روزه فریضهای است که در جان و رفتار عموم مسلمانان جهان جایگاهی بس عظیم دارد؛ تا آنجا که چه بسا افرادی را بیابیم که روزه میگیرند اما در اقامهی نماز سستی میورزند. وجدان جمعیِ مسلمانان، ترکِ روزه را بیش از ترکِ نماز برنمیتابد، هرچند که در ترتیب ارکان اسلام، نماز مقدم بر روزه است. تکریم ماه رمضان از سوی مسلمانان امری بسیار نیکوست، اما نیازمند آن است که از مرحلهی صِرفِ امساک از خوردن و آشامیدن فراتر رفته و به احیای «مقاصد» نهفته در این عبادت بپردازیم؛ مقاصدی که اگر در روزهی مردم تجلی یابد، واقعیت زندگی آنان را دگرگون میسازد.
از مهمترین معانی و مقاصد روزه، «آزادی و رهایی از شهوات و عادتها» است. علّامه «محمود شاکر» (رحمهالله) بر این باور بود که آزادی، تنها مقصد بزرگ روزه است. همچنین «مراد هوفمن»، سفیر و نویسنده آلمانی، پس از نخستین روزهداریاش نوشت که روزه به او کمک کرد تا حاکمیت بر خویشتن را باز یابد و از بندِ عادتِ قهوهی صبحگاهی و میل به خمر برهد.
از آزادیِ بردگان تا آزادیِ جانها
با تأمل در قرآن کریم و سنت نبوی، درمییابیم که روزه در تقریباً تمامی «کفارهها» حضور دارد. پیوند میان «آزادسازی بردگان» (تحریر رقبه) و «روزه» در این است که هر کس توانِ آزاد کردن دیگری را ندارد، باید با روزه گرفتن، «خویشتن» را آزاد کند. در کلام وحی آمده است:
- کفاره قتل خطأ:
«وَمَن قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ... فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ تَوْبَةً مِّنَ اللَّهِ ۗ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا»
(سوره نساء: ۹۲)
- کفاره ظهار:
«وَالَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِن نِّسَائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ... فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ»
(سوره مجادله: ۳-۴)
- کفاره سوگند:
«فَكَفَّارَتُهُ إِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاكِينَ... أَوْ كِسْوَتُهُمْ أَوْ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ ۖ فَمَن لَّمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ»
(سوره مائده: ۸۹)
رابطهی روزه با این کفارهها، رها کردن انسان از غلبهی گرایشهای خاکی و شهوانی بر روحِ نورانی است. روزه به انسان میآموزد که افسار نفس را بکشد و در برابر خواستههای ناصواب آن ایستادگی کند.
اوجِ آزادی در کمالِ بندگیِ خدا
ساحرانِ فرعون، بندهی قدرت او بودند و میگفتند: «بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ»؛ اما هنگامی که نور ایمان در دلشان تابید، در برابر تهدیدهای او گفتند:
«فَاقْضِ مَا أَنتَ قَاضٍ ۖ إِنَّمَا تَقْضِي هَٰذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا»
(سوره طه: ۷۲)
(پس هر چه میخواهی حکم کن، که تو تنها در این زندگی دنیوی حکم میرانی). بندگیِ خداوند، آنان را از ترسِ فرعون آزاد کرد و این یعنی: اوج آزادی در کمال بندگیِ خدا نهفته است.
درسِ «بِشر حافی» در رهایی
«بِشر حافی» از بزرگان بصره بود. روزی مردی صالح از کنار خانهی او که صدای ساز و آواز از آن بلند بود گذشت و از کنیزِ او پرسید: «صاحب این خانه آزاد است یا بنده؟» کنیز گفت: «آزاد است.» مرد گفت: «راست گفتی؛ اگر بنده بود، به آداب بندگی رفتار میکرد.» بشر با شنیدن این سخن، پابرهنه (حافی) در پی مرد دوید، توبه کرد و گفت: «من بندهام، بنده!»
او آموخت که آزادی به معنای «انجام هر چه دل بخواهد» نیست؛ چرا که بندگیِ شهوت، عمیقترین نوعِ بردگی است. پیامبر (ص) دربارهی چنین بردگانی فرمود: «تَعِسَ عَبْدُ الدِّينَارِ، تَعِسَ عَبْدُ الدِّرْهَمِ...» (نگونسار باد بنده دینار و بنده درهم). آزادی که از روزه میآموزیم، دارا بودن «ارادهی ترک» است.
روزه و رهایی امت از استبداد و وابستگی
امتی که برای خدا روزه میگیرد، باید درسِ رهایی از استبداد و وابستگی به غیر را بیاموزد. روزه به انسان قدرت، اراده و میل به پیروزی میبخشد؛ از همین روست که بزرگترین فتوحات تاریخ اسلام در ماه رمضان رقم خورده است. اگر امت این درس را بهدرستی درک میکرد، سرزمینش جولانگاه مستبدان نمیگشت و فرزندانش در زنجیرِ ظلم و خواری نمیزیستند.
سخن پایانی:
آیا روزه مرا از شهوات و عادتهایم آزاد کرده است یا همچنان اسیر آنها هستم؟ اگر هر سال تنها از یک عادت بد (مانند اعتیاد به فضای مجازی و اتلاف وقت در پلتفرمها) رها شوی، حقیقتاً از رستگارانِ رمضان خواهی بود.
نظرات