سرزمین مبارک
برکت از جمله امر خیر الهی است که به به این سرزمین داده است. ابن جریر طبری میگوید: مراد از برکت، قرار دادن خیر ثابت و دائمی برای مردم فلسطین است. شوکانی هم در معنی برکت میفرماید: کشاورزی و محصولاتی که به بهترین شکل در آن است و آنچه از آن انفاق میشود برکت دارد. دیگران هم گفتهاند: برکت رودها و محصولات و پیامبران و انسانهای صالح است. ابن عباس -رضیالله عنه- سرزمین با برکت را فلسطین و اردن میداند. سهیلی میگوید: منظور از سخن خداوند که میفرماید؛ الذی بارکنا حوله، شام است و معنی آن در زبان سریانی پاک است، از جهت پاکی و حاصلخیزی آن. گفته شده است که سرزمین شام به این دلیل مبارک خوانده شده است که مقر انبیاء و قبله آنان و محل نزول فرشتگان وحی و جمع شدن مردم در روز قیامت است. از حسن بصری و قتاده روایت شده است که سرزمین مبارک شام است. زید بن اسلم هم از شهرهای شام نام برده و عبدالله بن شوذب فلسطین را و کعب احبار هم گفته است که خداوند سرزمین شام را از نیل تا فرات برکت داده است.
خداوند متعال از فلسطین با صفت برکت در پنج جا در قرآن کریم یاد کرده است.
1. سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِّنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ﴿اسراء: 1﴾
2. وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانُوا يُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الْأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ الْحُسْنَى عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ بِمَا صَبَرُوا وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ وَمَا كَانُوا يَعْرِشُونَ ﴿اعراف: ١٣٧﴾
3. وَنَجَّيْنَاهُ وَلُوطًا إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا لِلْعَالَمِينَ ﴿الأنبياء: ٧١﴾
4. وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ ﴿الأنبياء: ٨١﴾
5. وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آمِنِينَ ﴿سبإ: ١٨﴾
سرزمین مقدّس
سرزمین مقدس یعنی سرزمین پاک. راغب میگوید: خانه پاک یا مطهّر از نجاست یا شرک و همچنین سرزمین مقدس. زجاج میگوید: سرزمین مقدس دمشق و فلسطین و بخشی از اردن است. قتاده سرزمین شام را مقدس میداند. ابن عساکر از معاذ بن جبل -رضیالله عنه- سرزمینی را مقدس میداند که بین دجله و فرات است.
با این وصف یکجا در قرآن کریم از فلسطین یاد شده است:
يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّـهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ فَتَنقَلِبُوا خَاسِرِينَ ﴿مائده: ٢١﴾
سرزمین حشر
خداوند متعال میفرماید:
هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مِن دِيَارِهِمْ لِأَوَّلِ الْحَشْرِ مَا ظَنَنتُمْ أَن يَخْرُجُوا وَظَنُّوا أَنَّهُم مَّانِعَتُهُمْ حُصُونُهُم مِّنَ اللَّـهِ فَأَتَاهُمُ اللَّـهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا وَقَذَفَ فِي قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ يُخْرِبُونَ بُيُوتَهُم بِأَيْدِيهِمْ وَأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ فَاعْتَبِرُوا يَا أُولِي الْأَبْصَارِ﴿حشر: ٢﴾
مراد به حشر اول جمع کردن یهود در سرزمین شام است. منظور از اهل کتاب در آیه یهودیان بنی نضیر است که پیامبر خدا –صلّیالله علیه و سلّم– آنها را در جنگ خیبر از مدینه بیرون کرد. زهری نقل کرده است که بیرون راندن یهود به عنوان حشر اول در سرزمین شام بوده است. ابن زید هم از سرزمین شام نام برده است. از قتاده هم روایت شده است و ابن کثیر از ابن عباس -رضیالله عنه- آورده است که هر کس شک دارد که سرزمین حشر شام است این آیه را تلاوت کند و خودش آیه را تلاوت کرد.
اشاره به فلسطین بدون ذکر صفتی از صفات ان
این مطلب در چندین جا در قرآن کریم آمده است .
1. وَقَضَيْنَا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي الْكِتَابِ لَتُفْسِدُنَّ فِي الْأَرْضِ مَرَّتَيْنِ وَلَتَعْلُنَّ عُلُوًّا كَبِيرًا﴿الإسراء: ٤﴾
شوکانی در تفسیر آیه میفرماید: منظور از سرزمین ، در آیه شام و بیت المقدس است.
2. وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ﴿الأنبياء: ١٠٥﴾
از ابن عباس آمده است که منظور از سرزمین مقدس شام و فلسطین است و در این مورد شوکانی هم با او همرأی است. مجیدالدین حنبلی هم در یکی از اقوال خود گفته است این همان سرزمین مقدّسی است که امت محمد –صلّیالله علیه و سلّم– آن را به ارث میبرند.
3. وَلَقَدْ بَوَّأْنَا بَنِي إِسْرَائِيلَ مُبَوَّأَ صِدْقٍ وَرَزَقْنَاهُم مِّنَ الطَّيِّبَاتِ فَمَا اخْتَلَفُوا حَتَّى جَاءَهُمُ الْعِلْمُ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ ﴿يونس: ٩٣﴾
منظور از مبوا منزل برگزیده و پسندیده است و آن منزلگاه آنها از بلاد شام جنوبی معروف به فلسطین است.
4. وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ ﴿التين: ١﴾
جمعی از مفسرین بر این نظر هستند که منظور از زیتون و انجیر شهرهایی است که این دو میوه در آنها کاشت میشود. کعب میگوید: انجیر دمشق و زیتون بیت المقدس است. شهر بن حوشب هم گفته است زیتون سرزمین شام است.
ذکر مناطقی در فلسطین
قرآن کریم به بعضی از مناطق فلسطین اشاره کرده است از جمله؛
1. وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ ﴿المؤمنون: ٥٠﴾
ابن جریر از مره نهذی آورده است که از پیامبر خدا –صلّیالله علیه و سلّم– شنیدم که میگوید: ربوه رمله را میگویند. ابن عساکر هم به نقل از ابوهریره -رضیالله عنه- آورده که ربوه رمله در فلسطین است. قتاده و کعب و ابوالعالیه هم گفتهاند: ربوه بیت المقدس است.
2. فَحَمَلَتْهُ فَانتَبَذَتْ بِهِ مَكَانًا قَصِيًّا ﴿مريم: ٢٢﴾
مفسّران در معنی آیه ذکر کرده اند که حضرت مریم برای وضع حمل به مکان دوردستی رفت. ابن عباس -رضیالله عنه- میگوید: اقصی الوادی سرزمین بیت لحم است که میان آن و ایلیا 4 میل فاصله است، ایلیا هم یکی از نامهای بیت المقدس است.
3. وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنَادِ الْمُنَادِ مِن مَّكَانٍ قَرِيبٍ ﴿ق: ٤١﴾
از ابن عباس روایت شده است که معنی مکان قریب صخرهای در بیت المقدس است. قتاده گفته است که در آنچه که ندا داده میشود صخرهای در بیت المقدس است. کلبی و کعب هم گفتهاند: این سرزمین نزدیک ترین جا به آسمان است.
4. وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هَـذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْهَا حَيْثُ شِئْتُمْ رَغَدًا وَادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُولُوا حِطَّةٌ نَّغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ ﴿بقرة: ٥٨﴾
علما در تعیین شهر اختلاف کردهاند، اما بیشتر آنها گفتهاند بیت المقدس است. برخی اریحا از بیت المقدس را گفتهاند. ابن عباس -رضیالله عنه- گفته است که دروازهای که در آیه از آن نام برده شده است دروازه حطه از بیت المقدس است.
۵. أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَـذِهِ اللَّـهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّـهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَل لَّبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِّلنَّاسِ وَانظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّـهَ عَلَىكُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿البقرة: ٢٥٩﴾
قرطبی ذکر کرده است که شهر مذکور در آیه بیت المقدس است که آن را از قول وهب بن منبه و قتاده و دیگران آورده است. کسی هم که بیت المقدس را خالی کرده است بخت النصر فرمانروای عراق بوده است؛ بر این نظر شوکانی و جمهور مفسرین همرأی هستند.
6. فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّـهَ مُبْتَلِيكُم بِنَهَرٍ فَمَن شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَن لَّمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِّنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُم مُّلَاقُو اللَّـهِ كَم مِّن فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّـهِ وَاللَّـهُ مَعَ الصَّابِرِينَ ﴿البقرة: ٢٤٩﴾
قتاده گفته منظور از نهری که خداوند آنها را مورد آزمایش قرار داد نهری است میان اردن و فلسطین. شوکانی از ابن عباس -رضیالله عنه- ذکر کرده است که آن نهر اردن و در جای دیگر نهر فلسطین است.
7. حَتَّى إِذَا أَتَوْا عَلَى وَادِ النَّمْلِ قَالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ ﴿النمل: ١٨﴾
رازی ذکر کرده است که سرزمین موریانهها در شام است که موریانه زیاد دارد. این مکان نزدیک عسقلان است.
از خداوند متعال میخواهیم که این سرزمین مقدس را آزاد نماید تا آنچه را که خود میفرماید محقّق شود؛ این سرزمین را بندگان صالح به ارث میبرند. آزادسازی قدس با آرزوها و خواب اتفاق نمیافتد بلکه نیاز به کار جدّی مداوم دارد.
نظرات