با اندیشه در آیات قرآن كریم آموختهایم كه انسان موجودی بینهایتطلب است. او به دنبال هدفهایی است كه پایان نیابد و تمام نشود. اما وقتی به دنیای انسانها مینگریم با دنیای حیرتانگیزی مواجه میشویم چنان اختلافی در هدفها وجود دارد كه ابتدا سر درگم میشویم كه راستی كدام انتخاب درست است؟ كسانی به دنبال پول و ثروتاند، برخی دل به كشف اسرار جهان سپردهاند، برخی به دنبال جاه و مقاماند، یكی به هنرمندی و نقش آفرینی در عرصههای هنری میاندیشد و دیگری در آرزوی قهرمانی در ورزش پیوسته میكوشد و ....
منشأ این اختلافها چیست؟ چرا یكی به این دلبستگی دارد دیگری به آن؟
آیا معیاری برای داوری وجود دارد؟
آیا میتوان هدفها را رتبهبندی كرد؟
انتخاب هدف زندگی مهمترین انتخاب هر انسانی است. این انتخاب است كه به برنامههای ما جهت میدهد و رنگ و بوی خاصی به آنها میبخشد. از این رو لازم است بار دیگر در قرآن كریم تفكر كنیم واز راهنمایی خدا بهره بریم تا هدف و جهت زندگی خود را بهدست آوریم.
- مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلَاهَا مَذْمُومًا مَدْحُورًا (18) وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُورًا (اسراء: 18-19)
ترجمه: هر كس بهره زودياب [دنيوى] بخواهد، براى هر كس كه بخواهيم و هر چه بخواهيم، در آن پيش اندازيم، سپس جهنم را براى او مقرر مىداريم كه نكوهيده و مطرود به آن در آيد و هر كس آخرت را بخواهد و چنانكه بايد در راه آن بكوشد و مؤمن باشد، اينانند كه سعيشان مشكور است.
- فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ (200) وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (201) أُولَئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ سَرِيعُ الْحِسَابِ (بقره: 200-202)
ترجمه: و چون مناسكتان را به جاى آورديد، همان گونه كه نياكانتان را ياد مىكنيد، يا بلكه بهتر و بيشتر از آن خداوند را ياد كنيد، كسانى از مردم هستند كه مىگويند پروردگارا به ما در دنيا [چيزى] ببخش، و اينان در آخرت بهرهاى ندارند و از ايشان كسانى هستند كه مىگويند پروردگارا به ما در دنيا بهره نيك و در آخرت هم بهره نيك عطا فرما و ما را از عذاب دوزخ درامان بدار. اينانند كه از كار و كردار خويش بهرهاى مىبرند و خداوند زودشمار است.
- وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَزِينَتُهَا وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى أَفَلَا تَعْقِلُونَ (قصص:60)
ترجمه: و آنچه به شما داده شود بهره زندگانى دنيا و پيرايه آن است، و آنچه نزد خداوند است بهتر و پايدارتر است، آيا انديشه نمىكنيد؟
- إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا (انسان: 3)
ترجمه: ما او را به راه آوردهايم، چه سپاسگزار باشد، چه ناسپاس.
- كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ (مدثر: 38)
ترجمه: هر كس در گرو كردار خويش است.
هشدار
یكی از تفاوتهای انسان با گیاهان و حیوانات در نحوهی رسیدن به كمالات و شكوفایی استعدادهاست. استعدادهای گیاهان به طور طبیعی و استعدادهای حیوانات به نحو غریزی شكوفا میشوند. اما نهال وجود انسان صرف نظر از برخی جنبههای جسمانی او به دست خودش رشد میكند. خداوند نعمتهای زیادی به انسان بخشیده است كه میان آنها باید به «قدرت تفكر» و «قدرت انتخاب» اشاره كرد. انسان با استفاده از «قدرت تفكر» خوبیها و راههای رسیدن به آنها را میشناسد و چون « قدرت انتخاب» دارد میتواند آن خوبیها را برگزیند و راه رسیدن به سعادت را بپیماید. به همین است كه خداوند انسان را به روشی متفاوت از گیاهان و حیوانها هدایت كرده است به این صورت كه راه رسیدن به خوشبختی را به او نشان داده تا خود آن را بشناسد و با ارادهی خود آن را برگزیند. بنابر این انتخاب ماست كه سرنوشت ما را میسازد خوشبختی یا سیهروزی ما در گرو همین تصمیمگیری است. تصمیمی به این اهمیت بزرگی بر دوش ماست تصمیمی كه از آن نمیتوان شانه خالی كرد و از عواقب آن نیز نمیتوان فرار نمود.
پس با این انتخاب مهم چگونه روبرو شویم؟ آیا میتوان آن را جدی نگرفت و غافل و بیتوجه از كنار آن گذشت؟ آیا نباید همواره در این باره فكر كرد از خدای خود كمك خواست و عقل خود را به كار گرفت تا به بهترین هدف دل ببندیم و در راه رسیدن به آن عمر خود را صرف كنیم؟
تفاوت بینشها منشأ تفاوت در هدفها و دلبستگیها
همانطور كه گفتیم استعدادهای انسان بسیار متفاوت و متنوع است و معمولاً افراد به یك یا چند مورد خاصّ از این استعدادها اهمیت بیشتر میدهند. این اختلاف ریشه در اندیشه و تفكر انسانها دارد.
هر كس با بینش و نگرش خاص خود به سراغ هدفی خاص میرود. اگر بینشها مختلف باشند هدفها و دلبستگیها نیز مختلف میشوند. اگر كسی چنین بیندیشد كه محبّت به دیگران ارزشمند است میكوشد به دیگران محبت كند. كسی هم كه فكر میكند برتر از دیگران است همواره منتظر است كه دیگران در خدمت او باشند. اگر كسی مقاصد كوچك در نظرش مهم جلوه كنند به سوی همان مقاصد میرود و آن كسی كه كمالات و خوبیهای متعالی و بزرگ انسان را شناخته به آنها دل میبندد و برای رسیدن به آنها میكوشد.
معیارهای انتخاب هدفهای اصلی
بنابراین برای انتخاب صحیح هدفها و دل بستن به آنها نیازمند معیار و ملاك هستیم، معیاری كه بتوانیم به وسیلهی آن ارزش هدفها را مشخص كنیم و متناسب با ارزشی كه دارند به آنها رتبه دهیم. بدین وسیله هدفهای زندگی را بهدرستی برخواهیم گزید و عمر خود را برای رسیدن به آنها صرف خوا هیم كرد. آنگاه عمر و زنگی ما ثمر خواهد داد و میوهی رستگاری و سعادت را خواهیم چید. خدای رحیم و مهربان كه خواستار سعادت ماست، در قرآن كریم در این مورد ما را هدایت و راهنمایی میكند و معیار انتخاب هدفهای اصلی را از غیر آن، مشخص فرموده و آثار و نتایج آنها را نیز یادآور شده است او كه از همه به ما مهربانتر و از خود ما به نیازهای ما آگاهتر است.
همانطور كه میبینید اینجا سخن از هدفهای اصلی و فرعی است كه هر دو خوب میباشند و برای زندگی ما ضروری هستند. مهم این است كه هدف فرعی را به جای هدف اصلی قرار ندهیم و آن قدر به اهداف فرعی دل نبندیم كه مانع ما در رسیدن به اهداف اصلی شوند و از رفتن به سوی كمالات باز دارند. تلاش برای رسیدن به نعمتهای دنیا نه تنها بد نیست، بلكه ضروری و خوب است. فقط باید توجه كنیم كه برای رسیدن به نعمتهای دنیا مرتكب گناه نشویم و آنقدر سرگرم آنها نباشیم كه از زیباییهای پایدار باز بمانیم.
* گزیدهای از متن کتاب دین و زندگی سال اول دبیرستان صص 24-31.
با تشکر از ارسالکنندهی متن
نظرات