کهنترین مساجد کردستان ایران و چشم اندازی به عناصر معماری آن

بهمن فریور (سوران کردستانی )
بخش اول
مجموعه مقالات دومین همایش بین المللی معماری مسجد-افق آینده 22 -20 مهر 1379 دانشگاه هنر
مجموعه مساجد عبداللهی کهنترین مساجد کردستان ایران و از قدیمی ترین نمونه های مساجد صدر اسلام است که بر اساس متون تاریخی به هنگام فتح کردستان به دست سپاهیان اسلام به فرماندهی حضرت امام حسن مجتبی (ع ) در سال 18 هجری قمری به فرمان عبدالله بن عمر رضی الله عنه ساخته شده است چندین نمونه از این نوع مساجد که توسط نگارنده این سطور در فاصله سالهای 1359 تا 1371 شمسی در کردستان ایران شناسایی شده که مشهورترین آنها مساجد عبداللهی شهر پاوه – در جنوب کردستان – و نیز مساجد عبداللهی روستاهای ( نگل ) و ( پیر مقداد ) و ( موژژ ) از توابع شهرستان سنندج است در این پژوهش به منظور روشن کردن وضع کنونی این مساجد و یافتن راههایی برای ماندگاری آنها بر اساس پژوهش های میدانی نگارنده بخشهای مختلف ساختمان مساجد عبداللهی مشخص شده و سپس به تفصیل به توصیف المانهای مختلف و عناصر تشکیل دهنده معماری آنها پرداخته شده است شیوه معماری بسیار ساده و بی پیرایه این مساجد که در عین سادگی از ظرافت های خاص و صبغه هنری نیز بی بهره نیست مهمترین ویژگی معماری این نوع مساجد کهن محسوب می شود فرجام سخن آنکه الگو برداری از ظرافت های هنری شیوه معماری مساجد عبداللهی به ویژه در زمینه فناوریهای به کار رفته در سقف و ستون ها و سر ستون ها و پایه ستونها شبستان آنها که بر اساس تجارت پیشینیان و مطابق با فرهنگ و عرف و شرایط زیست محیطی محل این مساجد صورت گرفته است می تواند به عنوان یکی از اصول راهبردی در طراحیهای آینده در زمینه معماری مساجد مورد توجه و امعان نظر قرار گیرد
مروری اجمالی بر تاریخچه مساجد عبداللهی در کردستان ایران
پس از طلوع آیین رهایی بخش اسلام در جزیرة العرب دیری نگذشت که این دین حنیف و متکامل و اکمل و انسان ساز حصارهای تنگ جاهلیت و عصبیت را در میان عشایر و قبایل و اقوام و ملل جهان فرو ریخت و مرزهای فرهنگی و اجتماعی و سیاسی ممالک را درنوردید و تا اقصی نقاط گیتی گسترش یافت سپاهیان فاتح اسلام در بدو ورود خویش به سرزمینهای گشوده شده به تاسیس عبادتگاه های اسلامی – موسوم به مسجد – همت گماشتند مسلمانانی که تازه به دین اسلام در آمدند همپا و همراه با لشکریان اسلام با شور و شوق و اشتیاق زاید الوصفی به ساختن مساجد و اقامه نماز جماعت مبادرت نمودند در صدر اسلام تاسیس ابنیه با شکوه چندان مورد توجه نبود و مسجد ساختاری بسیار ساده و بی پیرایه داشت زیرا اسلام اساساٌ پیام آور ساده زیستی و صفای باطن و آرامش روحی انسان و مخالف هر گونه نخوت و تفرعن و کبکبه و هیمنه است . هم از این رو نخستین مساجد مسلمانان شیوهای بسیار ساده و بی پیرایه داشته اند و درواقع این امر نشانگر شرایط و ضرورتهای زندگی آن عصر بوده است البته ویژگی سادگی و بی پیرایگی مساجد قرون اولیه اسلامی با ظرافتهای زندگی و ذوق صبغه هنری و فناوریهای بومی مسلمانان صدر اسلام مغایرتی نداشته است و اصولاٌ چه بسا در معماری کهنترین مساجد اسلامی لطایف و ظرایف هنری و آثار ذوقی شگفت انگیزی را بتوان باز شناخت به هر حال پیچیدگی ساختاری و تزئینات و نقش و نگار مساجد لزوماٌ نباید به مفهوم آفرینشهای هنری و ظرافتهای معماری آنها تعبیر و تلقی گردد
تواریخ کردستان تصریح می کنند که در سال 18 هجری قمری – همزمان با خلافت حضرت عمر فاروق رضی الله وعنه – سپاه اسلام به منظور تبلیغ دین مبین اسلام به فرماندهی حضرت امام حسن مجتبی رضی الله و عنه و عبدالله بن عمر رضی الله و عنه و ابی عبیده انصاری رضی الله و عنه به سوی ایران شتافته و از خاک عراق عرب گذشته و به حوالی کرمانشاه رسیده اند از این نقطه حضرت امام حسن رضی الله و عنه و حذیفه یمانی و قثم بن عباس بن عبدالمطلب به سوی همدان و ری و مازندران رهسپار گشته اند اما عبدالله بن عمر و ابی عبیده انصاری با هزار سوار رو به سوی شهرزور نهاده و در کنار رودخانه سیروان فرود آمده اند در این نقطه میان اکراد بومی و اعراب مسلمان جنگ و قتال در گرفته و در یکی از همین جنگها ابی عبیده انصاری شربت شهادت نوشیده و در صحرای شهرزور در مکانی که هم اینک به ( ابی عبیده ) اشتهار دارد مدفون گردیده است سپس سپاهیان اسلام به سر کردگی عبدالله بن عمر به تسخیر روستاها و مناطق کرد نشین توفیق یافته اند و در خلال همین جنگها کردان این مناطق اسلام آورده و مسلمان شده اند در برخی از مناطق کردستان ایران همچون بانه پذیرش اسلام از سوی کردان بدون جنگ و خونریزی و قتال صورت گرفته است از این رو این گروه از کردان به ( اختیارالدینی ) اشتهار یافته اند به فرمان عبدالله بن عمر در این نقاط مجموعه عبادتگاههایی ساخته شده که بعدها به ( مساجد عبداللهی ) معروف گردیده است عبدالله بن عمر رضی الله و عنه سپس به جانب شهر پاوه عزیمت می کند و در آنجا به ساختن مسجدی فرمان می دهد این بنا که به ( مسجد عبدالله بن عمران ) نیز شهرت یافته یکی از کهنترین مساجد کردستان ایران است .
مساجد عبداللهی کردستان ایران در متون تاریخی :
1.عبدالقادربن رستم بابانی در کتاب خویش موسوم به " سیر الاکراد " که به سال 1288 هجری قمری تالیف نموده چنین آورده است :
عبدالله بن عمر بتکده ها را خراب و به جای آن مساجد و منابر چند برآورده قواعد و قانون شریعت محمدی را بر ایشان بیاموخت و در ترویج آن سعی بلیغ فرمود پس از دو ماه به عزم تسخیر پاوه ... از شهرزور کوچ داده ... به خرابی آتشگاه " باو " نیز فرمان داد گروهی از سپاهیان را که آن مکان بسیار خوش افتاده بود در همان مقام مقیم گشتند مسجد بزرگی بنیاد نهادند و عمودهای آن را عبدالله بن عمر با دست خویش به کار گذاشت و حقیر آن را به چشم خود معاینه کرد از ابنیه مستحکمه آن بلاد است چهار ستون از چوب که تا کنون از افت عارضه و کرم و پوسیدن محفوظ است بلجمله عبدالله بن عمر در قلیل مدتی بر کوه و دشت کردستان و محروسه آن سامان امیر نافذ الفرمان بود مساجد در قراء و آبادی آن ولایت گذاشته ... صص 38-39
2.میرزا علی اکبر وقایع نگار کردستانی متخلص به افسر و ملقب به صادق الملک در کتاب خود موسوم به " حدیقه ناصریه " که در سال 1309 تالیف نموده در همین باره می نویسد :
دیگری از بلوکات هفده گانه کردستان " ژاورود " است در همه دهات این بلوک مسجد هست چندین دهات این بلوک قدیم البنیان است و به مسجد عبدالله عمر یا مسجد عبدالله عمران شهرت دارند یقیناٌ در خلافت خلیفه ثانی حضرت عمر فاروق ... که قشون اسلام فتح این ناحیه را کرده اند این مساجد بنا شده صص 73-74
3. میرزا شکرالله فخر الکتاب کردستانی نیز در کتاب خویش موسوم به " تحفه ناصری" که به سال 1319 هجری قمری تالیف نموده در این باره می نویسد :
دیگری از بلوکات کردستان ژاورود است در تمام دهات این بلوک مساجد دایر و اغلب مسجد ها قدیم البنیان و به مسجد عبدالله عمر یا عمران مشهور است ... این فقره به وضوح پیوسته که بنای این مساجد در عهد خلافت خلیفه ثانی حضرت عمر فاروق ... بوده که قشون منصور اسلام فتح این نواحی کرده اند ص31
4. همچنین شیخ محمد مردوخ مشهور به آیت الله کردستانی در کتاب خود " تاریخ کرد و کردستان " در این مورد این چنین نوشته است :
عبدالله عمر در قلیل مدتی تمام صفحه اکرادستان را به حیطه تصرف در آورده همه جا آتشکده ها را منهدم نموده به جای آنها مساجد و مهابد ساخته است و احکام اسلام را تبلیغ و تعلیم نموده است ج 1 /ص123
پراکندگی جغرافیایی مساجد عبداللهی کردستان ایران :
براساس پژوهشهای میدانی نگارنده – انجام گرفته در فاصله سالهای 1359 تا 1371 شمسی – مساجد عبداللهی مناطق کرد نشین ایران به طور عمده درسه منطقه از کردستان اردلان واقع گردیده اند :
الف) مساجد عبداللهی پاوه :
شهر کنونی پاوه واقع در استان کرمانشاه در تقسیمات کشوری عهد قاجار و اوایل دوره پهلوی یکی از روستاهای بلوک جوانرود در ایالت کردستان اردلان " استان کردستان کنونی " محسوب می شده است در این شهر چندین مسجد قدیمی بر جایی مانده است که بنا به متون تاریخی در سده نخستین اسلامی بنا گردیده اند مولف تاریخ مردوخ در این باره می نویسد :
"جوانرود این بلوک در جنوب غربی شهر سنه دژ " سنندج کنونی " واقع است ... از طرف مغرب متصل به خاک شهرزور است و از طرف جنوب به زهاب کرمانشاه و از طرف مشرق به دهات روانسر و از طرف شمال به اورامان لهون متجاوز از صد قریه در این محل هست یکی از قراء معتبر جوانرود قریه " پاوه " است که "فا وج" معرب آن است ... دارای پنج باب مسجد است که بعضی از آنها قدیمی و معروف به مسجد عبدالله عمر هستند " ج /2 ص 78
ب) مسجد عبداللهی روستاهای شهرستان سنندج :
این مساجد در روستاهای سه دهستان این شهرستان واقع گردیده اند از این قرار :
• دهستان حومه سنندج مسجد روستای آرندان " ئاره نان " واقع در شمال غربی سنندج
• دهستان امیر آباد روستاهای : موجشن " موژژ " در جنوب شرقی سنندج - پیر مقداد " پیرموغار " در جنوب سنندج – وشکه ول در جنوب سنندج – دره باغ " ده ره با " در جنوب سنندج
• دهستان ژاورود " ژاوه رو " واقع در جنوب غربی سنندج مساجد عبداللهی این منطقه در روستاهای زیر واقع گردیده اند : روستای تنگی ور " ته نگی وه ر " – روستای نزار – روستای بزوش " بزوه ش "

بدون امتیاز

سایت در قبال نظرات پاسخگو نمی باشد.

1
بدون‌نام
1387/01/02
Vote down!
0

اصل این مقاله را می توانید در وبسایت کردستان، بخش مقالات، به آدرس زیر مطالعه فرمایید:
www.sorankurdistani.com

وب سایت فوق الذکر مربوط به دکتر سوران کردستانی ، محقق و نویسنده کرد می باشد.