حکمتهای روزه

حکمتهای روزه

اگر چه بنابر اعتراف پزشکان متخصص و ماهر، روزه سبب حفظ سلامتی بدن می شود، اما مهم تر از آن سبب حفظ سلامتی روح انسان است ... یکی دیگر از حکمتهای روزه این است که باعث تقویت نیروی اراده و تربیت آن می شود. روزه قدرت مقابله با مألوفات را در انسان ایجاد کرده و او را متصف به صفت صبر می نماید

از آنجایی که خداوند متعال ذات حکیمی است و طبق مقوله مشهور«فعل الحکیم لایخلو عن الحکمة؛ کار حکیم خالی از حکمت نیست» افعالی که خداوند متعال انجام می دهند و نیزاحکامی را که خطاب به بندگانش دستور داده است هرگز خالی از حکمت نمی باشند، حال فرقی نمی کند که این دستور مربوط به عبادات باشد یا معاملات و مباشرات و... همچنین خداوند متعال از تمامی مخلوقات و موجودات بی نیاز است و تمام مخلوقات محتاج و فقیر بارگاه اویند. نه طاعت بندگان به او نفعی می رساند و نه معصیت بندگان به او ضرری، بلکه در هر کدام از دستورات الهی و احکام شریعت فوائد و حکمتهایی است که آنها هم مصلحت و منفعتشان به بندگان برمی گردد.

روزه نیز که یکی از دستورات الهی بوده و جزو ارکان پنجگانه اسلام به شمار می رود، دارای حکمتهای فراوانی است که نصوص و دلائل شرعی بیانگر آنها می باشند. برخی از این حکمتها عبارتند از:

1ـ مطیع شدن نفس: با روزه گرفتن، نفس انسان تزکیه شده و در مقابل دستورات الهی اعم از اوامر و نواهی سر تسلیم فرود می آورد. روزه گرفتن نوعی تمرین دادن نفس برای رسیدن به کمال بندگی است. نفسی که فقط به خاطر خدا از خواسته های شهوانی خود اعم از خوردن و نوشیدن و ... بازداشته شود به مرور زمان مراحل تربیت را پیموده و به مرحله کمال بندگی و طاعت رب العالمین می رسد، زیرا نفسی که به خاطر خدا از خواهشات بازبیاید خداوند خودش تربیت آن را که همان دادن اجر و پاداش و رسانیدن به کمال بندگی است، به او عنایت می فرماید چنان که حدیث پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم به این مطلب اشاره دارد و می فرماید «والذی نفسی بیده لخُلُوف فم الصائم أطیب عند الله من ریح المسک، یترک طعامه وشرابه وشهوته من أجلی، کل عمل ابن آدم له، إلا الصوم فإنه لی وأنا أجزی به» (متفق علیه)؛ قسم به ذاتی که جان من (محمد) در قبضه اوست، بوی بد دهان روزه دار در نزد خداوند از بوی مشک پسندیده تر است زیرا او خوردن، آشامیدن و شهوتش را به خاطر من(خدا) ترک کرد. همه اعمال بنی آدم برای خودش است مگر روزه که از آن من است و من خودم پاداش آن را می دهم.

2ـ بالا رفتن کیفیت روحی: اگر چه بنابر اعتراف پزشکان متخصص و ماهر، روزه سبب حفظ سلامتی بدن می شود، اما مهم تر از آن سبب حفظ سلامتی روح انسان نیز می باشد؛ انسان از دو عنصر تشکیل شده است: یکی عنصر خاک و عنصر دوم، روحی است که خداوند در وجود انسان دمیده است. یک عنصر(خاک) انسان را به سمت پایین می کشد و عنصر دیگر (روح) او را به سوی بالا می کشاند. اگر عنصر خاک غالب شود انسان به اوج پستی می رسد تا جایی که از حیوانات هم پست تر می شود، اما اگر عنصر روح غالب شود انسان به مقام فرشتگان نائل می شود، و روزه پیروزی روح بر مادّه (خاک) و عقل بر شهوت است.
شاید حالت نشاط و فرحتی که روزه دار در هنگام افطار احساس می کند بیانگر همین پیروزی باشد، به طوری که حدیث نبوی نیز به این مطلب اشاره دارد؛ آن حضرت صلی الله علیه وسلم می فرمایند «للصائم فرحتان یفرحهما: إذا أفطر فرح بفطره، وإذا لقی ربه فرح بصومه» (متفق علیه)؛ روزه دار دو خوشحالی دارد: یکی زمانی که افطار می کند و دیگری زمانی که پروردگارش را ملاقات می نماید.

3ـ تقویت نیروی صبر و اراده: یکی دیگر از حکمتهای روزه این است که باعث تقویت نیروی اراده و تربیت آن می شود. روزه قدرت مقابله با مألوفات را در انسان ایجاد کرده و او را متصف به صفت صبر می نماید و دین و عبادت الهی هم چیزی غیر از صبرعلی الطاعة (پایبندی بر عبادات) و صبر عن المعصیة (اجتناب از گناهان) نیست که هر دو نوع صبر در روزه متجلی می شود. در احادیث نبوی نیز از ماه رمضان به عنوان «شهر الصبر» (ماه صبر) تعبیر شده است. همچنین در احادیث دیگری نیز روزه به عنوان سپر معرفی شده است، یعنی روزه محافظ از گناهان در دنیا و سپری از آتش جهنم در آخرت می باشد. لذا روزه پناهگاه بسیار قوی و مستحکمی برای روزه دار به شمار می آید.

4ـ محفوظ ماندن از فساد و فحشا: یکی از مهمترین اسباب و راههایی که شیطان به وسیله آن انسان را گمراه می کند و او را به ورطه هلاکت می کشاند، نیروی شهوانی و غریزه جنسی است. بسیاری از علمای اخلاق، غرائز جنسی را پایه و اساس بسیاری از گناهان می دانند که اگر به درستی کنترل نشود باعث بروز فساد و فحشا در جامعه شده و انواع بیماریها و مریضیها را در مجتمع انسانی شایع می گرداند. اما در شریعت اسلام حکمی به نام روزه است که نقش بسیار مؤثری در کاهش و کنترل این غریزه انسانی دارد مخصوصا اگر این کنترل به خاطر امتثال دستور خداوند متعال و کسب رضای او انجام گیرد. به همین دلیل رسول خدا صلی الله علیه وسلم جوانی را که به خاطر نداشتن مال قدرت ازدواج نداشت توصیه به روزه می کند و می فرماید «یا معشر الشباب من استطاع منکم الباءة فلیتزوج، فإنه أغض للبصر، وأحصن للفرج، ومن لم یستطع فعلیه بالصوم، فإنه له وجاء» (رواه البخاری و مسلم) ای جوانان! هر کس از شما قدرت ازدواج دارد پس ازداوج کند زیرا ازدواج باعث حفاظت چشم و شرمگاه می شود و هر کس نمی تواند پس روزه بگیرد زیرا روزه نوعی کنترل کننده شهوت است.

5ـ قدردانی از نعمتهای الهی: شخصی که روزه می گیرد و در طول روز حق استفاده از برخی نعمتهای الهی مانند آب و غذا را ندارد و تشنگی و گرسنگی بر او فشار می آورد، قدر نعمتهای الهی را می داند؛ قدر نعمت سیری را بعد از تشنگی و گرسنگی بهتر درک می کند، هنگامی که بعد از تحمل تشنگی فراوان در هوای گرم تابستان، وقت افطار آب سرد را می نوشد از اعماق وجودش الحمدلله می گوید و انگیزه شکر نعمتهای الهی در وجودش دوچندان می شود. حدیث پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم به همین مساله (قدردانی و شکر نعمتهای الهی) اشاره دارد آنجا که می فرمایند:«عَرَضَ علىّ ربی لیجعلَ لی بطحاءَ مکة ذهبًا، فقلت: لا یا رب، ولکنی أشبع یومًا، وأجوع یومًا، فإذا جعت تضرعت إلیک وذکرتک، وإذا شبعت حمدتک وشکرتک» (رواه أحمد والترمذى) ؛ پروردگارم سرزمین بطحای مکه را به من نشان داد تا آن را برایم مبدل به طلا نماید، من عرض کردم: نه ای پروردگار، من می خواهم یک روز سیر باشم و یک روز گرسنه، تا هنگام گرسنگی به سوی تو زاری کرده و تو را یاد کنم، و در هنگام سیری شکر و سپاس تو را به جای بیاورم.

6ـ دریافتن حال فقرا و مستمندان: یکی دیگر از حکمتهای روزه، مخصوصا روزه ماه مبارک رمضان، درک کردن حال فقرا و مساکین است؛ از آنجایی که در ماه مبارک رمضان همه مسلمانان (اعم از فقرا و اغنیاء) ملزم به گرفتن روزه هستند و در محروم ماندن از خورد و نوش همه مساوی و برابراند، سرمایه داران و صاحبان مال و ثروت، حالات و مشکلاتی را که فقرا و مستمندان در طول زندگی با آنها دست و پنجه نرم می کنند را احساس کرده و در صدد رسیدگی به آنان بر می آیند. از همین رو در بعضی روایت، ماه رمضان به عنوان «شهر المواساة» (ماه مواسات و همدردی) نام برده شده است و نیز در مورد افطاری دادن شخص روزه دار تشویق و ترغیب آمده است که این خود، نشانه همدردی و رسیدگی به فقرا و مساکین است. آن حضرت صلی الله علیه وسلم در حدیثی می فرمایند: «من فطر صائما کان له مثل أجره، غیر أنه لا ینقص من أجر الصائم شیئًا» (رواه أحمد والترمذى وابن ماجه وابن حبان)؛ هر کس روزه داری را افطار دهد برایش مانند اجر روزه دار است بدون اینکه از اجر شخص روزه دار چیزی کاسته شود.

7ـ رسیدن به درجه تقوا: مهمترین حکمت روزه، حصول تقوا و رسیدن به درجه متقیان است. امام ابن قیم- رحمه الله- می فرماید: «روزه دارای اثرات بسیار عجیبی در حفظ اعضای ظاهری و تقویت نیروی درونی و روحانی می باشد، روزه سلامت قلب و جوارح را ضمانت می کند و آنچه که توسط قدرتهای شهوانی از دست داده است را به بدن و روح باز می گرداند. روزه همچنین بزرگترین وسیله رسیدن به تقواست چنان که خداوند متعال می فرماید:«یا أیها الذین آمنوا کتب علیکم الصیام کما کتب على الذین من قبلکم لعلکم تتقون» [زاد المعاد2/29].
خلاصه اینکه روزه رمضان مدرسه ای ویژه است که دین اسلام همه ساله آن را به منظور تربیت عملی پیروان خود در سطح بسیار عالی بنا نهاده است، هر کس از این فرصت استفاده کرده و روزه آن را به بهترین وجه و عبادت و شب زنده داری آن را به بهترین حالت به جای آورد در این امتحان الهی سربلند شده و سود و فایده بسیار کلانی از این تجارت عظیم حاصل می کند، و چه سود و منفعتی بالاتر از حصول رحمت و مغفرت الهی و رهایی از آتش جهنم وجود دارد؟
اگر چه بنابر اعتراف پزشکان متخصص و ماهر، روزه سبب حفظ سلامتی بدن می شود، اما مهم تر از آن سبب حفظ سلامتی روح انسان است ... یکی دیگر از حکمتهای روزه این است که باعث تقویت نیروی اراده و تربیت آن می شود. روزه قدرت مقابله با مألوفات را در انسان ایجاد کرده و او را متصف به صفت صبر می نماید

از آنجایی که خداوند متعال ذات حکیمی است و طبق مقوله مشهور«فعل الحکیم لایخلو عن الحکمة؛ کار حکیم خالی از حکمت نیست» افعالی که خداوند متعال انجام می دهند و نیزاحکامی را که خطاب به بندگانش دستور داده است هرگز خالی از حکمت نمی باشند، حال فرقی نمی کند که این دستور مربوط به عبادات باشد یا معاملات و مباشرات و... همچنین خداوند متعال از تمامی مخلوقات و موجودات بی نیاز است و تمام مخلوقات محتاج و فقیر بارگاه اویند. نه طاعت بندگان به او نفعی می رساند و نه معصیت بندگان به او ضرری، بلکه در هر کدام از دستورات الهی و احکام شریعت فوائد و حکمتهایی است که آنها هم مصلحت و منفعتشان به بندگان برمی گردد.

روزه نیز که یکی از دستورات الهی بوده و جزو ارکان پنجگانه اسلام به شمار می رود، دارای حکمتهای فراوانی است که نصوص و دلائل شرعی بیانگر آنها می باشند. برخی از این حکمتها عبارتند از:

1ـ مطیع شدن نفس: با روزه گرفتن، نفس انسان تزکیه شده و در مقابل دستورات الهی اعم از اوامر و نواهی سر تسلیم فرود می آورد. روزه گرفتن نوعی تمرین دادن نفس برای رسیدن به کمال بندگی است. نفسی که فقط به خاطر خدا از خواسته های شهوانی خود اعم از خوردن و نوشیدن و ... بازداشته شود به مرور زمان مراحل تربیت را پیموده و به مرحله کمال بندگی و طاعت رب العالمین می رسد، زیرا نفسی که به خاطر خدا از خواهشات بازبیاید خداوند خودش تربیت آن را که همان دادن اجر و پاداش و رسانیدن به کمال بندگی است، به او عنایت می فرماید چنان که حدیث پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم به این مطلب اشاره دارد و می فرماید «والذی نفسی بیده لخُلُوف فم الصائم أطیب عند الله من ریح المسک، یترک طعامه وشرابه وشهوته من أجلی، کل عمل ابن آدم له، إلا الصوم فإنه لی وأنا أجزی به» (متفق علیه)؛ قسم به ذاتی که جان من (محمد) در قبضه اوست، بوی بد دهان روزه دار در نزد خداوند از بوی مشک پسندیده تر است زیرا او خوردن، آشامیدن و شهوتش را به خاطر من(خدا) ترک کرد. همه اعمال بنی آدم برای خودش است مگر روزه که از آن من است و من خودم پاداش آن را می دهم.

2ـ بالا رفتن کیفیت روحی: اگر چه بنابر اعتراف پزشکان متخصص و ماهر، روزه سبب حفظ سلامتی بدن می شود، اما مهم تر از آن سبب حفظ سلامتی روح انسان نیز می باشد؛ انسان از دو عنصر تشکیل شده است: یکی عنصر خاک و عنصر دوم، روحی است که خداوند در وجود انسان دمیده است. یک عنصر(خاک) انسان را به سمت پایین می کشد و عنصر دیگر (روح) او را به سوی بالا می کشاند. اگر عنصر خاک غالب شود انسان به اوج پستی می رسد تا جایی که از حیوانات هم پست تر می شود، اما اگر عنصر روح غالب شود انسان به مقام فرشتگان نائل می شود، و روزه پیروزی روح بر مادّه (خاک) و عقل بر شهوت است.
شاید حالت نشاط و فرحتی که روزه دار در هنگام افطار احساس می کند بیانگر همین پیروزی باشد، به طوری که حدیث نبوی نیز به این مطلب اشاره دارد؛ آن حضرت صلی الله علیه وسلم می فرمایند «للصائم فرحتان یفرحهما: إذا أفطر فرح بفطره، وإذا لقی ربه فرح بصومه» (متفق علیه)؛ روزه دار دو خوشحالی دارد: یکی زمانی که افطار می کند و دیگری زمانی که پروردگارش را ملاقات می نماید.

3ـ تقویت نیروی صبر و اراده: یکی دیگر از حکمتهای روزه این است که باعث تقویت نیروی اراده و تربیت آن می شود. روزه قدرت مقابله با مألوفات را در انسان ایجاد کرده و او را متصف به صفت صبر می نماید و دین و عبادت الهی هم چیزی غیر از صبرعلی الطاعة (پایبندی بر عبادات) و صبر عن المعصیة (اجتناب از گناهان) نیست که هر دو نوع صبر در روزه متجلی می شود. در احادیث نبوی نیز از ماه رمضان به عنوان «شهر الصبر» (ماه صبر) تعبیر شده است. همچنین در احادیث دیگری نیز روزه به عنوان سپر معرفی شده است، یعنی روزه محافظ از گناهان در دنیا و سپری از آتش جهنم در آخرت می باشد. لذا روزه پناهگاه بسیار قوی و مستحکمی برای روزه دار به شمار می آید.

4ـ محفوظ ماندن از فساد و فحشا: یکی از مهمترین اسباب و راههایی که شیطان به وسیله آن انسان را گمراه می کند و او را به ورطه هلاکت می کشاند، نیروی شهوانی و غریزه جنسی است. بسیاری از علمای اخلاق، غرائز جنسی را پایه و اساس بسیاری از گناهان می دانند که اگر به درستی کنترل نشود باعث بروز فساد و فحشا در جامعه شده و انواع بیماریها و مریضیها را در مجتمع انسانی شایع می گرداند. اما در شریعت اسلام حکمی به نام روزه است که نقش بسیار مؤثری در کاهش و کنترل این غریزه انسانی دارد مخصوصا اگر این کنترل به خاطر امتثال دستور خداوند متعال و کسب رضای او انجام گیرد. به همین دلیل رسول خدا صلی الله علیه وسلم جوانی را که به خاطر نداشتن مال قدرت ازدواج نداشت توصیه به روزه می کند و می فرماید «یا معشر الشباب من استطاع منکم الباءة فلیتزوج، فإنه أغض للبصر، وأحصن للفرج، ومن لم یستطع فعلیه بالصوم، فإنه له وجاء» (رواه البخاری و مسلم) ای جوانان! هر کس از شما قدرت ازدواج دارد پس ازداوج کند زیرا ازدواج باعث حفاظت چشم و شرمگاه می شود و هر کس نمی تواند پس روزه بگیرد زیرا روزه نوعی کنترل کننده شهوت است.

5ـ قدردانی از نعمتهای الهی: شخصی که روزه می گیرد و در طول روز حق استفاده از برخی نعمتهای الهی مانند آب و غذا را ندارد و تشنگی و گرسنگی بر او فشار می آورد، قدر نعمتهای الهی را می داند؛ قدر نعمت سیری را بعد از تشنگی و گرسنگی بهتر درک می کند، هنگامی که بعد از تحمل تشنگی فراوان در هوای گرم تابستان، وقت افطار آب سرد را می نوشد از اعماق وجودش الحمدلله می گوید و انگیزه شکر نعمتهای الهی در وجودش دوچندان می شود. حدیث پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم به همین مساله (قدردانی و شکر نعمتهای الهی) اشاره دارد آنجا که می فرمایند:«عَرَضَ علىّ ربی لیجعلَ لی بطحاءَ مکة ذهبًا، فقلت: لا یا رب، ولکنی أشبع یومًا، وأجوع یومًا، فإذا جعت تضرعت إلیک وذکرتک، وإذا شبعت حمدتک وشکرتک» (رواه أحمد والترمذى) ؛ پروردگارم سرزمین بطحای مکه را به من نشان داد تا آن را برایم مبدل به طلا نماید، من عرض کردم: نه ای پروردگار، من می خواهم یک روز سیر باشم و یک روز گرسنه، تا هنگام گرسنگی به سوی تو زاری کرده و تو را یاد کنم، و در هنگام سیری شکر و سپاس تو را به جای بیاورم.

6ـ دریافتن حال فقرا و مستمندان: یکی دیگر از حکمتهای روزه، مخصوصا روزه ماه مبارک رمضان، درک کردن حال فقرا و مساکین است؛ از آنجایی که در ماه مبارک رمضان همه مسلمانان (اعم از فقرا و اغنیاء) ملزم به گرفتن روزه هستند و در محروم ماندن از خورد و نوش همه مساوی و برابراند، سرمایه داران و صاحبان مال و ثروت، حالات و مشکلاتی را که فقرا و مستمندان در طول زندگی با آنها دست و پنجه نرم می کنند را احساس کرده و در صدد رسیدگی به آنان بر می آیند. از همین رو در بعضی روایت، ماه رمضان به عنوان «شهر المواساة» (ماه مواسات و همدردی) نام برده شده است و نیز در مورد افطاری دادن شخص روزه دار تشویق و ترغیب آمده است که این خود، نشانه همدردی و رسیدگی به فقرا و مساکین است. آن حضرت صلی الله علیه وسلم در حدیثی می فرمایند: «من فطر صائما کان له مثل أجره، غیر أنه لا ینقص من أجر الصائم شیئًا» (رواه أحمد والترمذى وابن ماجه وابن حبان)؛ هر کس روزه داری را افطار دهد برایش مانند اجر روزه دار است بدون اینکه از اجر شخص روزه دار چیزی کاسته شود.

7ـ رسیدن به درجه تقوا: مهمترین حکمت روزه، حصول تقوا و رسیدن به درجه متقیان است. امام ابن قیم- رحمه الله- می فرماید: «روزه دارای اثرات بسیار عجیبی در حفظ اعضای ظاهری و تقویت نیروی درونی و روحانی می باشد، روزه سلامت قلب و جوارح را ضمانت می کند و آنچه که توسط قدرتهای شهوانی از دست داده است را به بدن و روح باز می گرداند. روزه همچنین بزرگترین وسیله رسیدن به تقواست چنان که خداوند متعال می فرماید:«یا أیها الذین آمنوا کتب علیکم الصیام کما کتب على الذین من قبلکم لعلکم تتقون» [زاد المعاد2/29].
خلاصه اینکه روزه رمضان مدرسه ای ویژه است که دین اسلام همه ساله آن را به منظور تربیت عملی پیروان خود در سطح بسیار عالی بنا نهاده است، هر کس از این فرصت استفاده کرده و روزه آن را به بهترین وجه و عبادت و شب زنده داری آن را به بهترین حالت به جای آورد در این امتحان الهی سربلند شده و سود و فایده بسیار کلانی از این تجارت عظیم حاصل می کند، و چه سود و منفعتی بالاتر از حصول رحمت و مغفرت الهی و رهایی از آتش جهنم وجود دارد؟

بدون امتیاز