مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان

مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان

مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان، کەسایەتی زانا و توانا و ئیسلام‌ناس و بیرمەند و شوناسخواز و ڕووناکبیری کورد، ساڵی ١٣١٢ی هەتاوی لە ئاوایی «دەرمان» لە ڕۆژهەڵاتی مەهاباد هاتۆتە دنیا، ژیانی مامۆستا بە سێ قۆناغدا تێپەڕیوە:

هەوەڵ: «خوێندن و فەقێیەتی»

دووهەم: «مەلایەتی و تەدریس»

سێهەم: «ئەو ماوەی لە مەهاباد ژیاوە، زۆرتر سەرقاڵی نووسین و لێکۆڵینەوە بووە»

قۆناغی هەوەڵ: ساڵی ١٣١٨ لە لای مامۆستای ئاوایی «کانێ‌ڕەش» مەلا سەید هاشمی حوسێنی سەرەتای خوێندنی دەست پێ کردووە، ساڵی ١٣٢٤ هاتۆتە مەهاباد، ئەو کاتە تەمەنی سێزدە ساڵ بووە لە مزگەوتی هەباساغا بۆتە فەقێ لە لای مامۆستا مەلاسادق، ئەو ساڵە لە مەهاباد کۆماری کوردستان دامەزراوە، بڵاوبوونەوەی ڕۆژنامە و گۆڤار و کتێب بە زمانی کوردی تاقەی حوجرەی فەقێکانی مەهاباد دادەگرێ، بە بەر خوێندنی حوجرە، بڵاوکراوە کوردییەکان دەخوێنێتەوە، فەقێ عەبدوڵڵای تامەزرۆی خوێندن و خوێندنەوە لەو دەرفەتە بەباشی کەڵک وەردەگرێ، ئەو بارودۆخە شوێن لەسەر بیر و هەستی دادەنێ، دوایە ڕوو لە حوجرەکانی تری ناوچە دەکا، سەرەتا دەگەڕێتەوە کانێ‌ڕەش و دوایە لە تازەقەڵا و بۆکان و بالکی مەریوان و حەمامیان لەلای زانایانی ئەوکات، وەک: مامۆستا شێخ عیزەددینی حوسێنی لە کانێ‌رەش/ ساڵی ٢٨ تا ٢٩، لە لای مەلامحەممەدی وەڵزی لە تازەقەڵا/ ساڵی ٣٠، لە لای مامۆستا مەلاعیسامەددینی شەفیعی لە بۆکان/ ساڵی ٣٠، لە لای مامۆستا مەلاباقر لە بالک/ ساڵی ٣١، لە لای مامۆستا مەلاعەلی وەڵزی لە حەمامیان/ ساڵی ٣٢ بەرنامەکانی خوێندنی حوجرە وەک مەنتیق و بەیان و مەعانی و بەدیع و کەلام و فەلسەفە و ئوسوول و تەفسیر و هەیئەت و ئەستێرەناسی و ڕیازیات دەخوێنێ، تەنانەت زانستی ڕوبع و ئوستوڕلاب، کە ئەوکات کەمتر دەخوێندرا، ئەو زانستەش بە باشی فێر دەبێ.

سەبارەت بە فێربوونی ئەو زانستە مامۆستا ئەحمەدیان نووسیویە: «در سال ١٣٣٢ قواعد استعمال جعبەی اسطرلاب و ربع را در محضـر استاد عصــر ملاعلی ولزی حمامیان یاد گرفتم» (احمدیان، عبداللە، قبلەی محمد، ١٨)

ساڵی ١٣٣٢ی هەتاوی «ساڵی موسەددیق» لە خزمەت مامۆستا «مەلاعەلی وەڵزی» لە «حەمامیان» ئیجازەی ئیفتا و تەدریس وەردەگرێ، هەر ئەو ساڵە مامۆستا مەلاباقر ئیجازەنامەی تایبەتی بۆ دەنووسێ، لە ئاخری ئەو ساڵە سەفەری بەغدا دەکا، لە بەغدا دەچێتە خزمەت زانا و ڕووناکبیری ناوداری کورد مامۆستا «مەلامحەممەدی قزڵجی»، ماوەیەک لە زانستی ئەو زانایە کەڵک وەردەگرێ و دەگەڕێتەوە بۆ موکریان. قۆناغی دووهەم: لە ساڵی ٣٢ تا ساڵی ٥١ی هەتاوی مامۆستا ئەحمەدیان لە گوندەکانی کوردستانی ئێران خەریکی تەدریس و ئەرکی مەلایەتی بووە، ماوەی بیست ساڵ بە هێز و توانایی و ورەی تەواو لە گوندەکانی «زەنبیل/ ٣٣، بــاغڵووجە/ ٣٤، شێخاڵی/ (جاری هەوەڵ) ٣٥ – ٣٧، قۆزلوێ گەورک/ ٣٨- ٤٦، شێخاڵی/ (جاری دووهەم ٤٦- ٥١) ئەرکی مەلایەتی و تەدریسی لە ئەستۆ بووە.

پێویستە ئاماژە بەو خاڵە گرینگە بکەین، ئەو کاتە و ئەو سەردەمە مامۆستا ئەحمەدیان لەو گوند و دێهاتانە مودەڕڕیس بووە، بە «مەلا عەبدوڵڵای بۆکانی» و «مەلا عەبدوڵڵای ڕەهنوما» ناسراوە، ئەو ماوە مامۆستا ئەحمەدیان لە بواری تەدریسی ئەو زانستانەی ئەوکات مەلاکان دەیانخوێندن زۆر چالاک بووە و تەواو خۆی ماندوو کردووە، زۆری شایی بە حوجرە و فەقێکانی بووە، لەو قۆناغەدا خۆی لە هەر ئیش و ئەرکێکی تر بواردووە، قورسایی ئەرکەکانی خستۆتە سەر تەدریس و تا ڕادەیەک تەئلیف، تەدریسی زانستەباڵاکان وەک ئوسووڵ و کەلام و فەلسەفە و حیکمەت و هەیئەت و تەفسیر. بیست ساڵ تەدریس هەر مەلایەکی ئاسایی ئاڵوگۆڕ دەکا، چ بگا بە مامۆستا ئەحمەدیان کە هەر لە سەردەمی فەقێیەتی زانایی و ئازایی و توانایی پێوە دیار بوو، بێ زیادەڕەوی لە بواری تەدریسی عولوومی دینی لە ناوچەی موکریانی ئەوکات هاوتای زۆر کەم بووە، دەسکەوتی ئەو بیست ساڵە بەرهەمهێنان و پێگەیاندن و ئیجازەدانی دەیان مەلای زانا و توانا و خۆپارێز وەک مەلامحەممەدی بانەیی، دوکتۆر محەممەدی فازیلی، مەلا محەممەدی شێخولئیسلامی (بانە) مەلاسەیدسەلامی عەزیزی، مەلاعەزیزی داشبەندی (عەزیزپوور)، مەلاعەلائەددینی نەبی‌زادە، مەلاسەعیدی ڕەسوولی و مەلاعەبدوڕڕەحمانی ناسری بووە، ئەو ماوە لەگەڵ تەدریس توانی چەند بەرهەمی وەک «تاریخ مقدسات اسلام»، «تعیین اوقات شرعیە»، «اوزان الشـرعیە و العرفیە»، «جدول مشکلات بیضاوی» بنووسێ.

ئەو تێکۆشان و لێهاتوییە بوو بە هۆی ئەوە لەو کاتەدا کە مامۆستا ئەحمەدیان تەمەنی سی‌وسێ ساڵ بووە «تاریخ مشاهیر جهان اسلام» بەو چەشنە سەبارەت بە مامۆستا بنووسێ: «حاجی مه‌لا عوبدوڵڵا ئه‌حمه‌دیان کوڕی عه‌بدولقادر که له‌ «راهنما» به‌نێوبانگ بوو، زانایاکی مه‌زن، بیرمه‌ندێکی لێهاتوو و وشیار و جوان‌نووس، به‌تایبه‌ت له‌بواری فه‌ننی میقات و ڕێوڕه‌سم و کێش و وه‌زنی شه‌رعی و ڕاڤه‌ و شه‌رح و به‌یان و جه‌وازی پێشه‌کی عیلم، هێندێ کتێبی به‌ نێوی «مقدسات اسلام، مناسک حج به‌ زمانی فارسی، الاوقات ااشرعیة، الاوزان الشرعیة و العرفیة، ته‌فسیری فاتیحه» نووسیوه‌.

خوێندنی فیقهی و زانستی له‌ خزمه‌ت زانایانی وه‌ک مه‌لا موحه‌ممه‌د وه‌لزی و مه‌لا موحه‌ممه‌د باقر بالک ته‌واو کردووه‌ و پاشان له‌خزمه‌ت مه‌لا موحه‌ممه‌د عه‌لی وه‌لزی ئیجازه‌نامه‌ی وانه‌بێژی و فتوادانی پێ به‌خشرا، ئێستا [١٣٨٦ کۆچی مانگی - ١٣٤٥ هه‌تاوی] له‌ گوندی [قوزلو] شوێنێک له‌ ناوچه‌ی گه‌ورک سرقاڵی وانه‌بێژی و فتوادان و نووسینه.

من له‌ بڕواری هه‌شتی ڕه‌زبه‌ری ١٣٤٥ی هه‌تاوی شه‌و و ڕۆژێک له‌ حه‌مامیان و بۆکان له‌خزمه‌ت به‌ڕێزیان و به‌ڕێز مه‌لا عه‌لی وه‌لزی و مه‌لا موحه‌ممه‌د ئه‌مین وه‌لزی و به‌ڕێز مامۆستا موهته‌دی (عەبدوڕڕەحمان ئاغا) و هێندێ تر له‌ مامۆستایانی مه‌هاباد و مه‌رگوڕ و شنۆیه‌ به‌شدار بووم، وتار و دانوستانی زانستی و فیقهی و ته‌فسیری و ئه‌ده‌بی به‌هره‌مه‌ند و چێژی پیت و به‌ره‌که‌تی ئێستاش له‌ قوزبنه‌کانی زه‌ینمدا هه‌رمانه و بڕوا ناکه‌م هیچ کاتیش له‌یادی بکه‌م» (قازی موحه‌ممه‌د خزری، تاریخ مشاهیر جهان اسلام، ١٣٨٦، ج ٢، ئینتشاراتی حوسێینی ئه‌ساڵ، ١٠٩٣)

قۆناغی سێهەم: لە ساڵی ٥١ تا ٨٣ی هەتاوی – مامۆستا ئەحمەدیان لەسەر داوا و ویستی «ئیدارەی ڕادیۆ تلویزیۆنی مەهاباد» کە تازە دەستی بەکار کردبوو، بۆ بەڕێوەبردنی بەرنامەی ئایینی و ئەدەبی پاییزی ساڵی ٥١ی هەتاوی مالی هاتە مەهاباد، مامۆستا تا ئەو کاتە وەک مودەڕڕیس و دەرس‌وێژی حوجرەکان دەناسرا، لەو کاتەوە شێوەی ئیش و کاری مامۆستا ئاڵوگۆڕی بنەڕەتی بەسەردا هات، ئەوجار بوو بە نووسەر لە ڕادیۆ لە بواری ئایینی و ئەدەبی بە زمانی کوردی، ئەو کات ڕادیۆ وەک میدیایەکی گشتی شوێنی تەواوی هەبوو لەسەر ژیانی ڕۆژانەی خەڵک. ماوەی هەشت ساڵ ئەو ئەرکەی بە شێوەیەکی پوخت و پاراو ئەنجام دا، هەموو رۆژێ لە کاتی دیاریکراو دەنگی مامۆستا لە ڕادیۆ مەهاباد بڵاو دەبۆوە.

هاوکات لەگەڵ ئەو ئەرکە ماوەی ٣٠ ساڵ مەلا و مودەڕڕیسی «مزگەوتی قیبلە»ی مەهاباد بوو، تا دوایین ساڵی ژیانی فەقێکان هەر لە دەورەی بوون. لە مزگەوتی قیبلە چەند فەقێی زانا و زیرەکی ئیجازە دا، لەگەڵ ئەو ئیش و ئەرکانە ماوەی ٢٥ ساڵ مامۆستای قوتابخانە ناوەندییەکانی مەهاباد بوو. پێ‌بەپێی ئەو ئەرکانە بۆ وەدەستخستنی بڕوانامەی بەرز حەولی دا، دوای ئەوە ساڵی ٥٦ی هەتاوی دیپڵۆمی لە بەشی ئەدەب وەرگرت، ساڵی ٦٧ لە زانستگای تاران دوای چەند قۆناغ تاقیکاری «سەتحی سێی زانستی» بەرامبەری- دوکتوڕای ئیلاهیات- ی وەرگرت، دوای ئەوە لە ساڵی ٧٢ تا ٨٢ لە زانستگای ئازادی مەهاباد مامۆستا بوو.

ئەوەی پێویستە لەبیر نەچێ مامۆستا دوو ساڵ ٥٩ – ٦١ ئیمام جومعەی مەهاباد بوو، دوای دوو ساڵ وازی لەو ئەرکە هێنا. مامۆستا هۆی وازهێنانی لەو چەند دێڕەدا بۆ هاوشاریانی ڕوون کرد ونەوە: «... بێ ئه‌وه‌ی به‌خۆما هه‌ڵبڵێم ل ماوه‌ی ئه‌و چه‌ند ساڵانه‌ی وانه‌بێژی و خوێندنم، توێشووی زۆر باشم له‌پێوه‌ندی له‌گه‌ڵ ته‌فسیر و شیکاری فه‌رمووده‌ و باسی بابه‌ته‌کانی دینی و بەرگری لە سنووری پیرۆزی ئیسلام کۆ کردۆته‌وه‌، ئه‌گه‌ر خه‌ریکی کۆکردنه‌وه‌ و داڕشتن و نووسینیان نه‌بم، بێگومان سێڵاوی ڕووداوەکان و هاتنی مردن زه‌حمه‌ته‌کانی ده‌یان ساڵه‌ی من به‌بادا ده‌دا و بێسوود و سه‌مه‌ریان ده‌کا، مه‌سله‌حه‌ت له‌وه‌ دایه‌ که زۆرتر بیر له‌و بابه‌ته‌ زه‌رووری و خێرایه‌ بکه‌مه‌وه‌... ۱۳٦١/٧/٢٠» بە دوای ئەو «استعفانامە»یە ماوەی دوو ساڵ ٦٢-٦٣ بۆ تاراوگەی دامغان دوور خرایەوە.

مامۆستا ئەحمەدیان هەر لەو کاتەوە لە تاراوگە بوو تا دوایین ڕۆژەکانی تەمەنی – بیست ساڵی تەواو- لە ساڵی ٦٢ تا ٨٢ی هەتاوی بە ورە و هێز و توانایی تەواو بۆ نووسین و کتێب‌دانان و لێکۆڵینەوە شانی داخست، توانی لەو ماوەدا سی بەرهەمی بەپێز بنووسێ، هەریەک لەو بەرهەمانەی بۆ مەبەستی تایبەت ئامادەی چاپ کرد، تا ئێستا بیست‌وسێ بەرهەمی مامۆستا چاپ و بڵاو کراونەتەوە، زۆر لەو بەرهەمانە بەچاپی سێ و چوار و پێنج و تەنانەت چاپی هەشتەم گەیشتوون. جیا لەو بەرهەمانە، نزیک بە دووسەد وتاری ئەدەبی و لێکۆڵینەوەی مامۆستا بە زمانی فارسی و کوردی لە گۆڤارەکاندا بڵاو کراونەتەوە.

نووسەری ئەو وتارە بابەتێکی لەسەر ژیان و ئاسەواری مامۆستا لەژێر ناوی «زندگی و آثار علامە ملاعبداللە احمدیان» بە فارسی لە ١٥٩ لاپەڕدا نووسیوە، هەروا لە لایەن بەڕێز «محمدکاوە بال‌نور» پایان‌نامەی فەوقی لیسانس لەژێر ناوی «شرح احوال و آثار استاد عبداللە احمدیان» لە ١٩٨ لاپەڕدا نووسراوە و لە لایەن زانستگای ئازادی مەهاباد بلاو کراوەتەوە. هەروا بەهاری ١٣٩٥ی هەتاوی لەلایەن بەڕێز «ناسری عەلیار» لێکۆڵینەوەیەکی تایبەت بەناوی «تحلیلی بر افکار و آثار علامە ملاعبداللە احمدیان» لە (٣٠٢) لاپەڕە لەلایەن چاپەمەنی «ئاڵای ڕووناکی» بڵاو کراوەتەوە. سەرەنجام مامۆستا ئەحمەدیان دوای تەمەنێک ئەرک و تێکۆشان و ماندووبوون لەڕێی زانست و ئەدەب و ئەندیشە بەداخەوە ڕۆژی شەممە ٢٣ی جۆزەردانی ساڵی ١٣٨٣ی هەتاوی، بەرامبەری ٢٣ی ڕەبیعولئەووەلی ١٤٢٥ی کۆچی [١٢ی ژوئەنی ٢٠٠٤] ئەو دنیایەی بەرەو دنیای هەرمان بەجێ هێشت، لە قەبرستانی بداغ‌سوڵتانی مەهاباد لە تەنیشت گڵکۆی دوو زانای پایەبەرزی مەهاباد- مامۆستا مەلاحوسێنی مەجدی و مامۆستا مەلاکەریمی شاریکەندی- لە لایەن جەماوەری خەڵکی مەهاباد ئەسپاردەی خاک کرا، خودا بە بەهەشتی بــەرینی خۆی شاد کا.

تایبەتمەندی مامۆستا ئەحمەدیان:

بەڕێز «ناسر عەلیار» نووسەر و  لێکۆڵەڕی بواری ئایینی بابەتێکی لەسەر کەسایەتی و بەرهەمەکانی مامۆستا ئەحمەدیان وەک کتێب لەژێر ناوی «تحلیلی بر افکار و آثار علاّمە ملاّ عبداللّە احمدیان» بڵاو کردۆتەوە، لێرەدا بە دەرفەتی دەزانین بەشێکی کورت لەو لێکۆلینەوە بەربڵاوە بێنینە بەرچاوی خوێنەری ئەو بابەتە:

«له‌گه‌ڵ وتار و نووسراوه‌ و نامیلکه‌ی جۆراوجۆری سه‌باره‌ت به‌ که‌سایه‌تی مامۆستا مه‌لا عەبدوڵڵا ئه‌حمه‌دیان و به‌رهه‌مه‌ به‌نرخ و بێ ئه‌ژماره‌کانی، ئێستاش تاوتوێکردنی هه‌موو بواره‌ جۆراوجۆره‌کانی ئاسه‌وار و به‌رهه‌مه‌کانی و بیر و فکری نه‌گه‌یشتۆته‌ ئاستی خۆی، به‌تایبه‌ت بواری زانستی و توێژینەوەیی ئه‌و بەدروستی نه‌ناسراوه‌. که‌سێک که چه‌ندین تایبه‌تمه‌ندی له‌خۆ ده‌گرت: بیرمه‌ند، زانا، بێژه‌ر، ڕاڤه‌کار، نووسەر به‌ سێ زمانی (کوردی، فارسی و عه‌ڕه‌بی، ئه‌دیب و خۆشنووس و... ) وێژه‌ر و خۆشنووس و... کارناس له‌ زانسته‌کانی ئیسلامی، یادکردن و نیشاندانی پێگه‌ی ئه‌و کارێکی ساکار نییه، به‌ڵکوو شایانی ئه‌وه‌یه‌ که پیاوانی خه‌مخۆر زانایانه گرینگی پێ بده‌ن، به‌تایبه‌ت له‌ ئێران و به‌تایبه‌تتر له‌ کوردستانی خۆشه‌ویستمان که مه‌کۆی په‌روه‌رده‌ی وه‌ها که‌سانێک بووه‌.

مامۆستا ئه‌حمه‌دیان ئاشنایه‌تی و پێوه‌ندییه‌کی نزیکی له‌گه‌ڵ بزووتنه‌وه‌ ئایینییه‌کانی دژ به‌ کۆنه‌په‌رستی بووه‌ و به‌ وته‌ی «نوێخوازان» له‌نێو زانایانی کورددا هه‌بوو. کتێبەکانی ئایەتوڵڵا مەردۆخی که له هه‌موو شوێنێک بڵاو ببوونه‌وه‌، خوێندنیه‌وه‌، له‌ قوتابیانی عیززه‌ددین حوسێینی بوو، چاوپێکه‌وتنی له‌گه‌ڵ مه‌لا هادی ئه‌فخه‌مزاده‌ هه‌بوو و کاریگەری لێ وه‌رگرتبوو، به‌هیوای فێربوون لە خزمه‌ت ئه‌و که‌سانه‌دا، به‌ره‌و به‌غدا ڕۆیشت تاکوو له‌خزمه‌ت مامۆستا مه‌لا قه‌زه‌لجیدا ببێته قوتابی.

ئاشنایەتی مامۆستا ئه‌حمه‌دیان له‌گه‌ڵ به‌رهه‌مه‌کانی زانایانی چاکسازیخوازی ئیسلامی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌رده‌می فه‌قێیه‌تی ئه‌و، بۆ نموونه ناسینی ته‌فسیری (المنار)، ته‌فسیری (المراغی) و ته‌فسیری (فی ظلال) و کتێبه‌کانی وه‌ک «حیات محمد» و «روح الدین اسلامی» که له‌نێو زانایانی کورددا زۆرتر باوی هه‌بوو، به‌ڵام هۆگری مامۆستا ئه‌حمه‌دیان به‌ «رساله التوحید» به‌رهه‌می شێخ موحەممەد عه‌بده‌ چیرۆکێکی تری هه‌یه‌، ته‌نانه‌ت مامۆستا مه‌لا هادی ئه‌فخه‌م زاده‌ که به‌ زۆرخوێندنه‌وه‌ و لێکۆڵینه‌وه‌ نێوبانگی دەرکردبوو، ده‌گێڕیته‌وه‌ که یه‌که‌م جار که «رساله التوحید»م ناسی، له‌ ماڵی مه‌لا عه‌بدوڵڵا ئه‌حمه‌دیان بوو.

مامۆستا ئه‌حمه‌دیان له‌ بواری بزووتنه‌وه‌ی سوننه‌تیی ئه‌هلی ته‌سه‌وف، ڕوانگەیه‌کی تایبه‌تی هه‌بوو، له‌و سه‌رده‌مه‌دا زۆرێک لە مامۆستایانی ئایینی یا خه‌لیفه‌ یا شوێنکه‌وته و یا لانیکەم ڕه‌پاڵدراوی شێخ و ته‌ریقه‌ته‌کان بوون. ناودارترین و زاناترینی ئه‌وان به‌ڕێز مامۆستا مه‌لا موحەممەد باقر موده‌رریس مه‌ریوانی بوو که به‌ «مه‌لا باقر باڵک» ناسرابوو و ئه‌زقه‌زا کۆتا مامۆستای مه‌لا ئه‌حمه‌دیان بوو. مامۆستا ئه‌حمه‌دیان به‌هۆی زه‌ینی چالاک و ئاوه‌زمه‌ندانه‌ی و له‌سه‌ر ئه‌ساسی زانستیی دینییه‌که‌ی به‌ینی له‌گه‌ڵ ئه‌و مه‌رامه نه‌بوو، به‌ڵام تاکۆتایی ته‌مه‌نی به شێوه‌ گه‌لی جۆراوجۆر له‌گه‌ڵ هه‌وادارانی سازا. به‌جێی دژایه‌تی توند و تێکهه‌ڵشێلانیان، ده‌یزانی که ڕه‌خنه‌کانی له‌ چ ڕۆچنه‌یه‌که‌وه‌ ئاراسته‌یان بکات که له‌نێو نووسراوه‌ و کتێب و نامیلکه‌کانی به‌رچاو ده‌که‌وێ.

مامۆستا ئه‌حمه‌دیان له‌ ساڵانی دوای ڕاپه‌ڕین، په‌ناگای گه‌نجان و حه‌شارگه‌ی موسوڵمانان بوو، داوایان لێ دەکرد که وه‌ڵامی گومانه‌کان بداته‌وه‌ که سه‌باره‌ت به‌ ئیسلام و یا ئه‌هلی سوننه‌ت بڵاو ده‌کرانه‌وه‌ و یا له‌ چاپه‌مه‌نییه‌کاندا چاپ ده‌بوون و لێروله‌وێوه‌ نووسراوه‌یان بۆ ده‌نارد، ئه‌و به‌ شێوه‌ی تایبه‌تی خۆی تۆفانی تووڕه‌یی ئه‌و گه‌نجانه‌ و گشت بڕوادارانی هێور ده‌کرده‌وه‌ و به‌ به‌ڵگه‌وه‌ له‌ نووسراوه‌کانیدا ڕه‌نگیان ده‌دایه‌وه‌ و ئه‌وه‌ش هانده‌رێکی به‌هێز بوو تاکوو بۆ کاری لێکۆڵینەوە و توێژینه‌وه‌ی هان بدات. ئه‌و بابه‌ته‌ له‌ پێشه‌کی «جدال اشاعره‌ و معتزله» یه‌کێک له‌ هانده‌ره‌کانی به‌هێز بۆ نووسراوه‌کانی مامۆستا هه‌ژمار کراوه‌.

مامۆستا ئه‌حمه‌دیان له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌یکه بزووتنەوەی فیکری و ڕووداوی سیاسی و کۆمه‌ڵایه‌تی زۆری دیتبوو، له‌گه‌ڵ مه‌رامی دژ به‌ خوڕافه‌په‌ره‌ستی زیاتر هاودڵ بوو، به‌ڵام ڕاسته‌وخۆ به‌ره‌نگاری هیچ لایه‌نێک نه‌بۆوه‌ و وه‌ک ده‌ڵێن نه پێشه‌نگی نه‌زمی نوێ بوو و نه پارێزه‌ری نه‌زمی کۆن. له‌نێو زانایانی ئیسلامیدا له‌ هه‌ر مه‌رامه‌ی سێ چین دێنه به‌رچاو:

١- چینی سوننه‌نی که به‌ میراتی کۆنه‌وه‌ چه‌سپاون و دژی نوێخوازین و لێی ڕا ده‌که‌ن.

٢- چینی ڕێفۆڕمخواز که فاکته‌ره‌ کارامه‌کان له‌ ناکارامه‌کان جیا ده‌که‌نه‌وه‌، به‌ڵام چوارچێوه‌که‌ ده‌پارێزن.

۳- چینی بنه‌ماشکێنه‌کان که چوارچێوه‌کانیش ناپارێزن و له‌ بنه‌ما و فه‌ڕعه‌کاندا ئیجتهاد ده‌که‌ن.

به‌پێی ئه‌و چینایه‌تییه‌ ده‌کرێ مامۆستا ئه‌حمه‌دیان به‌ ڕێفۆڕمخواز دانێین که شه‌ریعه‌تی ئایینی به‌ دڵی چینی نوێ و هزری شێواو ده‌گه‌یاند.

مامۆستا ئه‌حمه‌دیان بۆ به‌جێگه‌یاندنی ئامانجی زانستی و فه‌رهه‌نگیی خۆی هه‌م دڵسۆزی هه‌بوو و له‌ زۆرێک له‌ به‌رژه‌وه‌ندی و جێی نه‌رم و گه‌رم چاوپۆشی ده‌کرد. ئه‌و حوڕمه‌تی زانایانه‌ی خۆی پاراست و له‌گه‌ڵ خه‌ڵکی مایه‌وه‌ و به‌ ده‌ست و زمان و پێنووسی به‌ره‌نگاری بیری پووچ و سته‌م و گه‌نده‌ڵی کۆمەڵایەتی بۆوه‌.

که‌سێکی وه‌ک مامۆستا ئه‌حمه‌دیان که وانه‌بێژان و زانایانی ڕه‌ده‌ یه‌کی کورد له‌ مه‌لا عیسامه‌ددین شه‌فیعی، مه‌لا باقر باڵک، مه‌لا حوسێن مه‌جدی و مه‌لا شێخ عیزه‌ددین حوسێینی و مه‌لا عه‌بدولکه‌ریم شه‌هریکه‌ندی و وانه‌بێژانی دوای ئه‌وانیش، هه‌موویان ستایشی مامۆستا ئه‌حمه‌دیانیان کردووه‌، ئایا ده‌کرێ له‌گه‌ڵ که‌سانێک به‌راورد بکرێ که به‌ هیچ زمانێک ته‌نانه‌ت زمانی دایکیی ناتوانن بیست لاپه‌ڕه‌ بابه‌تێکی ڕه‌وان بنووسن! ئایا وه‌ها که‌سانێک ده‌کرێ له‌گه‌ڵ مامۆستا ئه‌حمه‌دیان به‌راورد بکرێن که نه ته‌نیا خه‌ڵکی کوردستان، به‌ڵکوو ئه‌هلی سوننه‌تی ئێران باس له‌ گه‌وره‌یی ئه‌و ده‌که‌ن.» (تحلیلی بر افکار و آثار علامە ملا عبداللە احمـدیـان، ناصـر علیار، ناشر: (ئاڵای رووناکی)، 1395، ص 40- 73.

دەگەڵ ئەوە زیاتر لە پەنجا وتار و بابەت و لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ و پایان‌نامە لەسەر کەسایەتی و ئاسەواری مامۆستا ئەحمەدیان نووسراوە، بەڵام لەبەر فرە ڕەهەندی و چەندبوعدیبوونی کەسایەتی مامۆستا، ئێستاش زۆر لایەنی باس نەکراوە و زۆر باری وای هەیە ئاوڕی وێنەدراوە، بۆ وێنە باسی چەندوچۆنی ئاسەواری مامۆستا تەفسیرنووسینی مامۆستا، باسی چالاکی ڕامیاری مامۆستا، باسی بیروبۆچوونی مامۆستا سەبارەت بە شێعر و باسی شێعرەکانی مامۆستا، باسی هونەری خۆشنووسی و پەنجەڕەنگینی مامۆستا نەکراوە، ئێمە لەو دەرفەتە کەڵک وەردەگرین و تەنیا ئەو چەند لایەنەی ژێرو باس دەکەین، بوار و ڕەهەندەکانی تر بۆ دەرفەتی تر هەڵدەگرین.

جیا لە ئەرک و چالاکی کۆمەڵایەتی و فەرهەنگی و تەدریس، سی بەرهەمی بە زمانی فارسی و کوردی و عەڕەبی پێشکەش بە کۆمەڵگای خۆی کرد، ئەو بەرهەمانە بیست‌وهەشت بەرهەمیان «تەئلیف» و دوو بەرهەمیان «رسالة التوحید»ی شێخ محەممەد عەبدە و «مختصـر علم القرآن»ی سیوتی وەرگێڕانە لە عەڕەبی بۆ فارسی، لەو سی بەرهەمە، هەژدە بەرهەمی بە زمانی فارسی، یازدە بەرهەمی بە زمانی کوردی، بەرهەمێکی زۆر بەپێزی بە عەڕەبی نووسیوە. جیا لەو بەرهەمانە، دە بەرگ بەرنامەی ڕادیۆیی لە دوای خۆی بەجێ هێشتووە کە نزیک بە چوارسەد بەرنامەی ئایینی و ئەدەبی لەخۆ دەگرێ. مامۆستا لە چەند بواری جیاواز دەستی بۆ قەڵەم برد و دەسەڵاتی زانینی خۆی لەو بوارەدا ئاشکرا کرد. بۆ وێنە:

لە بواری «تفسیر»: کتێبی «الایضاح»ی بە زمانی عەڕەبی لەسەر گرێ‌وگۆڵی تەفسیری بەیزاوی نووسی، هەروا تەفسیری سووڕەی «فاتیحا» و «یاسین» و بەشێک لە «بەقەڕە»ی جیاجیا بە زمانی کوردی تەفسیر کرد.

لە بواری «علم‌القرآن»: کتێبی «قرآن‌شناسی» بە فارسی نووسی، ئەو کتێبە پێنج جار چاپ کراوە، هەر لەوبوارەدا «مختصـر علم‌القرآن»ی سیوتی وەرگێڕاوەتە سەر فارسی.

لە بواری «علم‌الحدیث»: کتێبی «تاریخ ضبط و ثبت احادیث»ی بە فارسی نووسی و بەزوویی لە چاپدرا، هەروا کتێبی «حدیث‌شناسی» بە فارسی نووسی، تا ئێستا شەش جار چاپ کراوە.

لە بواری «عقاید و کلام اسلامی»: کتێبی «رسالة‌التوحید» نووسراوی شێخ محەممەد عەبدەی لە عەڕەبیڕا بۆ فارسی وەرگێڕا، هەروا کتێبی «کلام اهل سنت»ی بە فارسی نووسی و شەش جار چاپ کراوەتەوە هەر لەو بوارەدا کتێبی «کلام جدید»ی بە فارسی نووسی و لە چاپ دراوە، هەر وا لە سەر بیر و بڕوا کتێبی «درآمدی بر خداشناسی» بە فارسی نووسیوە و چاپ کراوە.

لە بواری «تاریخ»: کتێبی « مقدّسات اسلام - تاریخ اماکن متبرکە»، «سیمای صادق ابوبکر صدیق»، «سیمای صادق فاروق اعظم»، «تجزیە و تحلیل زندگی امام شافعی» بە فارسی نووسیوە، «سیمای صادق فاروق اعظم» هەشت جار لە چاپ دراوە.

لە بواری «فقە»: کتێبی «تحقیقات» و «بسوی جهان جاویدان»ی بە فارسی نووسیوە و لە چاپ دراون.

لە بواری «ادبیات کردی» – بەشی شێعر: «هەست و هاوار» بەرهەمی هەستی شاعیرانەی مامۆستا ئەحمەدیانە، بەشێک لە شێعرەکانی – نە هەموویان – لەو کتێبە‌دا چاپ و بڵاو کراوەتەوە.

بەشی پەخشانی کوردی: کتێبی «خەزێنە» سی وتاری ئەدەبی و مێژوویی، چاپ و بڵاو کراوەتەوە.

بەشی «نثر مسجّع کُردی» لە توێی بەرهەمێک بە نێوی «موناجاتی مەلاعەبدوڵڵا» بڵاو کراوەتەوە.

جیا لەو بەرهەم و بابەتە سەربەخۆیانە، دووسەد وتاری ئایینی و ئەدەبی و مێژوویی و لێکۆڵینەوەی جیاجیا بە بۆنەی جۆراوجۆر بە کوردی و فارسی لە گۆڤارەکاندا بڵاو کراوەتەوە. لەگەڵ ئەوانە خەزێنەیەکی تر لە دەنگی مامۆستا لە توێی سەدوشێست‌وهەشت وتاری ئایینی و ئەدەبی تۆمارکراو بە دەنگی بەهەست و سۆزی مامۆستا لەسەر «سی. دی» لەبەر دەست دایە. لە دوایی ئەو وتارە لیستی بەرهەمەکانی مامۆستا نیشان دەدرێ.

تەفسیرنووسینی مامۆستا ئەحمەدیان: 

مامۆستا مەلاعەبدوڵڵا ئەحمەدیان وەک زانایەکی توانا لە بواری تەفسیر کە ڕای سەربەخۆ و جیاوازی بۆ پڕۆڤە و شڕۆڤەی ئایەتەکانی قوڕئانی پیرۆز هەبوو، ئاواتی ئەوە بوو قوڕئان بە زمانی کوردی تەفسیر بکا، ئەو ئاواتەی مامۆستا لە پێشەکی تەفسیری سووڕەی فاتیحا بەو شێوە ڕەنگی داوەتەوە کە دەفەرموێ: «لەبەر خودا دەپاڕێمەوە یارمەتیم بدا تەفسیری ئەو سووڕەتە «فاتیحا» تەواو بکەم، دەپاڕێمەوە تەفسیری ئەو سووڕەتە بکاتە پێشەکی بۆ تەفسیرکردنی تەواوی قوڕئان بە کوردی [بەو هیوایە] ئەو ڕۆژە بێ کە هەموو قوڕئان بە کوردی تەفسیر بکەم، دیارە لە کەڕەمی خودا هەموو دوورێک نزیکە و هەموو گرانێک ئاسانە» (تەفسیری سووڕەی فاتیحا، مامۆستا مەلاعەبدوڵڵا ئەحمەدیان، ل ٨، انتشارات رهرو، مەهاباد) ئەوە ئاواتی مامۆستا بوو، بەڵام زۆرجار خواستی خودا و ویستی ئێمە یەکتر ناگرنەوە، یان بڵێین تەقدیر، تەگبیر هەڵدەوەشێنێتەوە، دوای چەند جار دەستپێکردن و لێبڕان بۆ نووسینی ئەو تەفسیرە، بەداخەوە ئەو پڕۆژە هەر بە نیوەچڵی ماوە، لەگەڵ ئەوە بۆ نووسینی زۆر چێ بوو بەڵام ئەو ئاواتە بە تەواوی هەر نەهاتە بەرهەم و نەهاتە بەرهەم! ئەرکی ڕۆژانە و ئیشی مەلایەتی و دەرسی فەقێ و تەدریسی قوتابخانە و زانستگا و نووسینی ئەو کتێب و ئەم وتار حەڤدە ساڵ، لە ساڵی ٦٥ تا ٨٢ درێژەی کێشا، وەک ئەوە «جەبر»ێک لەکار دابێ بۆ ئەوە پێنووسەکەی لێوەرگرێ و ئەو ئەرکە مەیسەر نەبێ، یان هەرچی نێوی بنێین هێزێک عەمدێک، قەدەرێک، قەزایەک، خێراخێرا قەڵەمەکەی پێ لەسەر تەفسیرەکە دادەنا و کارەکە نێوبڕ دەبوو. بە کورتی دوای حەڤدە ساڵ مامۆستا ئەحمەدیان توانی لەسەر نووسینی تەفسیری قوڕئان بە کوردی سێ قۆناغ ببڕێ:

قۆناغی هەوەڵ: سەرەتای پڕۆژەی تەفسیر بە نووسینی «تەفسیری سووڕەی یاسین» ساڵی ١٣٦٥ی هەتاوی لە (٢٣٧) لاپەڕدا. 

قۆناغی دووهەم: نووسینی «تەفسیری سووڕەی فاتیحا» ساڵی ١٣٧٣ی هەتاوی لە (٨٣) لاپەڕ دا، ئەو تەفسیرە ساڵی ١٣٧٩ لە چاپ دراوە.

قۆناغی سێهەم: نووسینی  «تەفسیری فاتیحا» بە کورتی لەگەڵ نووسینی تەفسیری ١٧٧ ئایەتی سووڕەی بەقەڕە  لە ژێر ناوی «تەفسیری ڕۆژ» لە توێی (٢٤٥) لاپەڕدا. بەڵام تەمەن مەودای نەدا مامۆستا ئەو ئەرکە بە تەواوی بگەیەنێتە دوایین قۆناغ، ئەجەل ڕایەڵ و پۆی کرەکەی یەکجێ هەڵوێزنی، مخابن ئاواتی تەواوکردنی ئەو تەفسیرە نەگەیشتە ئەنجام.

دەرس خوێندنی مامۆستا لە حوجرەکانی موکریان و فەقێبوون و پەروەردەبوونی لە مەهاباد لەو کاتەدا «ساڵی ٤٢٣١» کە چەند ڕۆژنامە و گۆڤاری کوردی لەو شارەدا بڵاو دەکراوە، هەروا خوێندنی ئەو زانستانەی پێوەندییان بە ئەدەب و شێعر هەیە وەک بەیان و بەدیع و عەرووز و قافیە و مەعانی، هەروا خوێندن لە خزمەت مامۆستای وەک «مەلاعیسامەددین شەفیعی» - مەلاعیسامەددین جیا لە تەدریسی زانستی ئایینی، هەستیار و شاعیرێکی توانا بووە- دوای ئەوە دەیان جار تەدریسی کتێبی وەک «موختەسەر» و «موتەووەل»، هەروا دۆستایەتی لەگەڵ شاعیرانی ناسراوی موکریان وەک «سەیدکامل - ئاوات» و «عەبباسی حەقیقی» و «خالیدئاغا حیسامی - هێدی» و «محەممەدی نووری- عەتری گڵۆڵانی» و نامەگۆڕینەوە لەگەڵ مامۆستا هەژار و هێمن و نزیکی مامۆستا لە کۆڕ و کۆمەڵی ڕۆشنبیری کورد و هاوبەشی لە کۆنگرە و سیمینار و کۆبوونەوە ئەدەبییەکان، هەمووی ئەوانە و هەست و خوستێکی سروشتی شاعیرانە، بوونە هۆی ئەوە کە مامۆستا ئەحمەدیان وەک کەسایەتێکی هەستیار کۆمەڵێک شێعری جوان و ڕێکوپێک بخاتە نێو کتێبخانەی ئەدەبی کوردی، بەڵام لەگەڵ ئەوە خاڵێکی جێی تێبینی ئەوەیە، مامۆستا زۆرتر سەرقاڵی تەدریس و لێکۆڵینەوە بووە، وەک پێویست یان بڵێین وەک شاعیرێک ڕاستەوخۆ نەپڕژاوەتە سەر شێعر و شاعیری، لەبەر ئەوە زۆر کەس لەو بوارە لە ئەرک و تێکۆشانی مامۆستا ئاگادار نییە، هەر لەبەر ئەوە بە پێویستم زانی ئاوڕێک لە بۆچوونەکانی مامۆستا سەبارەت بە شێعر و ئەدەب بدەمەوە، هەروا چەند وێنەیەک لە شێعری مامۆستا بخەمە پێش چاوی خوێنەر.

بەشێک لە شێعرەکانی مامۆستا ئەحمەدیان لە دیوانێکدا به ناوی «هەست و هاوار» لە چاپ دراون. لە پێشەکی ئەو بەرهەمە مامۆستا بابەتێکی چڕوپڕ لە سەر مەبەستی شێعر و جیاوازی شێعری کۆن و نوێ بە زمانێکی پاراو باس دەکا، ئەو قالبانەی مامۆستا شێعری لەسەر داناون، بریتین لە مەسنەوی و غەزەل و قەسیدە و دووبەیتی نوێ یان «چوارپارە»، زۆربەی غەزەلەکانی مامۆستا هەتا ئەو دوایانە بڵاو نەکراونەتەوە، نۆ غەزەلی مامۆستا لە گۆڤاری ژمارە (١٦٠)ی مەهاباد بڵاو کراونەتەوە، نیوەرۆکی شێعرەکانی مامۆستا زۆرتر پاڕانەوە و ئامۆژگاری و باسی ئازادی و یەکگرتن و ڕەخنەی کۆمەڵایەتین.

مامۆستا ئەحمەدیان لە ناو بەرهەمەکانی لە چەند جێ باسی شێعر و شاعیری دێنێتە پێش، دیارە بۆچوون و ڕای تایبەتی مامۆستا سەبارەت بە شێعر دەستنیشان دەکەن، لە تەفسیری سووڕەی یاسین کاتێ مامۆستا ئەو ئایەتە تەفسیر دەکا «وَ مَا عَلَّمناەُ الشِّعرَ» لەسەر بابەتی شێعر و شاعیری دەدوێ و زۆر بە وردی باسی هێزی شێعر و دەسەڵاتی شاعیر دەکا. لە وتارێکدا سەبارەت بە شێعر بەو چەشنەی نووسیوە:

«شێعر شعوورێکی بەرزترە لە شعووری ئاسایی و هەست و خوستێکی تیژتر و بەبڕست‌ترە لە هەست و خوستی تێکڕایی، شێعر توانیویەتی لە دیمەنی هێزێکی زۆر بەگوڕم هەمیشە حوزووری خۆی لە مەیدانی ژیانی کۆمەڵایەتی نەتەوەکان نیشان بدا...» (سروە، ١٩١، ل ١٨، کۆڕی پرسەی مامۆستا هێمن)

مامۆستا ئەحمەدیان لە وتارێکدا نووسیویە:

«بیری شاعیری ئێستا، ئاڵوگۆڕی بەسەردا هاتووە، شاعیری ئەوڕۆ لەباتی ئەوە ئاخ هەڵکێشێ و لەسەر شینکاڵی دم جۆگەیەک گڵێنەیەک ئارەقی خەست هەڵقوڕێنێ و ببێتە خاکی بەرپێی شۆخێک، ئەوجار ئاواتی ئەوەیە کە هەوڕێک ژەهری هەلا بە قوڕقوڕۆچکەی ستەمکاراندا بکا و دەستی قەڵشیوو بە پەڕۆ بەستراوی زەحمەتکێشان ماچ کا، یان لەباتی ئەوە بە خاڵی ڕەشی دڵبەرێک هەڵبڵێ، دەکڕوزێتەوە بۆ ئەو هەزار دڵانەی کە بوونە سووتووی ئاوری زۆر و زێفی دەسەڵاتدارەکان...» (خەزێنە، کۆمەڵە وتار، عەبدوڵڵا ئەحمەدیان، ل 180)

لێرەدا بە پێویستی دەزانم ئەو بابەتە بدەمە دەست شاعیر و هەستیارێکی ئاگادار لە تێکۆشانی ئەدەبی مامۆستا ئەحمەدیان واتە بەڕێز سەعیدی نەجاڕی «ئاسۆ». ئەو شاعیرە بەڕێزە لە وتارێکدا بە ناوی «شێعری حوجرە و چەند پێوەرێ لە هەست و هاوار» نووسیویە:

«... مامۆستا ئەحمەدیان باشترین فاکت و نموونەیە بۆ شێعری حوجرەی پەنجا ساڵ لەمەوبەر، واتە شێعری کلاسیکی کوردی، مامۆستا ئەحمەدیان لەسەر شێعرەکانی خۆی ئاوا دەفەرموێ: «ئەو شێعرانە کۆڵێک نین، بەڵکوو لوێچێکن، ئەویش بڕێکیان چونکە لە تافی شلکی و لاویدا کوتراون، ڕەنگەکانیان ڕەنگی ئێستام کە گەیشتووم ناگرنەوە، هێندێکیان فەقێیانەن نەک شاعیرانە» مامۆستا لە ترسی زمانی ئەوانەی پێیان وایە شێعر هەر دەبێ باسی شۆڕش و مەی و ئافرەت بکا، خۆی بە «فەقێ» دادەنێ نە شاعیر، لە کاتێکدا ئەو ڕاستییە حاشا هەڵنەگرە، ئەو وەک زۆربەی شاعیرانی پێشووی کورد «فەقێیەکی شاعیرە». ئەوە چۆنیەتی داڕشتنی شاعیرانەی شاعیرە، کە مەبەستەکە دەکاتە شێعرێکی بەرز و بڵیند یان نزم و نەوی، بێ‌ تەعاروف شێعری مامۆستا لە بەرابەر شێعری شاعیرانی سەردەمی موکریان جێگەیان لای سەرەوەیە و بۆنی تازەگەریشیان لێ دێ.

قالبێکی تازە داهاتوو هەیە بە نێوی «دوو بەیتی نوێ» لەنێو فارسەکانیشدا قالبێکی تازە داهاتووە و نزیکترین قالبە بە شێعری نیمایی و ئەمڕۆ؛ مامۆستا ئەحمەدیان دوو شێعری بە قووەتی لەو قالبەدا هەیە کە سەلمێنەری ڕوحی تازەگەری لە شێعر و بیری مامۆستان، ئەو دوو شێعرە لە «هەست‌ و هاوار»دا چاپ کراون «مناڵی باب خنکاو» و «بەرە بەیانی ئاوات»، مامۆستا حەولی داوە لە بواری قالب و ناوەرۆکەوە تازەگەری لە شێعری حوجرەدا بێنیتە ئارا، شێعری «منداڵی باب‌‌خنکاو» بۆنی قەسیدە حەماسیەکەی «مەهدی حەمیدی» لێ دێ «مغرب سینەمالان قرص خورشید...» بڕوانه‌ سه‌ره‌تای منداڵی باب خنكاو چۆن ده‌ست پێ ده‌كا:

كورته‌یه‌ك له‌ شێعری باب خنكاو:

                                           مناڵی باب خنكاو

ڕۆژ به‌ غه‌زرینی قینی میرغه‌زه‌بێ                   خۆی كوتا ژێر نیقابی هه‌وری ڕه‌ش

ده‌سیكرد كوڕین و لێقڕمان                              لێی ده‌بۆوه‌ له‌ چاوی پۆلووی گه‌ش

ماته‌مات و له‌پڕ ده‌سی پێ كرد                          تیره‌بارانی عه‌رزی به‌سته‌زمان

ڕژنه‌ تیرێكی پڕ به‌ پێستی زه‌وی                       به‌ هه‌راوی زه‌وی هه‌تا عاسمان

چه‌شنه تیرێكی پاشی ئه‌نگاوتن                         نامرێت و له‌ كار ناوێستێ

به‌ڵكوو هێزیان ده‌كه‌ونه‌وه‌ یه‌ك                          تا كه لافاوی خوێنی سووره‌ هه‌ستێ

                                                                           هه‌ست و هاوار، لاپه‌ڕه‌ی ٩

 

مامۆستا ئەحمەدیان دێتە سەر بابـەتـی شێعــری بــەرەنگـاری و مــوقـاوەمـەت، کاتی سەرهەڵدانی شۆڕشی گەلانی ئێران، له ڕێبەندانی ساڵی ٥٧ی هەتاوی، لە قالبی غەزەل، ئەو شێعر پاراوه دەخولقێنێ:

كورته‌یه‌ك له‌ شێعری ئازادی:

ڕۆژی ئازادی

ڕۆژی ئازادی به‌ گرفه هه‌ر له‌سه‌ر ئاسۆ هه‌ڵات

دێوی دیلی كه‌وته لرفه و تێی‌ته‌قاند و بۆی هه‌ڵات

 

ئه‌ی وڵاتم ئاوه‌كانت ڕوحی مه‌ن ده‌بزوونه‌وه‌

خاكه‌كه‌ت ئیكسیری ژینه هه‌روه‌كوو زێڕ و ته‌ڵات

 

داری ئازادی چ شینی تۆ به‌ خوێنی سووری مه

لاپه‌ڕی په‌ڕتووكی شۆڕشگێڕه‌ سه‌ر پاكی گه‌ڵات

 

با بڕۆن ئه‌و كلكه نه‌فتینانه تۆویان پاوه‌ بێ

چاره‌نووسی گه‌ل به‌ گه‌ل بێ، بێته ده‌س خۆی ده‌سته‌ڵات

                                          هه‌ست و هاوار، لاپه‌ڕه‌ی ١٣

قەسیدە یەکێک لەو قالبە سەخت و دژوارانەیە کە شاعیرانی بە قودرەت و بە دەسەڵات نەبێ، کەم شاعیر لە عۆدەی دژواریی تەنگ و چەڵەمەی وەزن و قافیەکانی دێنە دەرێ، دەبینین مامۆستا ئەحمەدیان وەستایانە شانی وەبەر ئەو قالبە سەخت و دژوارە داوە و سروشتی بەهەشت ئاسای کوردستان دێنێتە بەرچاو. بڕوانه چه‌ند به‌یتی هه‌ڵبژارده‌ی ئه‌و قه‌سیده‌:

كورته‌یه‌ك له‌ شێعری به‌هار:

به‌هار و ڕاپه‌ڕین

پیره‌ شه‌ماڵێ! به‌ زریانێ بێژه‌ وه‌ره‌                        دوو قۆڵ بڵێن به‌ هه‌موو توێژو هۆزو به‌ره‌

ئه‌و چاخه لاچوو كڕ و ماتی زاڵ ببوو                    ئه‌وڕۆ هه‌رایه‌ قرمه‌یه‌ ڕووخانی سه‌نگه‌ره‌

ئه‌و خول به‌سه‌ر چوو كه سه‌رما پشووی بڕی          هه‌ڵڵایه‌ گرمه‌یه‌ ڕاوی سته‌مگه‌ره‌

ڕازاوه‌ كێو و تروسكه‌ی ده‌دا له‌ دوور                     داوێنی پڕ گوڵه هه‌وری له‌سه‌ر سه‌ره‌

زێڕی گزینگی فێسه‌ به‌ تیلاگی سه‌ریه‌وه‌                  تیسمالی به‌فری سپی بۆته‌ كه‌مبه‌ره‌

پیرۆزه‌ ڕایه‌ڵ و پۆی سكڵی سوور گوڵی                 میلی ئه‌وه‌نده‌ ورده‌ وه‌كوو خاڵی دڵبه‌ره‌

هاژاوه‌ چۆم كه له‌ ده‌وری بگێڕێ خۆی                   به‌رپێله‌قانی دا، هه‌چی پێشگیرو له‌مپه‌ڕه‌

جنگڵ ده‌دا له‌ چه‌شنی هوروژانی هه‌ژدیها               مه‌منا ئه‌ویش سوڕێكی ئه‌وینی له‌بن سه‌ره‌

قومریش به‌ تووته‌ك و بولبول به‌ باڵه‌بان                   زاخاو ده‌ده‌ن به‌ هه‌موو لایه‌ حه‌نجه‌ره‌

كێوی ده‌بێ كه‌ویش كه بدركێنێ ڕازی دڵ                ده‌شزانێ خوێندن و خوێنی به‌رابه‌ره‌

ڕاوچیش چ بێ خوڵایه‌، گه‌لی ناسكی ئه‌وین              ده‌یكاته ده‌رفه‌ت و ناڵێ قه‌له‌نده‌ره‌

ئه‌و داوه‌ تاڵی ده‌واری ڕه‌شی سته‌م                          نه‌قڵی درێژه‌ ئه‌وی نه‌یبێ جه‌مسه‌ره‌

پیرۆز بێ ئه‌و به‌هاره‌ كه زیندوو ده‌كاته‌وه‌                  توێژێكی مرده‌لۆخه كه ژین بۆوی بیبه‌ره‌

                                                                                 هه‌ست و هاوار، لاپه‌ڕه‌ی ٢٠-٢٢

ئەوە ئەو بابەتە بوو کە بەڕێز سەعیدی نەجاڕی «ئاسۆ» لە گۆڤاری مەهاباد ژمارە (٧١) ڕێبەندانی ١٣٨٥ی هەتاوی سەبارەت بە شێعر و هەستی شاعیرانەی مامۆستا بڵاوی کردۆتەوە. پارچە هەڵبەستی «ئامۆژگاری» یەکێک لە شێعرە پاراوەکانی «مامۆستا ئەحمەدیان»ـە:

                                                   ئامۆژگاری

كوڕی ژیرم به‌یانه هه‌سته له‌ خه‌و                         جوێ كه‌ ڕۆژی سپی له‌گه‌ڵ ڕه‌شی شه‌و

تۆ كه سه‌ر ده‌رنه‌كه‌ی له‌ ڕه‌ش له‌ سپی                   خوێندنت مه‌رگه چه‌شنی خوێندنی كه‌و

بۆ ته‌ره‌ققی له‌ عیلم و سه‌نعه‌تی خۆت                      نه‌قدی جوانیت هه‌مووی بنێ له‌ گره‌و

نوچكه‌كانی بڵندی عیلم و هونه‌ر                            بیخه به‌رجاو به‌ عیلمی كۆن و به‌ نه‌و

پیاوی خوێڕی كه هیچ به‌ هیچ ناكا                         سنة الله فی الذین خلوا

تۆ به‌ قووڵی زه‌وی بڕۆ خوارێ                           هێندی خه‌ڵكی ده‌ڕۆنه خاریجی جه‌و

ده‌ربخه زێڕی ڕه‌ش به‌ ده‌ستی خۆت                     پیتڕۆشیمیت له‌ پاشه‌ بیخه جڵه‌و

تۆ له‌ پێشبڕكه‌كانی سه‌حنه‌ی ژین                         خه‌ڵكی هێنده‌ وه‌دوا ده‌، بیكه جده‌و

ده‌س بده‌ ده‌س كوڕانی هاووه‌ته‌نت                        چه‌ند به‌رابه‌ر پتوونه، هێز و قه‌وه‌و

كوڕی ئه‌ستێره‌كان بگرنه نه‌زه‌ر                          سه‌ربخه‌ن كۆڵ و باروبنه‌ و

له‌و بڵندی به‌قا ته‌مه‌ننا كه‌ن                                 بۆ گه‌ل و نیشتمان و هۆز و به‌ره‌و

                                                                    (تاریخ فرهنگ و ادب مکریان، ج٢، ص ۱۸۸، ابراهیم افخمی)

مامۆستا ئەحمەدیان یەکگرتن و پێکەوەبوونی چین و توێژەکانی کۆمەڵگا بە پێویست دەزانێ، دووبەرەکی بە نەهامەتی و ماڵوێرانی دەژمێرێ، ئەو بابەتە لەژێر سەردێڕی «دووبەرەکی» به‌و چه‌شنه‌ دەڕازێنێتەوە.

                          دووبه‌ره‌كی

ده‌ كه‌س، به‌ ڕێیه‌كدا هاتن                                          له‌ پڕ دوو كه‌س تووشیان هاتن

ئه‌و دوو كه‌سه‌ هه‌ڵمه‌تیان برد                                      ده‌یه‌كاینان زوو چه‌ك كرد

به‌ ڕووتی هاتنه‌وه‌ ماڵان                                            خزمان له‌ ده‌وریان هاڵان

وه‌به‌ر تیر و تانه دران                                              هه‌موو وه‌به‌ر پرسیار خران

بۆچی ئێوه‌ ته‌سلیم ده‌بوون                                         خۆوان دوو بوون، ئێوه‌ ده‌ بوون

یه‌كیان له‌بن نه‌دامه‌تی                                              سه‌ری هێنا ده‌رێ گوتی:

ئه‌وان دوو بوون هه‌ردوویان یه‌ك                               ئێمه‌ ده‌ بووین، هه‌موو یه‌ك یه‌ك

ئه‌ی هۆزی من لێم ببیستن                                       گه‌ر خاوه‌نی هه‌ست و ویستن

هه‌رگیز مه‌ڵێن: ئێمه‌ چه‌ندین                                    هێنده ئازا و مه‌رد و ڕه‌ندین

بێژن: له‌گه‌ڵ یه‌كتر چۆنن                                        ڕووخۆشن یا لێكتر مۆنن

هه‌زار مه‌ردی بێ وێنه بن                                       بێت و له‌گه‌ڵ یه‌كتر نه‌ین

پاڵ ڕێك ده‌ده‌ن نامه‌ردان                                        ده‌تانكه‌نه‌ تۆزی هه‌ردان

خوا فه‌رموویه‌: اعتصموا                                      بحبل الله بگرن هه‌موو

په‌یمانی خوا، بڵاو مه‌بن                                       به‌ یه‌كگرتن ڕزكار ده‌بن

                                                                             هه‌ست و هاوار، لاپه‌ڕه‌ی ٨  

هونەری خۆشنووسی مامۆستا ئەحمەدیان:

سەبارەت بە هونەری خۆشنووسی و دەست و پەنجەی ڕەنگین و جواننووسینی مامۆستا ئەحمەدیان پێویستە بڵێم، مامۆستا لە مەودای ئیش و ئەرکەکانی جاروبار ئاوڕی دەدا سەر جواننووسین و خۆشنووسی واتە «خەتتاتی»، وەک ئیشێک لە پەنای ئیشێکی تر دەپەڕژا سەر ئەو هونەرە. مامۆستا ئەحمەدیان هەر لەو کاتەوە بۆ خوێندن لە بنەماڵە دوور ببۆوە، هەواڵی خۆی لە ڕێی نامە و نامیلکەی جوان و ڕێکوپێک ڕادەگەیاند، هەر لەو کاتەوە جوانییەتی و ڕازاوەیی و جموجووڵی جواننووسین لە خەت و نووسراوەکانی بەرچاو بوو، جوانی لە ناخ و دەروونی ئەو وشە و ڕستانەی مامۆستا دەینووسین هەڵدەڕژا، هەستی هەر هەستیارێکی وەجووڵە دەخست.

مامۆستا ئەحمەدیان بە یارمەتی کەرەسەی زۆر ئاسایی وەک قامیش و دارنووک و جەوهەری دەستکرد لە سەر لاپەڕێک زیاتر لە سەد جار پیتێک یان وشەیەکی بە دووی یەکدا شەتەک دەدا و لە چەشنی یەک دەینووسینەوە و لاپەڕی ڕەش هەڵدەگێڕا، ئەو مەشق و ڕاهێنانە دەگەیشتە ڕادەیەک چاوی خوێنەر لەسەر ئەو لاپەڕە تەنیا ڕەشکە و پێشکەیەکی دەدی، ئەو نووسراو و تۆمار و بەیازانەی کە بە شێوەی نەستەعلیق نووسرابوون وەک سەرمەشق کەڵکی لێ وەردەگرتن. لەسەر لێنووس ڕاستەوپاستەی دەکردن و لە ڕووی دەنووسینەوە، وا دەچووە نێو هەناوی وشە و پیتەکان و پێیان سەرقاڵ دەبوو، جاری وابوو کات و ساتی حەسانەوە و خواردنی لەبیر دەچۆوه، تەنانەت پاراستنی شمەک و لیباسەکانی لە پەڵەی ڕەش و شینی جەوهەر بۆ نەدەپارێزرا، دەگەڵ ئەوە سووتووی سیغار و چەڕە دووکەڵی جغارە هەور و هەڵا و چەڕچەمانێکی سەیری پێک دێنا، وەتاغی کارەکەی شپرزەتر دەکرد، ئەو چەڕەچەمانە و چەند قوتوو جەوهەر و مەرەککەب و دەیان قەڵەمی قامیش، درێژ و کورت و باریک و ئەستوور، لە پەنای سەدان کتێبی کۆن و نوێ، قۆری و فلاکسی چا و ڕادیۆی فیلیپس، کەش و هەوایەکی جیاواز و تایبەتی و جیددی و لە هەمان کاتدا ڕۆمانتیک و ئاڵۆزی پێک دێنا، لەسەر ئەو ئاڵۆزی و شپرزەییە، کەس زاتی نەدەکرد ئەو کەرەسە و کتێب و ئامرازانە هەڵوەژێرێ!

بەڕێز «ناسری عەلیار» لە وتارێکی تایبەت، بەو چەشنە باسی مامۆستا دەکا: «مامۆستا مەلاعەبدوڵڵای ئەحمەدیان کەسایەتێکی ڕاست و دروست و یەکڕەنگ و دڵسۆز و قەدرزان و لەبەر دڵان و بێ ڕیا و بە ئەمەک بوو، لەگەڵ ئەوە کەسایەتێکی ئایینی بوو، لە سۆنگەی کاری ئەدەبی لەگەڵ زۆربەی شاعیران و هونەرمەندان و لێکۆڵەران دۆستایەتی هەبوو، تەنانەت گرێوگۆڵی زەینییان سەبارەت بە ئایین بە ڕاشکاوی لەلا باس دەکرد. حورمەتی عالمانەی خۆی وەک زانا و عالمێک ڕاگرت، بۆ ماڵ و سامان ئەو قورساییەی نەشکاند، لە پەنای خەڵک داماوە، ئەوەندەی بۆی کرا و لە دەستی هات بە دەست و زیاتر بە قەڵەم و قسە بەربەرەکانی لەگەڵ چەوتی کرد، بە مووچە و داهاتی موعەللیمی لە ماڵێکی ئاسایی بێ‌منەت گوزەراندی، هەر لەو ماڵەدا دۆستان و لایەنگرانی لێی دەهاڵان، هەر لەو ماڵەدا نووسینەکانی هێنا بەرهەم، هەر لەو ماڵەدا میوانی بەڕێ دەکرد، سەرەنجام هەر لەو ماڵەدا ئاوای دنیای هەرمان بوو.

مامۆستا تا دوایین ساڵی ژیانی لە پێش‌نوێژی وەک ئەرکێکی ئایینی کۆتایی نەکرد، ئەوەندەی توانی دەرسی فەقێی کوتەوە، مامۆستا لە باری مەعنەوییەوە هەتا هات بەرەوژوورتر ڕۆیی، موناجاتەکانی لەو ساڵانەی دواییدا لە شەوانی ڕەمەزان، بە ئاشکرا تۆبە و ڕاچڵەکانی پێوە دیار بوو، لە مەلایەکی بە توانای جەدەلی و دڵ بە دنیا و شایی بەخۆ، گەیشتە شوێنی پوختەیی و خۆبەکەمگری و قەدرناسی، خەم و پەشێوی دوا ڕۆژەکانی تەمەنی ئەوە بوو، بۆ نەیتوانیوە ئەرکەکانی تەواو بە ئەنجام بگەیەنێ، مامۆستا بەش بە حاڵی خۆی بزوتنەوەیەکی فەرهەنگی و عیلمی لە وڵات وەڕێخست، خودای بەرز و بێ وێنە تۆڵەی ئیخلاس و سەداقەتەکەی لە دنیاشدا بۆ کردەوە، سەرەڕای وەسەرکەوتن بۆ بەرزاییەکانی ئەخلاقی و دەروونی، ڕچەشکێنی و ڕابەری لە بواری شیکاری دینی و عیلمی بۆ مسۆگەر کرد، لەنێو هاوچەرخانی خۆی لە کوردەواریدا بەڕاستی تاقانە بوو.» (سیروان ماە، ژمارە ٣٢٢، رەشەمەی ٨٣، ناسر عەلیار)

مامۆستا«ئەحمەدی قازی» لە وتارێکدا بەو چەشنە باسی مامۆستا دەکا: «... مامۆستا ئەحمەدیان لە هەر کۆڕ و مەجلیسێکدا قسەی کردبا، هەموو کەس بەبێدەنگی، بە تەواوی حەواسەوە ئامادە بوو ئەو واژە و ئەو زاراوە جوانانەی ئەو لە کاری دەهێنا بیقۆزێتەوە و کەڵکی لێ وەرگرێ، سەرەڕای هەموو ئەوانە، مامۆستا پیاوی چاک بوو، سەرفی‌نەزەر لە ئیستێعداد و توانایی و قەڵەمی بەپێز و بەرەکەتی، ئینسانێکی باش بوو، کوردێکی دڵسۆز بوو، کوردێکی کە بەبێ تەزاهور بۆ کوردایەتی تێ دەکۆشا، بە قەڵەم، بەکردەوە، بە ئایین، بە قسەی جوان و ڕازاوەکانی، بەو دڵسۆزییەی کە لەوی چاوەڕوان دەکرا...» (خەزێنە، کۆمەڵە وتار، عەللامە مەلا عەبدوڵڵا ئەحمەدیان، (پێشەکی)، ل ١٥

لە دوایی ئەو بابەتە ڕا و بۆچوونی «دوکتۆر جەلالی‌ جەلالی‌زادە» مامۆستای ئیلاهیات لە زانستگای تاران، سەبارەت بە کەسایەتی مامۆستا ئەحمەدیان دێنینە بەر چاوی خوێنەری بەڕێزی ئەو بابەتە:

«مامۆستا مه‌لا عەبدوڵڵا ئه‌حمه‌دیان له‌ تەواوی ته‌مه‌نی به‌نرخی خۆی ده‌مێک نه‌سره‌وت و ته‌مه‌نی خۆی خه‌رجی خزمه‌ت به‌ کۆمه‌ڵگا، گه‌ل و ئایینیه‌که‌ی کرد. به‌رهه‌مه‌ به‌نرخه‌کانی له‌ بواره‌کانی ئایینی و نه‌ته‌وه‌یی به‌ڵگه‌یه‌کی ڕوون له‌سه‌ر پێگه‌ و پلەی لای خه‌ڵکه. یه‌کێک له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌کانی له‌بیرنه‌چۆوه‌ی ئه‌و تێگه‌یشتن له‌ ئاتاج و پێداویستی کۆمه‌ڵی کتێبخوێن و چینی خوێنده‌وار بوو که له‌هه‌ر بوارێک که هه‌ستی به‌ پێویستیی کردبا، ئه‌وه‌ بۆی ده‌نووسی.

له‌ بواری فیقهی، که‌لامی، مێژوو و ناساندنی کەسایەتی و بواری که‌لامی سه‌رده‌م، ئه‌وه‌نده‌ی له‌توانای دابا ده‌یخسته سه‌ر لاپه‌ره‌کان، ئه‌و زیندوویه‌. چونکه به‌ به‌رهه‌مه‌ هه‌رمان و هه‌ستی به‌رپرسیاره‌تی، نه‌ته‌نیا ژیانی خۆی هه‌تاهه‌تایی کرد، به‌ڵکوو به‌ ئاگادارکردنه‌وه‌ و بڕوا به‌ ڕێبازی خۆی و عیشق به‌ خزمه‌ت توانی ئه‌رک و به‌ڵێنی خۆی سه‌باره‌ت به‌ گه‌یاندنی په‌یامی دین به‌جێ بێنیت.

ئه‌و هه‌م مزگه‌وت و نه‌م زانکۆی ده‌ناسی و پشتیوانی کولتووری نه‌ته‌وه‌یی و پشتیوانی به‌هاکانی دین بوو. هه‌ر بۆیه‌ له‌نێو چینه‌کانی جۆراوجۆری کۆمه‌ڵگه‌دا خاوه‌ن ڕێزی تایبەت بوو. ئه‌و خاوه‌ن به‌هره‌ی ئه‌ده‌بی بوو و به‌ ڕه‌وانبێژی و قسه‌پاراوی خۆی، کاریگه‌رییه‌کی تایبەتی پێک هێنابوو. مامۆستا ئه‌حمه‌دیان هەوڵی دا که ئیسلام وه‌ک مه‌کته‌بێکی بیرکردنه‌وه‌ و وردبوونه‌وه‌ و تێفکرین بناسێنیت و ئایینێک له‌ڕووی توێژینه‌وه‌ بناسێنیت و گومانه‌کان له‌ بیر و مێشکی گه‌نجان بڕه‌وێنیت و به‌ هێنانه‌به‌رباسی بابه‌تی فکری، به‌رده‌نگانی بۆ بیرکردنه‌وه‌ هان بدات و بە له‌ڕێی بیرکردنه‌وه‌ گرفته‌کانی کۆمه‌ڵگا چاره‌سه‌ر بکه‌ن. ئه‌و توانی هه‌ست و بیر و ئاوه‌زی خه‌ڵک ببزوێنیت و تواناییه‌کان بگه‌شێنیته‌وه‌.

ئه‌وه‌ی ئه‌وی له‌ که‌سانی دی جیا ده‌کرده‌وه‌، ناسینی سه‌رده‌م و تێگەیشتن له‌ نیاز و پێداویستییه‌کان و تێکۆشانی بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی بابه‌ته‌ نوێ و گوماناوییه‌کان بوو. ئه‌و نیشانی دا که مرۆڤ تا کاتی مردنی نابێ ساتێک بسره‌وێ و له‌ هه‌وڵ و تێکۆشان نه‌وه‌ستیت. ئه‌و حه‌قیقه‌تخوای گه‌نجانی هه‌ست پێ کردبوو و هه‌ر بۆیه‌ گه‌نجان له‌ڕاده‌به‌ده‌ر خۆشیان ده‌ویست و بابه‌ت و وتاری زۆریان سه‌باره‌ت به‌و ده‌نووسی.

ئه‌و هیچ کات نه‌که‌وته داوی چاولێکه‌ری، به‌ڵکوو لێکۆڵینه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌ی ئازادانه و که‌ڵکوه‌رگرتن له‌ سەرچاوه‌کانی جۆراوجۆر و بیری ئازادانه‌ی، له‌ گه‌شه‌ی فکری و بیر و ڕاکانیدا کاریگه‌ر بوو. ئه‌و به‌ته‌واوی بیرمه‌ندێکی ئایینی بوو؛ چونکه زمانناس بوو، دۆزییه‌کانی کۆمه‌ڵگای به‌ ڕاحه‌تی تێده‌گه‌یشت، ڕوانگه‌یه‌کی ره‌خنه‌یی هەبوو و دڵسۆز بوو، بۆیه‌ نه‌مانی ئه‌و خه‌ساره‌تێکی قه‌ره‌بوونه‌کراوه‌ بۆ کۆمه‌ڵگای زانستیی و ئایینی ئه‌هلی سوننه‌ت و کوردستان هه‌ژمار ده‌کرێ.»

فهرست مجموعە آثار علامە ملاعبداللە احمدیان (آثار چاپ شدە و آمادە چاپ/ بە ترتیب زمان تألیف)

 

تێبینی: ئه‌م نووسراوه‌ به‌رهه‌می هاوقۆڵی نووسه‌ر محه‌ممه‌د ئه‌حمه‌دیان و ئاماده‌كردن و پێداچوونه‌وه‌ و ڕێكخستنی ناسر ناسری (فێرگه‌ی زمانی كوردیی به‌یان)ه و  قسه‌ی ڕه‌وایه‌تكه‌ره‌كان له‌ لایه‌ن به‌شی كوردی ئیسلاح وێبه‌وه‌ له‌ زمانی فارسی بۆ سه‌ر زمانی كوردی وه‌رگێڕدراوه‌ته‌وه‌.

تصاویر ضمیمه: 
مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان
مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان
مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان
مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان
مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان
مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان
مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان
مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان
مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان
مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان
مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان
مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان
مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان
مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان
مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان
مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان
مامۆستا مەلا عەبدوڵڵای ئەحمەدیان

.:: نوێ‌ترین ::.