شێوازی هاوسەنگی لە شێعری نالیدا

شێوازی هاوسەنگی لە شێعری نالیدا

پوختەی وتار

بابەتی ئەم وتارە، تاوتوێکردنی شێوازی هاوسەنگییە لە شێعری نالیدا. ناسینی پێکهاتەی شێوازی هاوسەنگی لە شێعری نالیدا، کەشفی پێوەندی شێوازی هاوسەنگی لەگەڵ چەمکە خوازراوەکانی نالی، ناسینی زۆرتری شێوازەکانی ئافراندن و داهێنان و هەروەها تێگەیشتنی زیادتر لە مانای شێعرەکانی نالی، مەبەستە سەرەکییەکانی ئەم توێژینەوە پێک دێنن.

کومەڵی ڕێژەیی، کۆی شێعرەکان و بارستایی نموونەی ئەم توێژینەوە، شێعرە کوردییەکانی نالییە. ژێدەر، دیوانی نالی بە نڤیسیاری عەبدولکەریم مودەڕڕیس و هاریکارانە و هۆکاری هەڵبژاردنی ئەم کتێبە، وردبوونەوی زۆرترە لە هەڵەگری (تصحیح)، بەتایبەت کەڵکوەرگرتن لە هەڵەگری بەراوردی (تصحیح قیاسی) و شتانی تر لەم بابەتە، دەرەنجام ئەوەمان بۆ دەردەخا کە نالی لە ئاستێکی ئاسایی و سروشتی لە هەموو جۆرەکانی شێوازی هاوسەنگی وەکوو لقێکی زانستی ڕەوانبێژی و هەروەها یەکێ لە تایبەتمەندییە هەرە گرینگەکانی سەبکی هێندی کەڵکی وەرگرتووە کە ئەمەش دەسەڵاتی ئەدەبی نالی لە بواری ئاگاداری بەسەر ئەم زانستە و هەروەها زمانەکانی فەرمی و باوی سەردەم واتە عەڕەبی و فارسی پیشان دەدا. لە بواری ناوەڕۆکەوە، نالی زۆرتر بۆ پێداهەڵگوتن و وەسفی یاری ڕاستەقینە یان خەیاڵی و دەربڕینی سۆزی ئەویندارانەی خۆی لەم شێوازە ئەدەبییە کەڵکی وەرگرتووە کە هۆکاری ئەم باسانە لە دەقی ئەم وتارەدا بە وردی خراونەتە بەر باس و لێکۆڵینەوە.

وشەگه‌لی سه‌ره‌کی: ڕەوانبێژی، شێوازی هاوسەنگی، نالی، شێعر.

پێشەکی

نالی (١٢١٥-١٢٧١ك.م/١٨٠٠- ١٨٥٦ز)، یەکێک لە گەورەترین شاعیرانی کوردی سەدەی سێزدەیەم بووە کە زۆر کەس لەسەر شێعرەکانی دواون، چ ئەوانەی لە سەرنوسخە دەستنووسەکان کاریان کردووە و دوای بەراوردکردنی ئەو نوسخانە، ڕاڤە و لێکۆڵینەوەی خۆیان لەسەر شێعری نالی نووسیوە و چ ئەوانەی تیشکیان خستووەتە سەر شێعرێک یان بابەتێک لە شێعری نالی، یان ئەوانەی بە شێوەی بەراوردی(تطبیقی) شێعری نالییان دەگەڵ شێعری شاعێرانی تر هەڵسەنگاندووە؛ بەڵام سەرەڕای ئەم هەموو هەوڵانە، زۆر لایەن لە شێعری نالی هەن کە کەمتر خراونەتە بەر باس و لێکۆڵینەوە.

یەکێک لەو لایەنانە کە لە شێعری شاعیرانی گەلەکەمان بە گشتی و لە شێعری نالی بەتایبەتی زۆر بەرچاوە، شێوە و ڕادەی کەڵکوەرگرتنە لە زانستەکانی وێژەوانی کە بریتین لە واتاناسی(معانی)، ڕوونبێژی(بیان) وە جوانکاری(بدیع)؛ کە ئەم سێ شێوازە ئەدەبییە، سێ لقی زانستی ڕەوانبێژی (بلا‌غە) پێک دێنن و یەکێک لە تایبەتمەندییە هەرەگرنگەکانی جوانی‌ناسیی ئەدەبی کلاسیک، ڕادە و شێوەی بەکارهێنانی ئەم زانستە بووە. «ئەم بارودۆخە ئەدەبییەی نالیی تیا ژیاوە، کاری تێکردووە و زیرەکی و بلیمەتییەکەی پاڵی پیوەناوە هەرچی جوانکاری و وشەئارایی هەیە بە کاری بێنێ، لەبەر ئەوە شێعرەکانی بێجگە لە قووڵی مەعنا و ناسکی هێما، پڕیشن لە موحەسسیناتی بەدیعی». (مودەڕڕیس و ئاریکاران، ١٣٩٢:١٦) نالی لە زانستی ڕوونبێژیدا، وەکوو یەکێ لە سێ لقە گرینگەکانی زانستی ڕەوانبێژی؛ لەهەر چوار چەشنی ئەم زانستە واتە لێکچوواندن (تشبیه)، خواستن(استعارە)، درکە(کنایە)وە خوازە (مجاز) کەڵکی وەرگرتووە؛ مەبەستی ئەم وتارە خستنە بەر باسی لقێکە لە لێکچوواندن لەژێر ناوی شێوازی هاوسەنگی(اسلوب معادلە) و ڕادە و چۆنییەتی کەڵکوەرگرتنی نالی لەم شێوازە ئەدەبییە.

شێوازی هاوسەنگی بە شێوەی گشتی

ئەم زاراوەیە چەند ساڵێکە (زۆرتر لە ئەدەبی فارسی) بوەتە قسەی سەر زاری توێژەران، شێوازناسان وە ئەو کەسانەی کە کاری ئەدەبی دەکەن. داهێنانی ئەم زاراوەیە ئەگەڕێتەوە بۆ توێژینەوەکانی د.شەفێعی کەدکەنی لەمەڕ شێوازەکانی خەیاڵ و ڕەوتی گەشەکردنی ڕەوانبێژیی شاعیر لە کتێبی"شێوازەکانی خەیاڵ لە شێعری فارسیدا". بەڕێزیان کە باس لە شێوازەکانی خەیاڵ دەکا، بۆجیاوازیدانان لە نێوان ته‌مسیل و چەمکەکانی هاوچەشن، لە ڕوانگەی زمانەوانییەوە (Linguistics) باسی لێ دەکا و دەڵێ: «ته‌مسیل لە مانای ورد و بنەڕەتیدا- کە تەوەرەی تایبەتمەندییەکانی شێوازی هێندییە- دەتوانێ بە شێوەی هاوتایی و هاوسەنگی دوو ڕستە بخرێتە بەرباس ولێکۆڵینەوە و تا ڕادەیەکی زۆرکۆی ئەو شتانەی دوایینەکان پێی ده‌ڵێن "ته‌مسیل"؛ هاوتایەکە (معادلە) کە بەگوێرەی چەشنێک لێکچوون لە نێوان دوو لایەنی دێڕ(بەیت) یان دوو نیوەدێڕ(مسرەع) بەدی دەکرێ، شاعیر لە نیوەدێڕی یەکەمدا شتێک دەڵێ و لە نیوەدێڕی دووەمدا شتێکی تر، بەڵام دوولایەنی ئەم هاوسەنگییە لە ڕێگەی لێکچوونەوە دەتوانن پێکەوە جێگۆرکێ بکەن و ڕەنگە بۆ بەرگری لە بەهەڵەتێگەیشتن بتوانین ناوی "شێوازی هاوسەنگی" بۆ دابنێین تا ئەو شتانەی کە پێشینیان پێیان گوتووە "ته‌مسیل" یان "لێکچوواندنی ته‌مسیلی" (تشبیه تمثیلی) و هەروەها بەکارهێنانی پەند(مَثَل) کە تێهەڵكێشانی پەندێکی بەناوبانگە لە هەڵبەستدا(ارسال المثل) و بووەتە هۆی هەڵەی هەندێ لە وێژەوانان و بە تەمسیلیان زانیوە؛ لە بازنەی پێناسەکەمان هەڵاوێرین» (شەفێعی کەدکەنی،١٣٩٢:٨٤) شێوازی هاوسەنگی جۆرێکە لە تەمسیل، بەڵام هەر تەمسیلێک شێوازی هاوسەنگی نییە «مەبەستم لە شێوازی هاوسەنگی، پێکهاتەیەکی ڕێزمانییە، هەموو ئەو نموونانە کە بە ناوی تەمسیل ئەهێنرێت ڕاستێنە و گەواهی شێوازی هاوسەنگی نین. شێوازی هاوسەنگی ئەوەیە کە دوونیوەدێڕ لە بواری ڕێزمانییەوە بە تەواوی سەر بەخۆبن وە هیچ پیتی پێوەندی یان مە رج یان شتێکی تر، تەنانەت لە بواری ماناشەوە (نە تەنها لە بواری ڕێزمانییەوە )پێوەندیدەری دوو نیوەدێڕ نەبن»(شەفێعی کەدکەنی،١٣٨٩ : ٦٢).

شێوازی هاوسەنگی ئامرازێکی کارامەیە بۆ ئافراندنی نێوئاخنێکی نوێ؛ شاعێر لە نیوەدێڕی یەکەمدا دروشمێک( زۆرترعەقڵی)دێنێتە ئاراوە دوایی بۆ سەلماندنی وتەکەی، وێنەیەکی هەستپێیکراو(محسوس) ئەهێنێ، ئەم شێوازە یەکێک لە تایبەتمەندییە گرنگەکانی سەبکی هێندی یان ئێسفەهانییە.« سەبکی هێندی لە سەرەتاکانی سەدەی یازدەی کۆچی تا نێوانی سەدەی دوازدەیەم بە ماوەی150ساڵ لە ئەدەبی فارسیدا باو بووە»(شه‌میسا،١٣٨٣: ٢٧٣). «هونەری شاعێر لە نیوەدێڕی دووەمدا خۆدەنوێنێ وە نیوەدێڕی یەکەم کە شوعار و دروشمێکی زۆرتر عەقڵییە، کەمتر بایەخی ئەدەبی هەیە و لە ڕوانگەی ڕەخنەی ئەدەبییەوە پێی ناوترێ شێعر، بەڵام نیوەدێڕی دووەم کە شوعارەکە ده‌کا بە شێعر، دەبێ نوێ و سرنجڕاکێش بێ» (هەمان:٢٧٧). ئەوەمان لەبیر نەچێ ئەو شتەی کە ئەو دوو نیوەدێڕە بە ڕواڵەت سەربەخۆیە پێکەوە پێوەند دەدا و لە نێوانیاندا تەباییەک پێک دێنێ، لێکچوواندنە. «ئەوان (شاعیرانی شێوازی هێندی) بە نیوەدێڕی یەکەم کە گرنگ نییە "پێشنیوەدێڕ" و بە نیوەدێڕی دوەەم کە بەرهەست(محسوس) و هونەرییە "نیوەدێڕی بەرچاو"یان دەوت» (هەمان:٢٧٩)

بەرلەوەی بچینە سەر نموونەی شێوازی هاوسەنگی لە شێعری شاعیرانی سەبکی هێندی و دواتر لێکدانەوەی ئەم شێوازە لە شێعری نالیدا؛ ئاماژە بە چەند خاڵ پێویستە:

١- لە شێعری شاعیرانی بەر لە سەبکی هێندیش کەڵکوەرگرتن لە شێوازی هاوسەنگی بەدی دەکرێ «ئەم شێوازە ئەدەبییە تایبەت بە شاعیرانی سەبکی هێندی نییە و لە چاخەکانی بەر لەوانیش لە نێوان شاعێرانی سەبکی خوراسانی، ئازەربایجانی و عێڕاقیش لەم شێوازە کەڵک وەرگیراوە، تەنانەت هەندێ لە نووسەرانیش ئەم ئامرازە ئەدەبییەیان بەکار هێناوە؛ شتێک کە بووەتە هۆی ئەوەی کە ئەم شێوازە ببێ بە تایبەتمەندییەکی گرنگی سەبکی هێندی، ڕێژەی زۆری بەکارهێنانی ئەم شێوازەیە تا ڕادەیەک کە لەهەر لاپەڕەیەک لە دیوانی شێعری شاعیرانی ئەم سەردەمە، نموونەگەلێک بەدی دەکرێ» (خوسرەوی،١٣٨٩:٦١)

لطف لفظت کی شناسد مرد ژاژ و ترّهات                  من و سلوی را چه داند مرد سیر و گندنا (سه‌نایی)

کار هر موری نباشد با سلیمان گفتگو                      یارهرسگبان نباشد راز دار پادشا (سه‌نایی)

کامجویان را ز ناکامی چشیدن چاره چیست                بر زمستان صبر باید طالب نوروز را (سه‌عدی)

مقدار یار همنفس چون من نداند هیچ کس                 ماهی که بر خشک اوفتد قیمت بداند آب را (سه‌عدی)

٢- هەندێ جار شێوازی هاوسەنگی لە دوو دێڕ دایە، لە دێڕی یەکەمدا وتەیەکی زۆرتر ئاوەزی دێتە ئاراوە و شاعیر دروشمێک بەکار دێنێ و لە دێڕی دووەمدا بە کەڵکوەرگرتن لە لێکچوواندن لە نێوان ئەم چەمکە و سروشتدا پێوەندییەک پێک ¬دێنێ، واتە بۆ سەلماندنی ئەو شوعارە بەڵگەیەک لە سروشت دەهێنێتەوە:

مرا از اختر دانش چه حاصل                        که من تاریکم او رخشنده رخشا

چه راحت مرغ عیسی را ز عیسی                    که همسایه است با خورشید عذرا (خاقانی)

امروز اگر مراد تو برناید                           فردا رســــی به دولت آبــــا بر

چندین هزار امید بنی آدم                           طوقی شده به گردن آبا بر (تورک کشی ئیلاقی)

٣- مەرج نییە هەموو کات یەکێک لە نیوەدێڕەکان بەر ئاوەز(معقول) و ئەوی تریان بەر هەست(محسوس) بێ، زۆرجار هەردوو نیوەدێڕەکە بەرهەستن. «لە شێوازی هاوسەنگی ئیزتەرەم بابەتێکی عەقڵی بە بابەتێکی هەستپێکراو ناشوبهێنرێ گرینگ ئەوەیە بتوانین لەنێوان دوونیوەدێڕدا هێمای چۆنیەک(علامت مساوی) دابنێین» (شەفێعی¬کەدکەنی،١٣٧١:٦٣ بە وتەی موئەززێنی،١٣٨٩:١٣٥).

احتمال نیش کردن واجب است از بهر نوش = حمل کوه بیستون بریاد شیرین بار نیست (سه‌عدی)

٤- مەرج نییە هەمووکات نیوەدێڕی یەکەم (پێش نیوەدێڕ) بەرئاوەز بێ و نیوەدێڕی دووەم (نیوەدێری بەرچاو) بەرهەست؛ هەندێ جار پێکەوە جێگە ده‌گۆڕنەوە:

در جیب غنچه بوی بهار است و رنگ هم = بی فیض نیست گوشه ی دلهای تنگ هم (که‌لیم کاشانی)

لە مرۆڤی دڵتەنگیش دەتوانین کەڵک وەرگرین= لەناو چرۆدا هەم ڕەنگ هەیە و هەم بۆن (چرۆی دڵتەنگیش وەکوو گۆڵ ڕەنگ و بۆنی هەیە).

چەند وێنەیەک شێوازی هاوسەنگی لە شێعری شاعێرانی سەبکی هێندیدا:

آدمی پیر چو شد حرص جوان می گردد                       خواب در وقت سحرگه گران می گردد(سائێب)

ریشه ی نخل کهنسال از جوان افزونتر است                   بیشتر دلبستگی باشد به دنیا پیر را(سائێب)

انتظار فیض عشق از خامی خود می کشم                     چوب تر را سعی آتش دیر روشن می کند(بیدل)

مهر خاموشی حصاری شد ز کج فهمان مرا                   ماهی لب بسته را اندیشه از قلـّاب نیست(سائێب)

صورت نبست در دل ما کینه ی کسی                         آیینه هرچه دید فراموش می کند(سه-لیم تێهرانی)

پیشانی عفو تورا پرچین نسازد جرم ما                        آیینه کی برهم زند از زشتی تمثال ها(سائێب)

شێوازی هاوسەنگی لە شێعری نالیدا

نالی، جگە لە زمانی کوردی کە زمانی زگماکی بووە، بەسەر زمانەکانی فارسی، عەڕەبی و تورکیشدا زاڵ بووە و شێعری شاعیرانی ئەو زمانانەشی خوێندووه‌تەوە و بەم زمانانەش شێعری داناوە:

نالیا ئەم غەزەلەت تازە بە تازە وتووە                           بە دووسەد "مەسنەوی" و "لوببی لوبابی" نادەم (٣١٧/٦)*

نییە دەخڵم لە "شانامە" و مەسافی، غەیری ئەم نوکتە             کە کوشتەی بەندی تۆیە هەرکەسێ ئازاد و ئازابێ(٦٠٥/ ٣)

فارس وکورد و عەڕەب هەر سێم بە دەفتەر گرتووە              نالی ئەمڕۆ حاکمی سێ موڵکە دیوانی هەیە (٥٨٢/ ١٠)

نالی جگە لە فارسی و عەڕەبی بە تورکیش شێعری گوتووە:

نفس ساعت گیپی ایشلر سه گر یاد ایله طاعتدر                   برآنک قورمه‌سی پیریولنه احیای ساعتدر(٢٢٨/١)

«نالی لە سەرەتای چەرخی نۆزدیەمدا ژیاوە. لەو سەردەمەدا زمانی باوی ئەدەبی بریتی بووە لە زمانی عەڕەبی و فارسی و تورکی، چونکە کوردستان یا سەر بە ئیمپراتۆرییەتی عوسمانی یا ئێران بووە و زمانی ڕەسمی، فارسی یان تورکی بووە، بێجگە لەوەش کە زمانی عەڕەبی زمانی ئایینی پیرۆزی ئیسلام بووە و کوردستانیش تێکڕا یەکێک بووە لە وڵاتە ئیسلامییەکان» (مودەرڕیس و ئاریکاران، ١٣٩٢:٤٨)

بە لەبەرچاوگرتنی دەسەڵاتی نالی بەسەر زمانەکانی فارسی، عەڕەبی و تورکیدا، زۆر ئاسایییە کە نێوەڕۆک و شێوازی شێعری شاعێرانی هاوچەرخی ئەو زمانانە کارتێکردنیان لەسەر شێعری ئەم شاعیرە ببێ، هەڵبەت هەر وەکوو پێشتر ئاماژەمان پێ¬کرد ئەم شێوازە ئەدەبییە (شێوازی هاوسەنگی) نە تایبەت بە سەبکی هێندی بووە نە شاعیرانی فارس؛ بەڵکوو ئەم شێوازە جۆرێک بووە لە "تەمسیل" کە ئەویش چەشنێک "لێکچوواندنە" و لێکچوواندنیش یەکێکە لە چوار بەشی"ڕوونبێژی" و ڕوونبێژیش لقێکە لە زانستی ڕەوانبێژی یان "بەلاغەت"

*شایانی باسە سەرچاوەی هەموو نموونە شێعرییەکانی نالی، دیوانی نالی لێکدانەوەی مامۆستا مودەڕڕیس و ئاریکارانە، لە ڕێفڕێنسی دێڕەکاندا لایەنی ڕاستی جیاکار(ممیّز)، پیشاندەری ژمارەی لاپەڕە و لایەنی چەپ پیشاندەری ژمارەی دێڕەکەیە لەو لاپەڕەدا.

١. پێکهاتەی شێوازی هاوسەنگی لە شێعری نالیدا:

پێکهاتەی شێوازی هاوسەنگی لە شێعری نالیدا جوراوجۆرن کە لێرەدا باسی لێ ¬دەکەین:

١-١. نیوەدێڕی یەکەم بەرئاوەز، نیوەدێڕی دووهەم بەرهەست:

ئەم جۆرە پیکهاتە لە شێوازی هاوسەنگی، باوترین و هەروەها گونجاوترین چەشنی شێوازی هاوسەنگییە. «ئەم پێکهاتە گونجاوترین شێوەی پێکهێنانی شێوازی هاوسەنگییە، لەبەر ئەوەی کە یەکێک لە مەبەستەکانی شاعێر ( لە کەڵکوەرگرتن لەم شێوازە) ڕوون کردنەوەی چەمکێکی هەستپێنەکراو، ئاڵۆز و جێگەی تێڕامانە، بەیارمەتی خواستن لە چەمکێکی بەرهەست، ئاسایی، گشتی و ئەزموون کراو» (حەکیم¬ ئازەر،١٣٩٠: ١٧٢)

شێعری خەڵقی کەی دەگاتە شێعری من بۆ نازکی کەی لە دێققەتدا پەتک دەعوا لە گەڵ هەودا دەکا(١٠٤/ ٥). نالی لە نیوەدێڕی یەکەمدا شێعری خۆی لە ناسکی و وردبینیدا بانتر لە شێعری هەمووان دەزانێ و لە نیوەدیڕی دوەەمدا وێنەیەک دەهێنێتەوە و دەڵێ: کەی گوریس یان پەتک(شێعری خەڵقی) لە ناسکیدا لەگەڵ تاڵی هاوریشم(شێعری نالی) بەرانبەری دەکا. شێعری خەڵقی= پەتک/ شێعری نالی= هەودا(تاڵی هاورێشم).

بە ڕامانێکی کورت بۆمان دەردەکەوێ کە نیوەدێڕی یەکەم چەمکێکی ئاشنا و چەند پاتە کراوە کە شاعیر لە نیوەدێڕی دووەم بە کەڵکوەرگرتن لە تێکنیکی ئاشنایی¬سڕینەوە (Defamiliarization (توانیویەتی لە چەمکێکی ئاسایی، دیمەنێکی جوان و هونەری بخولقێنێ.

بۆچی نەگریم سەد کەڕەتم دڵ دەشکێنی                        بۆمەی نەڕژێ شیشە لە سەد لاوە ڕژاوە (٥٤١/٦)

نالی لە نیوەدێڕی یەکەمدا باس لە گریان و دڵ‌شکانی خۆی دەکا کە دڵ‌شکان چەمکێکی عەقڵی و ئاسایییە و دوورە لەهەر چەشنە دیمەنێکی خەیاڵاوی؛ بەڵام لە نیوەدێڕی دووەمدا، بە کەڵکوەرگرتن لە سروشتی هەستپێکراو، هاوتایەکی شیاو و خەیاڵاوی بۆ ئەم چەمکە دەدۆزێتەوە کە بە ڕاستی جوان و دڵڕفێنە: گریان= ڕژانی مەی / سەد کەڕەت دڵ‌شکاندن= لە سەد لاوە شکاندنی شیشەی مەی

بۆ دەکەی تەکلیفی ڕەسمی ئولفەت و یاری لە من؟               کەی بە سوحبەت ئاشنایە ساڵێکی ڕێگەی عەدەم(٣١٩/٥)

ڕەسمی ئولفەت و یاری= ئاشنابوون بە سوحبەت و هاونشینی / من(شاعێر)= ساڵێکی ڕێگەی عەدەم.

دڵ سیاسـەنگ نەبێ مائیـلی خاکی وەتــەنە                    خاڵــی لەعـلی حەبەشە، ســاکنی بوردی یــەمــــەنــە(٥٣٠/١)

سیاسەنگ بوونی دڵ= خاڵی لەعلی حەبەشە(کوچکەڕەش، حجرالاسود) / مائێلی خاکی وەتەن = ساکنی بوردی یەمەن(بەهەشت)

سۆزی دڵـمە باعیسی تاو و کوڵی گریــان                     مەعلوومە کە ئاگـر سەبـەبی جۆششی ئـاوە (٥٤٣/٩)

سۆزی دڵ= ئاگر / تاو و کوڵی گریان= جۆششی ئاو

زوڵفت سەبەبە، دڵ بە عوزارت کە دەسووتێ                 سووچی شەوە وا قاتیــلی پــەروانــــە چرایـــــە (٥٧٠/٤)

زوڵف= شەو دڵ= پەروانە عوزار(ڕوومەت) = چرا سووتانی دڵ= مردنی پەروانە

لەجگەرگۆشەیی شێعرم مەدە مەعنای خراپ                  بێ خەتا کەس نییە ڕازی کە لە ئەولادی درێ (٦٦٠/٧)

جگەرگۆشەی شێعر= ئەولاد/ مەعنای خراپدان لە شێعری شاعیر= لێدان لە منداڵی کەسێک بێ سووچ و تاوان.

یار دڵی خوێنین و چاوی پڕ لە گریانی دەوێ                 ئارێ ئارێ گوڵ لە باغان ئاوی بارانی دەوێ (٧٠٦/١)

یار= گوڵ/ چاوی پڕلەگریان = ئاوی باران

لەسایەی کوفری زولفت دڵ(فنافی النور)ی ئیمانە             مەڵێن زوڵمەت خراپە وەسڵی پەروانە لە شەو دایە (٥٦٤/٤)

کوفر = زوڵمەت / زوڵف = شەو/ دڵ = پەروانە/(فنافی النور)ی ئیمان = وەسڵی پەروانە

ئەم شێوازە کە لە شێعری شاعیرانی سەبکی هێندی، بە وردی کەڵکی لێ وەرگیراوە بە جۆرێ کە گەورەترین تایبەتمەندی شێعری ئەم سەبکەیە، لە زەینی وشیار و هونەری نالیدا بە جوانی خۆ دەنوێنێ. لەو چەند بەیتەی سەرەوە، نالی لە نیوەدێڕی یەکەمدا، چەمکێکی زۆرتر زەینی و ئاوەزی باس دەکا، پاشان بۆ نزیککردنەوەی ئەو چەمکە زەینی و دروشمیانەی خۆی بە بەردەنگ، هاوتەریبێکی بەرهەست و هونەری دەهێنێ (نیوەدێڕی دووەم) کە هەر دوو لایەن لە یەک شت دەدوێن، بێ ئەوەی پێوەندیدەرێکی ڕاشکاو لە نێوانیاندا هەبێت کە ئەم جۆرە پێکهاتە هەمان پێکهاتەی شێوازی هاوسەنگییە.

١-٢: لایەنی یەکەم بەرهەست، لایەنی دووەم بەرئاوەز:

وەحشییە لێمان لە بەر تەعنەی ڕەقیبی سەگ¬سیفەت           ڕاستە هەر زی¬ڕۆحێ بۆ وەسواسە شەیتانی هەیە (٥٨٠/٦)

یار= زی¬ڕۆح / ڕەقیب = شەیتان

دنیا بەفیدای قەددی بکە دامەنی بگرە                    «طوبی لمن اختار علی المال مآلا» (١١٤/٩)

مانا: "سامانی دونیا بکە بە قوربانی باڵای و دەسەوداوێنی ببە، خۆزگە بەوەی کە بیر لە دواڕۆژ دەکاتەوە و ئاکام و بەرهەمی دوایی لا بە نرخترە لە سامانی دونیا".

دونیا = المال (ماڵ و سامان) / قەد و دامەنی یار= مآل (ئاکام و بەرهەمی دوایی)

١-٣: هەر دوو نیوە دێڕ بەرهەست:

هەر وا کە پێشتر ئاماژە کرا؛ لە شێوازی هاوسەنگیدا، بابەتێکی عەقڵی بە یارمەتی نموونەیەکی هەستپێکراو شرۆڤە دەکرێ، بۆیە کەشفی نیوەدێڕی هەستپێکراو بۆ شەرحی نیوەدێڕی عەقڵی لە لایەن شاعیرانی سەبکی هێندی بایەخی ئەدەبی زۆری بووە.

بە اندک فرصتی از هم خیالان پیش می افتند               تواند هر کە صائب پیش مصرع را رسانیدن (سائێب،١٣٧٠، ب٦:٣٠١٨)

لە شێعری نالیدا هەندێ جار هەر دوو لایەنی ئەم هاوسەنگییە یەک جۆرن؛ لەم ڕوانگەوە، لەنێوان پێش نیوەدێڕ(پیش مصرع) و نیوەدێڕی بەرچاو(مصرع برجسته) هاوسەنگییەک لە بواری بایەخی ئەدەبی پێک دێ کە ئەم هاوچەشنییە، بەردەنگ ناچار دەکا کە یەکێک لەو لایەنانە بە یارمەتی لایەنێکی تر ڕاڤە بکا و ئەوەی کە بەردەنگ لە کام لایەن بۆ ڕاڤەی لایەنێکی تر بەهرە وەردەگرێ، بۆ زەوقی هونەری وی دەگەڕێتەوە. ئەوەی لێرەدا گرینگە، ئەکتیڤبوونی بەردەنگە کە بۆ تێگەیشتن لە مەبەستی شاعیر دەبێ لایەنێک هەڵبژێرێ.

هەر چەندە کە ڕووتم، بە خودا مائیلی ڕووتم                  بێ بەرگییە عیللەت کە هەتیو مەیلی هەتاوە( ٥٤٠/٤)

لەم بەیتەدا هەتیوی بێ جلوبەرگ لە بەرامبەر شاعیری ڕووت و بێ ئەنوا و هەتاو لە بەرامبەر ڕووی یار ڕۆڵی هاوسەنگی دەبینن؛ واتە سەرەڕای ڕووتی و بێ¬ئەنوایی، عاشقی ڕووی تۆم؛ هەروەها کە هەتیو (لە وەرزی زستاندا)لەبەر بێ¬جلوبەرگی خۆی دەداتە بەر تینی هەتاو تا تۆزێ لە سەرما وەحەسێتەوە. ڕووت و بێ جلوبەرگ = هەتیو / ڕوو(ڕوومەت)= هەتاو هەناسەم زوڵفەکەی لاداو مەیلێکی نەکرد چاوی نەسیم ئەنگووت و شەو ڕابورد و نەرگس هەر لە خەودایە(٥٦٤/٥). لەم بەیتەدا، هەناسە دەگەڵ نەسیم؛ زوڵف دەگەڵ شەو و چاو دەگەڵ نێرگزدا هاوسەنگن. هەناسە هەڵکێشان = هەڵکردنی نەسیم /لادانی زوڵف = تێپەڕینی شەو/ مەیل نەکردنی چاو و نەڕوانین= لە خەودابوونی نەرگس.

گۆشەگیرم لە برۆت و موتەوەححێش لە موژەت               ڕۆحی شیرینم ئەبەر شیر و قولابی نادەم (٣١٦/ ٤)

برۆ= شیر(شمشێر) / موژە= قولاب

عاشقی بێ دڵ دەناڵێ مەیلی گریانی هەیە                    بێ شکە هەورە تریشقە تاوی بارانی هەیە(٥٧٨/١)

ناڵینی عاشق= هەورەتریشقە/ گریان= باران

خەندەت بوەتە باعسی گریانی دەمادەم                     بەرقە سەبەبی بارشی بارانی بەهاری (٦٥٤/٢)

خەندە= بەرق(هەورەتریشقە) / گریانی دەمادەم= بارشی بارانی بەهاری. تالیبی لێوین و ئەڵقەی زولفمان نیشان ئەدا راڕەوی میسرین و ئەو، ڕوومان لە موڵکی چین دەکا (١٠٨/٢). لێو= میسر / زوڵف= چین.

١-٤: هەردوو نیوە دێڕ بەرئاوەز:

مومکین نییە جەلبی دڵی خووبان بە من و تۆ                       نەمبیستووە تەسخیری مەلایک بە مەلایێ

خووبان= مەلایک / من و تۆ= مەلا

١-٥: شێوازی هاوسەنگی بە تۆزێ پێوەندییەوە:

هەروەها کە پێشتر ئاماژە کرا لە شێوازی هاوسەنگی نابێ دوو لایەنی شێعر پێوەندی مانایی یان ڕێزمانییان پێکەوە ببێ، (بە تۆزێ ساناگه‌ری) لە شێعری نالیدا نموونەگەلێک بەدی دەکرێ کە لە نێوان دوو لایەنی شێعر (هەر دوو لایەن بەرهەست) پێوەندییەکی ڕێزمانی زۆر ناسک هەیە کە لەم جۆرە پێکهاتەدا نیوەدێڕی بەرچاو بۆ چەسپاندن یان ڕەتکردنەوەی حوکمێک بە شێوەی پرسیار دێتە ئاراوە، کە ئەم جۆرە پرسیارانە حاشاهەڵنەگرە واتە دەکرێ ئینکار بکرێ وەکوو نموونەیەک کە شەفێعی کەدکەنی لە کتێبی" شاعێری ئاوێنەکان" بە ناوی شێوازی هاوسەنگی دەیهێنێ:

سعدی از سرزنش خلق نترسد هیهات                    غرقە در نیل چە اندیشە کند باران را؟ (١٣٨٩:٦٤)

خۆش لەسەر سینەی سەری هەڵداوە دوو گۆی سەر بە مۆر            مات و حەیرانم کە عەرعەر کەی هەناری گرتووە؟(٤٥٥/ ٢)

قەددی بەرزی یار = عەرعەر / دوو گۆی سەربەمۆر(دوو مەم) = هەنار / سەرهەڵدانی دوو مەم لە سەر سینەی یار = هەنار گرتنی عەرعەر.

گەردەن کەچی زوڵفی بووی سا دڵ مەدە بەر موژگان                  واخۆت لە تەناف داوە ئیتر لە قەنارەت چی؟(٦٤٩/٢)

زوڵف = تەناف / موژگان = قەنارە

«قەنارە دارێکە قولاپی ئاسنی پێوەیە قەساب گۆشتی پیا هەڵدەواسن» (مودەرڕیس و ئاریکاران،١٣٩٢: ٦٤٩)

ئەتۆ مێهری یو مەهڕوویان ستارەن                   لە خزمەت شەوقی تۆ دا شەوچرا چین؟ (٣٥٧/٥)

مێهر(خۆر) = شەوقی تۆ / ستارە = شەوچرا پێکهاتەی شێوازی هاوسەنگی لە شێعری نالی ئەوەمان بۆ دەر دەخا کە نالی لەهەر چوار چەشنی بەکاربردنی ئەم شێوازە کەڵکی وەرگرتووە، بەڵام لە نێوان دوو حاڵەتی پێشخستنی ئەمری عەقڵی و دواخستنی بابەتی هەستپێکراو یان پێچەوانە¬دا، نالی لە حاڵەتی یەکەم زۆرتر کەڵکی وەرگرتووە (نۆ جار حاڵەتی یەکەم، دوو جار حاڵەتی دووەم) کە لە سەبکی هێندیشدا ئەم پێکهاتە لە شێوازی هاوسەنگی، زۆرتر باوە؛ بەڵام لە نێوان دوو حاڵەتی لایەنێک عەقڵی و لایەنێک هەستپێكراو یان هەر دوو لایەنی هەستپێکراو هاو ڕێژەیی و تەناسوبێک لە شێعری نالی بەدی دەکرێ (حاڵەتی یەکەم یازدە جار، حاڵەتی دووەم هەشت جار). کەوابوو نالی سەرەڕای ئەوەی کە بۆ نزیککردنەوەی ئەمرێکی عەقڵی بە زەینی بەردەنگ ئەم شێوازە بەکار دێنێ، هەروەها بۆ بزووتنەوەی زیادتری هەستی بەردەنگ و پیشاندان و دەرخستنی زیادتری جوانییەکانی یار و ڕادەی ئەوین و سۆزی خۆی، لەم شێوازە ئەدەبییە کەڵک وەردەگرێ.

پێکهاتە: لایەنی یەکەم بەرئاوەز، لایەنی دووهەم بەرهەست؛ لاپه‌ڕه‌: نالی، ١٣٩٢، ١٠٤، ٣١٩، ٥٣٠، ٥٤١، ٦٥٤، ٥٦٤، ٥٧٠، ٦٦٠ و ٧٠٦؛ ڕێژه‌: ٩

پێكهاته‌: لایەنی یەکەم بەرهەست، لایەنی دوهەم بەرئاوەز؛ لاپه‌ڕه‌: ١١٤، ٥٨٠؛ ڕێژه‌: ٢

پێكهاته‌: هەردوو لایەن بەرهەست؛ لاپه‌ڕه‌: ١٠٨، ٣١٦، ٣٥٧، ٥٤٠، ٥٤٤، ٥٦٤، ٥٧٨، ٦٤٩، ٦٥٤؛ ڕێژه‌: ٩

پێكهاته: هەردوو لایەن بەرئاوەز؛ لاپه‌ڕه‌: ٧١٧؛ ڕێژه‌: ١

٢. ڕێژە و ناوەڕۆکی شێوازی هاوسەنگی لە شێعری نالیدا:

لە ١١٥٣ بەیت شێعری کوردی نالی (ئەم ڕێژە، شێعرە غەیرەکوردییەکانی نالی لەبەر ناگرێ، بەڵام ئەو بەیتانەی کە نیوەدێڕیکی کوردییە ڕەچاو کراوە)٢١بەیت دۆزراوە کە هەموو مەرجەکانی شێوازی هاوسەنگی (کە لەم وتارەدا باسی لێ¬کرا) تێدا بەدی دەکرێ (دوو لە سەتی(٢٪) شێعرەکان.

بابەت و نێوەڕۆکی ئەم شێعرانە زۆرتر وەسف و پێداهەڵگوتنی جوانیی یار و دەربڕینی ڕادەی ئەوینی شاعیر پیشان دەدا:

نێوه‌ڕۆك: پیدا هەڵگوتنی جوانی یار و دەربڕینی ڕادەی ئەوینی شاعیر؛ ڕێژه‌: ١٧

پەسنی شێعری خۆ؛ ڕێژه‌: ٢

دەربڕینی هەستی دووری لە نیشتمان؛ ڕێژه‌: ١

دەربڕینی هەستی ناهومێدی و ناڕەزایی دوای هێرشی قاجار؛ ڕێژه‌: ١

«نالی بڕوای بە عەشقی زەوینی بووە. ژن گەورەترین دیارگەی عەشقی نالییە» (ئەحمەدی، ١٣٩٥: ٣٨٢). «لە زۆربەی شێعرەکانی نالیدا، عەشقی مەجازی و زەمینی ئاشکرا و ڕوونە. ئەو، لەم جۆرە شێعرانەدا گرینگی زۆر دەدا بە عەشقی مەجازی و لە هەبوونی ئەم جۆرە ئەوینەدا مرۆڤ بە ناچار دەزانێ» (هەمان:٣٩٢)

ڕێژە و نێوەڕۆکی شێوازی هاوسەنگی لە شێعری نالیدا ئەو ڕاستییە دەسەلمێنێ کە نالی بە هۆی زاڵبوون بەسەر زمانی عەڕەبی و فارسی و خوێندنەوەی شێعری شاعیرانی ئەم زمانانە، بە تایبەت زمانی عەڕەبی کە ئاخێزگەی زانستی ڕەوانبێژی بووە لەم شێوازە ئەدەبییە، بەهرەی وەرگرتووە؛ بەڵام ڕادەی کەڵکوەرگرتنی لەم شێوازە لە ئاستێکی سروشتیدا بووە و هەروەها کە لقەکانی تری زانستی ڕوونبێژی(خواستن، خوازە و درکە) بەکار هێناوە، لەم شێوازەش کە جۆرێکە لە لێکچوواندن؛ کەڵکی وەرگرتووە. ناکرێ بڵێین کە شێوازی شێعری نالی هێندی بووە، بەڵام هەر وەک لەم توێژینەوەدا دەرکەوت؛ نالی توانیویەتی لەم شێوازە زۆرتر بۆ پیشاندانی جوانییەکانی یار و دەربڕینی ڕادەی ئەوین و عەشقی خۆی زۆر هونەرمەندانە کەڵک وەرگرێ، بەجۆرێ کە هەندێ لەو بەیتانە وەکوو: «هەرچەند کە ڕووتم...»، «بۆچی نەگریم...»، «عاشقی بێ دڵ دەناڵێ...» و... توانیویەتی دەڤەری ئەدیبان و کۆڕە ئەدەبییەکان بە جێ بهێڵێ و بخزێتە نێو ئاپۆرەی خەڵکەوە و ببێتە قسەی سەر زاری بوێژان و خەڵکی ئاسایی.

شتێکی تر کە شایانی باسە، ئاسایی کەڵکوەرگرتنی ئەم شاعیرە لەم شێوازە ئەدەبییەیە؛ بەواتایەکی دیکە نالی وەکوو زۆربەی شاعیرانی سەبکی هێندی کە هەوڵیان داوە نیوەدێڕی بەرچاو زۆر ئاڵۆز و سەرسووڕهێنەر بێ بە جۆرێ کە بەردەنگ بەئەستەم بتوانێ تەبایییەک لە نێوان دوو نیوەدێڕ (پێش نیوەدێڕ و نیوەدێڕی بەرچاو) وەدۆزێتەوە، لەم شێوازە کەڵکی وەرنەگرتووە؛ بەڵکوو لە بەستێنێکی ئێجگار ئاسایی و سروشتی و لەهەمان کاتدا خەیاڵاوی و دڵڕفێن، بۆ دەربڕینی بیری وەگەڕ و سەییالی عاشقانەی خۆی ئەم شێوازەی بەکار هێناوە تاڕادەییەک کە ڕەنگە خوێنەرێکی ئەدەبناس وا هەست بکا کە نالی بە هەڵکەوت نە بەئەنقەست لەم شێوازە کەڵکی وەرگرتووە.

دەرەنجام:

نالی وەکوو شاعیرێکی بلیمەت و لێهاتووی کورد، کە جگە لە زمانی زگماگی خۆی، سێ زمانی عەڕەبی وفارسی و تورکیشی زانیوە و بەم زمانانەش شێعری گوتووە لە شێوازی هاوسەنگی کە یەکێک لە لقەکانی زانستی ڕوونبێژی و هەروەها یەکێ لە تایبەتمەندییە هەرە گرنگەکانی شێوازی هێندی بووە کەڵکی وەرگرتووە.

لەڕووی پێکهاتەی شێوازی هاوسەنگی؛ نالی لە هەر چوار چەشنی ئەم پێکهاتە کەڵکی وەرگرتووە و لە نێوان دوو شێوەی گشتی لایەنێک بەرئاوەز و لایەنێک بەرهەست یان هەردوو لایەن بەرهەست، هاوسەنگییەک بەدی دەکرێ؛ ئەمەش ئەو ڕاستییەمان بۆ دەردەخا کە نالی تەنیا بۆ نزیککردنەوەی ئەمرێکی عەقڵی بە زەینی بەردەنگ لەم شێوازە کەڵکی وەرنەگرتووە، بەڵکوو بۆ پێداهەڵگوتن و وەسفی شتە ماددی و سروشتییەکان و بزووتنەوەی زیاتری هەستی بەردەنگ ئەم زانستە ئەدەبییەی خستووەتە گەڕ.

ڕێژەی خواری بەکاربردنی شێوازی هاوسەنگی لە شێعری نالیدا (دوو لە سەتی شێعرەکان) ئەوەمان بۆ دەردەخا کە نالی لە ئاستێکی سروشتی و ئاسایی، لەم شێوازە بەهرەی وەرگرتووە و لەم ڕووەوە ناکرێ بڵێین شێعری نالی دەچێتە خانەی سەبکی هێندییەوە.

نێوەڕوکی ئەو شێعرانەی کە نالی لەواندا لە شێوازی هاوسەنگی کەڵکی وەرگرتووە ئەو ڕاستییە دەسەلمێنێ کە نالی زۆرتر بۆ پیشاندانی جوانییەکانی یار و دەربڕینی ڕادەی ئەوین و عەشقی خۆی، بە شێوازێکی ئاسایی بە دوور لە هەر چەشنە ئاڵۆزییەک و لەهەمان کاتدا زۆر هونەرمەندانە و هەست‌بزوێن لەم ئامرازە ئەدەبییە کەڵکی وەرگرتووە، تاڕادەییەک کە ڕەنگە بەردەنگ ئەگەری هەڵکەوتبوونی کەڵکوەرگرتنی شاعیر لەم شێوازە ئەدەبییەی بۆ دروست ببێ بە جۆرێک کە هەندێ لەو بەیتانە توانیویەتی لەنێو کۆمەڵی خەڵکی ئاساییدا پەرە بستێنێ.

پێشنیار:

پێشنیار دەدرێ کە شێوازی هاوسەنگی لە شێعری شاعیرانی دیکەی کورد بەتایبەت شاعیرانی سەردەمی نالی، کە سەبکی هێندی باو بووە، بخرێتە بەر باس و توێژینەوە تا دەرکەوێ کە شاعیر یان شاعیرانی دیکەش بێجگە له نالی لەم شێوازە کەڵکیان وەرگرتووە یان نا؟ و ئەگەر شاعیرانی دیکەش ئەم شێوازەیان بەکار هێناوە؛ ڕادە و چۆنیەتی کەڵکوەرگرتنیان لە بەراوردکردن لەگەڵ نالیدا چۆن بووە؟

سەرچاوەکان:

١- ئەحمەدی، جەماڵ، (١٣٩٥)، تاریخ ادبیات کردی از آغاز تا جنگ جهانی اول، سەقز: نەشری گوتار.

٢- حەکیم¬ ئازەر، موحەممەد، (١٣٩٠)، «اسلوب معادلە در غزل سعدی»، وەرزنامەی ئەدەبی فێرکاری، ژ٩، بەهاری ١٣٩٠، ١٦٣- ١٨٨.

٣- خوسرەوی، حوسەین، (١٣٨٩)، «اسلوب معادلە در شعر»، وەرزنامەی شێعر، ژ٦٩،بەهاری ١٣٨٩، ٥٨-٦٢.

٤- شەفیعی کەدکەنی، موحەممەدڕەزا، (١٣٨٩)، شاعر آینەها، چاپی نۆهەم، تاران: نەشری ئاگه.

٥- (١٣٩٢) صور خیال در شعر فارسی، چاپی شازدەهەم، تاران: نەشری ئاگە.

٦- شەمیسا، سیرووس، (١٣٨٣)، سبک شناسی شعر فارسی، چاپی یەکەم، تاران: نەشری میترا.

٧- موئەززێنی، عەلی موحەممەد، (١٣٨٩)، «اسلوب معادلە و کاربرد آن در شعرفارسی»، گۆڤاری عێرفانییات لە ئەدەبی فارسی، ژ٢، بەهاری ١٣٨٩، ١٣١-١٤٦.

٨- مودەڕڕێس و ئاریکاران، (١٣٩٢)، دیوانی نالی، چاپی نۆهەم، سنە: نەشری کوردستان.

 

نووسه‌ر: عه‌تائه‌ڵڵا ئه‌ولیایی

ده‌نگێ نه‌دراوه