ئیسلام و ژیانی ئاشتیخوازانه

ئیسلام و ژیانی ئاشتیخوازانه

ده‌زانین كه مرۆڤ بوونه‌وه‌رێكی شارستانی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ و به‌ هۆی جیاوازی و فراوانبوونی ئاتاج و پێداویستییه‌كانی و هه‌روه‌ها به‌مه‌به‌ستی بروه‌دان به‌ لێهاتوویی ئه‌خلاقی و زانستی و هونه‌ری خۆی پێویستی به‌ حزوور و تێكه‌ڵاوی له‌گه‌ڵ كه‌سانیتر هه‌یه‌؛ جیاوازی ڕه‌گه‌زی و فه‌رهه‌نگی نه‌ریتێكی خوداییه‌ و كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی له‌ ڕه‌گه‌ز و چین و هۆز و نه‌ته‌وه‌ جیاوازه‌كان پێكهاتووه‌. ئه‌م جیاوازییه‌ له‌ته‌نیشت دووڕیانی خۆشی و به‌رژه‌وه‌ندی مرۆڤه‌كان، هه‌ڕه‌شه‌یێك بووه‌ له‌سه‌ر هێمنی و ئاسایشی كۆمه‌ڵگا و ڕه‌وتی كۆمه‌ڵگای به‌ره‌و ئاقارێك بردووه‌ كه پێچه‌وانه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی و گه‌شه‌كردنی مرۆڤه‌؛ هه‌ڵبه‌ت ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ ڕوانگه‌ی قوڕئانه‌وه‌ تاقیكردنه‌وه‌یه‌، واته‌ هه‌لومه‌رجێكی نائاساییه‌ بۆ ئاشكراكردنی لێهاتوویی: «وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْوَاقِ ۗ وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ ۗ وَكَانَ رَبُّكَ بَصِيرًا» (فوڕقان/٢٠)؛ تاقیكردنه‌وه‌یێكه به‌مه‌به‌ستی ده‌رخستنی ئاستی پابه‌ندبوونی ئێمه‌ به‌ بنه‌ما ئایینی و ئه‌خلاقییه‌كانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر ‌كردار و هه‌ڵوێستمان له‌گه‌ڵ كه‌سانی تردا. شتێكی سروشتییه‌ كه پێكه‌وه‌ژیان ده‌توانێ ڕێگر و به‌ربه‌ست بێ له‌ به‌ڕێوه‌چوونی ژیانێكی خاوێن و به‌ره‌وپێشچوونی مرۆڤدا؛ بۆیه‌ یه‌كێك له‌ نیگه‌رانی و كه‌ڵكه‌ڵه‌ بنه‌ڕه‌تییه‌كانی چاكسازان و چاكخوازان، ڕێكخستن و به‌ره‌وپێشبردنی كۆمه‌ڵگایه‌ بۆ چاكه‌كاری و هه‌روه‌ها گۆڕینی كۆمه‌ڵگایه‌ به‌شوێنێكی گونجاو بۆ ژیانێكی ته‌ندرووست و به‌خته‌وه‌ر؛ ئایینی پیرۆزی ئیسلام وه‌ك دوایین پێگه‌ی په‌یامی ئاسمانی و بانگخوازی له‌ به‌خته‌وه‌ری و ڕزگاری مرۆڤه‌كان له‌ تێگه‌یشتن له‌ هه‌ڵوێستی دووانه‌یی و هه‌روه‌ها گرنگی و هه‌ستیاری ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی، زانیاری و ڕاسپارده‌ی بۆ دابینكردنی پێداویستی فیكری و سۆزداری پێكه‌وه‌ژیانی ئاشتیخوازانه پێیه‌:

ا) پێداگری له‌سه‌ر گه‌وره‌یی زاتی مرۆڤ:

یه‌كه‌مین و چاره‌نووسسازترین هۆكار له‌ ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی و بنه‌مای مافی مرۆڤ، تێڕوانینێكه كه هه‌موو مرۆڤه‌كان به‌بێ له‌به‌رچاوگرتنی جیاوازی ڕه‌گه‌زی و فه‌رهه‌نگی شیاوی ڕێزی یه‌كسان و هاوشێوه‌ بزانێت و جیاوازی سروشتی نه‌كاته‌ بنه‌مانرخاندن و گه‌وره‌یی مرۆڤ. ئه‌م بابه‌ته‌ به‌تایبه‌ت له‌ ڕۆژگاری ئێستادا كه كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی به‌هۆی فراوانبوونی په‌یوه‌ندییه‌كان و ئاسانكاری له‌ مامه‌ڵه‌كردن وه‌ك گوندێكی لێ هاتووه‌ و هه‌روه‌ها یه‌كده‌ستی له‌ پێكهاته‌ی نه‌ریتی كۆمه‌ڵگاكان جێگه‌ی خۆی به‌ ئاویته‌بوونی كلتووره‌ جیاوازه‌كان داوه‌، پێویستییه‌كی یاسایی و په‌روه‌رده‌ییه‌ و ناكرێ له‌به‌رچاو نه‌گیرێ. خۆشبه‌ختانه‌ ئایینی ئیسلام له‌ ده‌قه‌ سه‌ره‌كییه‌كانیدا ته‌نیا پێوه‌ندی فه‌رهه‌نگی و پله‌ و پایه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی ڕێز و گرنگی به‌ جۆری مرۆڤ و سه‌رجه‌م مرۆڤایه‌تی داوه‌: «وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَىٰ كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا» (ئیسڕا/٧٠) هه‌روه‌ها پێغه‌مبه‌ر(د.خ) فه‌رموویه‌تی «لا فضل لعربی علی اعجمی و لا لاحمر علی الاسود الا بالتقوی» ئیمام نه‌وه‌وی شاره‌زای ناوداری شافیعی له (شه‌رحی سه‌حیحی موسلیم)دا له‌گه‌ڵ شاره‌زایانی بواری ئیسلامی ڕوونی ده‌كاته‌وه‌ كه بنه‌مای پاكژی و گه‌وره‌یی مرۆڤ، مرۆڤبوونیه‌تی نه‌ك جۆری ئایین و بیروباوه‌ڕی، هه‌روه‌ها مرۆڤه‌كان به‌ گشتی به‌ دیندار و بێدینه‌وه‌ هه‌مووان به‌ پاكژ داده‌نرێن و هه‌مان ئه‌و شتانه بۆ بێباوه‌ڕان به‌ پیس و ناپاك دانراون كه بۆ موسوڵمانان پیس و ناپاكن.

ب) ئازادی له‌ هه‌ڵبژاردنی ئاییندا:

له‌ قوڕئاندا چه‌ندین ئایه‌تی ڕوون و ئاشكرا بوونیان هه‌یه‌ كه هه‌ڵبژاردنی ئایینییان ئازاد و په‌یوه‌ست كردووه‌ به‌ خواستی خودی تاكه‌كانه‌وه‌ و نابێ كه‌س ناچار به‌ قه‌بووڵكردنی دین بكرێ: «أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّىٰ يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ» (یوونس/٩٩) یان «لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ» (به‌قه‌ڕه‌/٢٥٦) یان «فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ» (كه‌هف/٢٩)

هه‌روه‌ها پێغه‌مبه‌ر(د.خ) له‌ میانی بانگهێشتنه‌كه‌یدا و له‌ كاتی بانگه‌شه‌ی دین به‌ هه‌موو هۆزه‌كانی ده‌فه‌رموو: «لا اكراه احد منكم علی شیء من رڵی منكم بالذی ادعوه الیه فذلك و من كره لم اكرهه؛ انما ارید ان تحرزونی عما یراد بی من القتل حتی ابلغ رسالات ربی...» واته‌: «هیچ كه‌س له‌ ئێوه‌ ناچار به‌ قه‌بووڵكردنی شتێك ناكه‌م؛ ئه‌وه‌ی په‌یامه‌كه‌ی من په‌سه‌ند ده‌كا باشتر و ئه‌وه‌ی په‌سه‌ندی ناكا، ناچاری ناكه‌م، ته‌نیا چاوه‌ڕوانی من ئه‌وه‌یه‌ به‌رامبه‌ر به ‌وانه‌ی ویستی كوشتنی منیان هه‌یه‌، پشتگیریم لێ بكه‌ن، تا بتوانم په‌یامه‌كانی په‌روه‌ردگارم به‌ خه‌ڵك بگێنم.» له‌ فیقهی ئیسلامیدا جه‌نگ هه‌ڵوێستێك نییه كه پێوه‌ندی به‌ ئیمان و باوه‌ڕه‌وه‌ هه‌بێ و دژی بێباوه‌ڕان به‌كار بێ، به‌ڵكوو هه‌ڵوێستێكی ئه‌خلاقییه‌ دژی ده‌ستدرێژی و سته‌م، هه‌روه‌ها بۆ نه‌هێشتنی ئه‌و به‌ربه‌ستانه‌یه‌ كه به‌رامبه‌ر به‌ دین و بانگه‌شه‌ی دین به‌كار دێن، به‌ واتایێكی ڕوونتر، بۆ دابینكردن و ده‌سته‌به‌ركردنی دینه نه‌ك بۆ سه‌پاندنی ئایینی ئیسلام.

ج) پێكه‌وه‌ ژیان پێویستی به هاوڕایی نییه:

سێ ئایه‌ت له‌ قوڕئاندا هاتووه‌ كه باس له‌ چۆنیه‌تی په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ غه‌یری موسوڵماناندا ده‌كا و بۆمان ڕوون ده‌كاته‌وه‌ كه بۆ پێكه‌وه‌ژیان پێویستیمان به‌ هاوئایینی نییه:

١- «فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا» (نیساء/٩٠) واته‌: تا ئه‌و كاته‌ی كه‌ناره‌گیر بوون و دژتان نه‌جووڵانه‌وه‌ و به‌هێمنی دانیشتن له‌گه‌ڵتان، خودا ڕێگای ئه‌وه‌تان پێ نادا بیانكوژن یاخود به‌ دیلیان بگرن.

٢- «وَقَاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا ۚ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ» (به‌قه‌ڕه‌/١٩٠) واته‌: جه‌نگ بكه‌ن له‌ ڕێگه‌ی خوادا و له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌ی جه‌نگتان له‌گه‌ڵ ده‌كه‌ن و ده‌ستدرێژی مه‌كه‌ن، به‌ڕاستی خوا ده‌ستدرێژیكه‌رانی خۆش ناوێ، هه‌ر بۆیه‌ موسوڵمانێك كه جه‌نگ ده‌ست پێ ده‌كا و دژی فه‌رمانی ئاشتی بێ، به‌ ده‌ستدرێژیكه‌ر داده‌نرێ و له‌ خۆشه‌ویستی خوا بێبه‌ش ده‌كرێ و نابێ پشتیوانی لێ بكرێ. 3

٣- «لَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيْهِمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ» (مومته‌حینه/٨) واته‌: خزمه‌تكردن و هاوكاریكردنی ئه‌و بێباوه‌ڕانه‌ی كه به‌هۆی دینه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئێمه ناچنه جه‌نگه‌وه‌ و وڵاتیان داگیر نه‌كردووین، له‌ڕووی شه‌رعییه‌وه‌ قه‌ده‌غه‌ نه‌كراوه‌ ... به‌ڵكوو: «إِنَّمَا يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيَارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَىٰ إِخْرَاجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ ۚ وَمَنْ يَتَوَلَّهُمْ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ» (مومته‌حینه/٩) واته‌: به‌ڵكوو خوا هه‌ر له‌وانه جڵه‌وگیریتان لێ ده‌كا كه له‌سه‌ر ئایین شه‌ڕی له‌گه‌ڵتان كردوون‌ و ده‌ریان كردوون له‌ وڵاتتان و یارمه‌تییان داوه‌ له‌سه‌ر ده‌ركردنتان، ئه‌وانه‌ خوا ڕێگریتان لێ ده‌كا له‌وه‌ی كه دۆستایه‌تیان له‌گه‌ڵ بكه‌ن و به‌دۆستیان دابنێن و ئه‌وه‌ی دۆستایه‌تییان بكا، ئه‌وانه سته‌مكارن. به‌پێی ئه‌م ئایه‌ته‌، هۆكاری سه‌ره‌كی ده‌ركردنی مۆڵه‌تی جه‌نگ ده‌سپێكی كوشتاره‌ له‌ لایه‌ن بێباوه‌ڕان و داگیركردنی وڵاتی موسوڵمانانه.

به‌پێی زانیارییه‌كانی قوڕئان جیاوازی له‌ ئایین یا بێباوه‌ڕی گرووپ و ده‌سته‌یه‌ك به‌واتای مۆڵه‌تی هێرشكردن بۆ سه‌ر ئه‌وان نییه، ئه‌وه‌ی كه خاوه‌نی به‌ڵێن بێ و ئاشتیخواز بێ، به‌سه‌ بۆ سازشكردن و ڕێككه‌وتن له‌گه‌ڵ ئه‌وان و پێكه‌وه‌ژیان پێویستی به‌ هاوڕایی نییه، هه‌روه‌كوو چۆن ئیمام ئیبنی قه‌ییم جوزیه‌(ر.خ) له‌ زانایانی سه‌ده‌ی هه‌شته‌می كۆچی ده‌ڵێ: «خوای په‌روه‌ردگار كاتێك پێغه‌مبه‌ر(د.خ)ی هه‌ڵبژارد زۆربه‌ی شوێنكه‌وتووانی ئایینه‌كانیتر، له‌سه‌ر خواست و ویستی خۆیان كه‌وتنه‌ شوێن ئه‌و و جێنشینه‌كانی و پێغه‌مبه‌ر(د.خ) كه‌سی ناچار به‌ شوێنكه‌وتنی ئایینی ئیسلام نه‌كرد و ته‌نیا له‌گه‌ڵ ئه‌وانه‌دا جه‌نگی ده‌كرد كه له‌گه‌ڵی ده‌جه‌نگان و له‌ به‌ڕێوه‌بردنی ئایه‌تی {لا اكراه فی الدین...} كه ده‌ربڕی پێشگیرییه‌ له ئه‌نجامدانی كاری خراپ و به‌رگری له‌ سه‌پاندنی دین ده‌كا، له‌گه‌ڵ بێباوه‌ڕه‌ هاوپه‌یمانه‌كان و ئاشتیخوازان نه‌جه‌نگا و ئه‌وانی ناچار به ‌شوێنكه‌وتنی دینه‌كه‌ی نه‌كرد، ئایه‌تی ئاماژه‌پێكراو له‌ كاتێكدا هاته‌ خواره‌وه‌ كه به‌شێك له‌ سه‌حابه ده‌یانویست نه‌وه‌كانی خۆیان كه‌ به‌ر له‌ هاتنی ئیسلام شوێن په‌یڕه‌وانی په‌رتووكه ئاسمانییه‌كان كه‌وتبوون، به‌ ناچاری بۆسه‌ر ئایینی ئیسلام بگه‌ڕێننه‌وه‌، به‌ڵام خوای گه‌وره‌ ئه‌وانی له‌ سه‌پاندنی دین دوور كرده‌وه‌ تا نه‌وه‌كانیان به‌ ویستی خۆیان شوێن ئایینی ئیسلام بكه‌ون. ئه‌وه‌ی سه‌رنج له‌ هه‌ڵوێستی پێغه‌مبه‌ر(د.خ) بدات، بۆی ڕوون ده‌بێته‌وه‌ كه هیچكات كه‌سی ناچار به‌ شوێنكه‌وتنی دین نه‌كردووه‌ و ته‌نیا ڕووبه‌ڕووی ئه‌وانه بووه‌ته‌وه‌ كه جه‌نگیان له‌گه‌ڵ كردووه‌ و له‌گه‌ڵ بێباوه‌ڕان و هاوپه‌یمانان و ئاشتیخوازانێك كه له‌سه‌ر به‌ڵێنی خۆیان بوون و په‌یمانشكێكنیان نه‌كردبوو، جه‌نگی نه‌ده‌كرد، ته‌نانه‌ت خوای په‌روه‌ردگار فه‌رمانی پێ كرد تا ئه‌و كاته‌ی بێباوه‌ڕان په‌یمانشكێنیان نه‌كردووه‌، ئه‌ویش وه‌فادار و پابه‌ند بێ به‌ به‌ڵێنی خۆیه‌وه‌ {فما استقاموا لكم فاستقیموا لهم} (ته‌وبه‌/٧) ئه‌و كاته‌ی كه چوو بۆ مه‌دینه له‌گه‌ڵ یه‌هوودییه‌كانی ئه‌وێ په‌یمانی پێكه‌وه‌ ژیانیان دا و ئایینی ئه‌وانی به‌ فه‌رمی ناساند، به‌ڵام كاتێك ئه‌وان به‌ڵێنیان شكاند و جه‌نگیان ده‌ست پێ كرد، له‌گه‌ڵ ئه‌وان كه‌وته‌ جه‌نگه‌وه‌ و له‌ هه‌ندێكیان خۆش بوو و هه‌ندێكیانی دوور خسته‌وه‌ و هه‌ندێكی دیكه‌ی له‌ناو بردن، هه‌روه‌ها كاتێك په‌یمانی ئاشتی ده‌ ساڵه‌ی له‌گه‌ڵ قوڕه‌یش واژۆ كرد، له‌گه‌ڵیان جه‌نگی نه‌كرد تا ئه‌و كاته‌ی په‌یمانیان شكاند، دوابه‌دوای په‌یمانشكێنی ئه‌وان بوو كه هێرشی كرده‌ سه‌ر خاك و وڵاتیان. قوڕه‌یشییه‌كان هه‌روه‌ها پێشتریش له‌ سه‌رده‌می ڕووداوه‌كانی به‌در و ئوحود و خه‌نده‌ق جه‌نگیان به‌سه‌ر پێغه‌مبه‌ر(د.خ) داسه‌پاند و ئه‌گه‌ر ئه‌وان جه‌نگیان هه‌ڵنه‌گیرساندایه‌، پێغه‌مبه‌ر(د.خ) له‌گه‌ڵیان نه‌ده‌پووه‌ جه‌نگه‌وه‌.»

د) مه‌رجی به‌هره‌مه‌ند بوون له‌ به‌شداری ڕامیاری، شوێنكه‌وتنی ئیسلام نییه:

خوێندنه‌وه‌ی ئیسلام و سوننه‌ت بۆمان ڕوون ده‌كاته‌وه‌ كه به‌هره‌مه‌ندبوون له‌ ڕێز و گه‌وره‌یی ئینسانی و به‌شداری ڕامیاری له‌ حكوومه‌تی ئیسلامیدا، په‌یوه‌ست نه‌كراوه‌ به‌ شوێنكه‌وتنی ئیسلامه‌وه‌، ڕاستی و دروستی ئیمان و باوه‌ڕ جیاوازه‌ له‌ هه‌قانییه‌تی سیاسی و دادوه‌ری، هه‌موو تاكێك ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بێباوه‌ڕ بێ، ده‌توانێ له‌ به‌شداری ڕامیاری به‌هره‌مه‌ند بێ به‌و مه‌رجه‌ی هێمنی و ئاسایشی كۆمه‌ڵگا بپارێزیت. نموونه‌یه‌كی ڕوونی ئه‌م وته‌یه‌ ڕاسپارده‌ی قوڕئانه به‌ دادپه‌روه‌ری له‌گه‌ڵ یه‌هوودییه‌ درۆزن و حه‌رامخۆره‌كاندا: «سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ ۚ فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ ۖ وَإِنْ تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا ۖ وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ ۚ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ» (مائیده‌/٤٢) و هه‌ڵسوكه‌وتی پێغه‌مبه‌ر(د.خ) له‌گه‌ڵ یه‌هوودییه‌كانی مه‌دینه‌دا، كه شوناسی جیاوازی ئه‌وانی به‌ فه‌رمی ناسی و له‌سه‌ر بنه‌مای هاوشاریبوون په‌یمانی سیاسی له‌‌گه‌ڵ واژوو كردن.

هـ) دادپه‌روه‌ری ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ دوژمنان:

ده‌توانین ئایینی ئیسلام به‌ ئایینی دادپه‌ره‌ری پێناسه‌ بكه‌ین، یه‌كێك له‌ گرینگترین تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ئایینی پیرۆزی ئیسلام ئه‌وه‌یه‌ كه بێباوه‌ڕانی له‌ گرتنه‌به‌ری ڕێكاره‌ ڕه‌وشتی و ئه‌خلاقییه‌كان به‌ده‌ر نه‌كردووه‌ و دادپه‌روه‌ری به‌رامبه‌ر به‌ ئه‌وانیشی به‌ پێویست زانیوه‌. ئه‌مه‌كداری پێغه‌مبه‌ر(د.خ) به‌رامبه‌ر به‌و په‌یماننامانه‌ی كه له‌گه‌ڵ بێباوه‌ڕان به‌ستبووی، بۆ نموونه له‌ په‌یماننامه‌ی حوده‌یبییه‌ به‌ ڕه‌دكردنه‌وه‌ی قه‌بووڵكردنی موسوڵمانێكی هه‌ژار، نموونه‌یێكی ڕوونه له‌ دادپه‌روه‌ری پێغه‌مبه‌ر(د.خ) خۆپارێزی حه‌زره‌تی عومه‌ر له‌سه‌ر نوێژكردن له‌ كڵێسای مه‌سیحییه‌كانی قودس به‌ مه‌به‌ستی پچڕانی بیانووی موسوڵمانانی گه‌لانی داهاتوو به‌ناوبانگه. تاوانباركردنی حه‌زره‌تی عه‌لی به‌رامبه‌ر به‌ یه‌هوودییه‌ك له‌ دادگا، تاوانباركردنی عومه‌ری كوڕی عه‌بدولعه‌زیز له‌سه‌ر پێداچوونه‌وه‌ی فه‌رمانڕه‌وای سه‌مه‌رقه‌ند بۆ خه‌ڵكی ئه‌و شاره‌ و ده‌ركردنی فه‌رمانڕه‌وای موسوڵمانی ئه‌و شاره‌ و دژایه‌تیكردنی به‌ كۆمه‌ڵی شاره‌زایانی دیمه‌شق له‌سه‌ر فه‌رمانی مه‌لیك ناسری مه‌ملووكی له‌سه‌ر سه‌پاندنی ئایینی ئیسلام به‌رامبه‌ر به‌ په‌یڕه‌وانی كتێبه‌ ئاسمانییه‌كان و نموونه‌ی دیكه‌ له‌ ڕه‌سه‌نایه‌تی ڕێوشوێنی پێویستی دادپه‌روه‌رییه‌ له‌گه‌ڵ نه‌یارانی دین.

و) دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ توندوتیژی له‌ بانگه‌شه‌ی ئاییندا:

په‌سه‌ندكردنی ئیسلام و سوودمه‌ندبوون لێی له‌ چاكسازی هه‌ڵسوكه‌وت و مسۆگه‌ركردنی به‌خته‌وه‌ری دواڕۆژ، به‌مه‌رجێك ده‌بێ كه مرۆڤ له‌سه‌ر ویستی خۆی شوێن ئایینی ئیسلام كه‌وتبێ، كاریگه‌ری ئایینی ئیسلام وه‌كوو ده‌رمانێك نییه كه به‌ڕه‌زامه‌ندی یا به‌بێ ڕه‌زامه‌ندی به‌كار بێ، كاریگه‌ری خۆی به‌جێ بهێڵێ. ئایینی ئیسلام ده‌بێ خۆویستانه و به‌ ڕه‌زامه‌ندی ته‌واو وه‌ربگیرێ، ئه‌گه‌رنا نه‌ له‌ ڕووی شه‌رعییه‌وه‌ په‌سه‌ند ده‌كرێ و نه‌ ده‌توانێ سازگارییه‌كی ئه‌خلاقی ببێ. له‌م ڕووه‌وه‌ ده‌بێ به‌شێوه‌یه‌ك بخرێته‌ڕوو كه تامه‌زرۆیی له‌ ناخی به‌رامبه‌ردا دروست بكا، ئه‌مه‌ جگه له‌ ڕێزگرتن و نه‌رمی نواندن به‌دی نایه‌ت. ته‌نانه‌ت پێغه‌مبه‌ر(د.خ) به‌ هه‌موو تایبه‌تمه‌ندی كه‌سی و پێگه‌ی كۆمه‌ڵایه‌تی و خاوه‌نی پشتگیرییه‌كی ئاسمانی و په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ جوبڕه‌ئیل و په‌رجوو و قوڕئان، ئه‌گه‌ر توندوتیژ و دڵڕه‌ق بوایه‌ له‌ ڕاكێشانی سه‌رنجی خه‌ڵكی سه‌ركه‌وتوو نه‌ده‌بوو: «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ» (ئالی عیمڕان/١٥٩) بایه‌خپێدانی پێغه‌مبه‌ر(د.خ) به‌م پێویستییه‌ چاره‌نووسسازه‌ تا ڕاده‌یه‌ك بوو كه له‌گه‌ڵ دڵنیابوون له‌ ڕاستی و دروستی خۆی له‌ كاتی گفتوگۆكردن له‌گه‌ڵ بێباوه‌ڕان، نه‌یده‌فه‌رموو من له‌سه‌ر حه‌قم و ئێوه‌ له‌سه‌ر ناحه‌ق، به‌ڵكوو ده‌یفه‌رموو وه‌رن با پێكه‌وه‌ گفتوگۆ بكه‌ین، له‌ كۆتاییدا یان من یان ئێوه‌، یه‌كێكمان له‌سه‌ر حه‌قه‌ و ئه‌ویترمان له‌ گومڕایی ئاشكرا دایه‌. له‌ درێژه‌ی وته‌كانیدا به‌وپه‌ڕی نه‌رمونیانی و ڕێزه‌وه‌ ده‌یفه‌رموو: هه‌مووان له‌ كرده‌وه‌ی خۆیان به‌رپرسیارن، ئێمه به‌ هۆی كرده‌وه‌كانی ئێوه‌وه‌ و ئێوه‌ به‌ هۆی تاوانه‌كانی ئێمه‌وه‌ لێپرسینه‌وه‌تان لێ ناكرێ، واته‌ بۆخۆیان وشه‌ی گوناهـ و بۆ بێباوه‌ڕان وشه‌ی كرده‌وه‌ی به‌كار ده‌هێنا.

پێغه‌مبه‌رێكی ئاوا كه به‌رده‌وام بانگه‌شه‌كارانی دینی ڕاده‌سپارده‌ «مزگێنی بده‌ن و ڕق و كینه بڵاو مه‌كه‌نه‌وه» چۆن ده‌یتوانی به‌وه‌ ڕازی بێ كه به‌ ناوی دین و له‌ژێر ناوی بانگه‌شه‌ی دینه‌وه‌ خوێن بڕژێت، بێتاوانه‌كان بكرێنه‌ قوربانی و منداڵه‌كانیان بێباوك بكرێن و له‌نێو خه‌ڵكیدا تۆوی ڕق و كینه بچێنرێت و بانگه‌شه‌ی بۆ بكرێ!؟ بێگومان ئایینی ئیسلام به‌م جۆره‌ توانایی و به‌ها شارستانیانه، لێهاتوویی و كراوه‌یی بێوێنه‌ی بۆ دابینكردن و به‌هێزكردنی تێڕوانینی فه‌رهه‌نگه‌ جیاوازه‌كان و ڕێخۆشكردنی به‌ستێنی فیكری و ده‌روونی ئه‌وانی پێیه‌ و به‌پێچه‌وانه‌ی زۆربوونی بانگه‌شه‌ی ڕه‌شبینانه‌ و كه‌ڵكی خراپ‌وه‌رگرتن، كه ئه‌م ڕۆژانه دژ به‌ ئایینی ئیسلام به‌سه‌ر مرۆڤایه‌تیدا ده‌سه‌پێنرێت، بنه‌مای فه‌رهه‌نگی فه‌ره‌یی (پلۆڕالیزمی) كۆمه‌ڵایه‌تی-سیاسی به‌ ئاسانی سه‌لمێنراوه‌.

توندوتیژی نه‌ له‌ڕووی دینه‌وه‌ ڕێگه‌ پێدراوه‌ و نه‌ ئابڕووی كۆمه‌ڵایه‌تی و نه‌ قازانجی سیاسی هه‌یه‌، ئه‌وانه‌ی تێوه‌ ده‌گڵێن و تووشی ده‌بن، ته‌نیا ده‌یانه‌وێت ناو و ناوبانگی ئیسلام و موسوڵمانان له‌كه‌دار بكه‌ن و هیچیتر.

نووسه‌ر: جه‌لیل به‌هرامی نیا

وه‌رگێڕ: فایزه‌ محه‌ممه‌د

ده‌نگێ نه‌دراوه