ئایینزا له‌ دیدی دكتۆر مسته‌فا زه‌ڵمیدا

نووسەر: 
ڕێدار ئەحمەد
مستەفا زەڵمی (ناوی تەواو: مستەفا ئیبراھیم محەممەد ئەمین)

خۆبهستنهوهی زانایان به تاكهئایینزایهكهوه‌‌ و خۆدوورگرتنیان له بۆچوونی ئایینزاكانی تر، بواری بیركردنهوه‌‌ و تێگهیشتنی ئهو زانایانهی تهسك كردۆتهوه‌‌زهڵمی، بێبهرههمی زانایانی كوردیش له بواری فیقهی ئیسلامییدا دهگەڕێنێتهوه بۆ پابهندبوونیان به تاكه ئایینزایهكهوه، كه ئهویش ئایینزای شافیعییه«كاروانی ژیانم»، یادداشتهكانی دكتۆر موستهفا زهڵمیه، چاپی یهكهمی بهدوو بهرگ كهوته بهردیدی خوێنهران، چاپی دووهەمی له لایهن نووسینگهی تهفسیر بۆ چاپ و بڵاوكردنهوه، بڵاوكرایهوه، ههمووی به یهك بەرگدا بڵاو کراوەتەوە. 

ئهوهی بهوردی كتێبی «كاروانی ژیانم» بخوێنێتهوه، تێدهگات دكتۆر مستهفا زهڵمی لهم كتێبهدا تەنها باس له ژان و بهسهرهاتهكانی خۆی ناكات، به واتایهكی دی حیكایهتخوان نییه تاکوو‌‌ بێت و تەنیا سەرگوزەشتی ژیانی بگێڕێتهوه، بهڵكوو پوختهی تهواوی دید و تێڕوانیهكانی خۆی له ههموو بوارهكاندا به شێوازێكی روون دهخاته روو، یهكێك لهو بوارانه باسكردنییهتی له ئایینزا به شێوهیهكی گشتیی، لهنێویشیاندا ئایینزای ئیمامی شافیعی به شێوهیهكی تایبهت، بهو پێیهی که ئایینزای پهیڕهوكراوه لهنێو گهلی كورددا.

 

ئایینزا و داخستنی دهرگای ئیجتیهاد

به بۆچوونی دكتۆر مستهفا زهڵمی، بۆ خهڵكی ئاسایی پهیڕهوكردنی ئایینزا كارێكی پێویسته، ئهوهی كه نابێت ئەوهیه؛ زانایان نابێ خۆیان بهیهك تاكه ئایینزاوه ببهستنهوه، چونكه ئهوه داخستنی دهرگای ئیجتیهاده ‌‌و بواری سوودمهندبوونی له زانستی زانایانمانی قهتیس كردووه‌‌، لهم بارهیهوه دهڵێت: "زۆر مهلا بووه له كوردستاندا تەمهنی خۆیان تهواو كردووه له خوێندن و وانه وتنهوهدا، ههروهك من كۆڵهوار بووه له شارهزایی سەرچاوەكانی ئیسلام كه قورئان و فهرموودهیه، مامۆستا مهلا عهبدولكهریمی بیاره (مودڕیس)، كه جێگهی فەخر و شانازی بوو بۆ كورد و كوردستان، له ههموو جۆره زانستێك دانراوێك یان زیاتری ههیه به عهرهبی، یان كوردی، یان فارسی، گهلێ گهلێ خوێندهوارتره له ئیمامی شافیعی، ئیمامی ئهبوحهنیفه، ئیمامی مالیك و ئیمامی ئهحمهد لهو زانستانهدا كه پێیان دهوترێت كلیلی كردنهوهی دهرگای قورئان و فهرمووده. كه پرسیارێكت لێدهكرد، دهچوو بهناو كتێبهكانی ئایینزای شافیعیدا دهگهڕا بۆ وهڵامهكهی، یان دهفهرموێت ئیمامی شافیعی، یان نەوهوی، یان ڕافیعی وای فهرمووه. ئهو ئیمامانهی باسمان كردن، ههریهكەی سهر زهوی پڕ كرد له فیقهی ئیسلامی، ههرکامی به ملیۆنهها خهڵك دوای ئهوان دهكهوێت، حهڵاڵ و حهرام لهسهر ئایینزای ئهوان لهیهك جیا دەکەنەوه، كهچی مهلای تری كوردستان وهك مهلای قزڵجی، مهلای پێنجوێنی، مهلای نوتشێ‌‌، مهلا قادری گەورەی بیاره و مهلای ئیبن ئادهم، گهلێك گهلێك خوێندهوارتر بوون لهو زانستانهدا كه دهبنه هۆی دهرهێنانی حوكم له قورئان، یان فهرموودهدا، ئهمانه (خوا لێیان خۆش بێت) ههموو كۆچی دواییان كرد، جگه له ههندێ حاشیهی سهر كتێبهكان نهبێت هیچ بهرههمێكیان بۆ ئیسلام و كورد بهجێ نههێشت، لهبهر ئهوهی تهنها خەریكی دروستكردنی كلیل بوون، ڕۆژێك له ڕۆژان بیریان لهو دهرگایه نهدهكردهوه كه بهم كلیله دهكرێتهوه و ههموو گهنجینهیهكی ژیان، دونیا و قیامهت لهو ژوورهدایه كه ئهمان دهیانویست دهرگاكهی بكهنهوه، تهمهنیان تهواو بووو ئهو دهرگایهیان نهكردهوه".

ههربۆیه خۆبهستنهوهی زانایان به تاكه ئایینزایهكهوه‌‌ و خۆ دوورگرتنیان له بۆچوونی ئایینزاكانی تر، بواری بیركردنهوه‌‌ و تێگهیشتنی ئهو زانایانهی تهسك كردۆتهوه‌‌، دكتۆر مستهفا زهڵمی لێرهدا ئهو ڕهخنهیه دهگرێت كه ئهو زانایانه لهبری ئهوهی بگهڕێنهوه له قورئان و سوننهتهوه حوكمهكان دهربهێنن، دهگهڕێنهوه بۆ كتێبێك له كتێبهكانی ئهو ئایینزایهی پهیڕهوی لێدهكهن، بهبێ ئهوهی بیر لهوهبكهنهوه كه ئهوهی ئهو زانایه وتوویهتی ئیجتیهاده‌‌، ئیجتیهادیش دهكرێت بیپێكێت و دهشكرێت نهیپێكابێت، لهمبارهیهشهوه دهنووسێت: "ئهو مەلایانەی كه له پاش مهلایهتی ههوڵیان دهدا بۆ خۆیان تۆزێك فێری فیقهی ئیسلام ببن، جگه له ئایینزای شافیعی -خوای لێ رازی بێت- نهیاندهویست فێری شتێكی تر ببن له ئایینزاكانی تر، لایان وابوو ئهوهی شافیعی فهرموویهتی ههمووی ڕاسته، هیچ رۆژێك بیریان لهوه نهكردۆتهوه كه ئیمامی شافیعی ئهم حوكمهی له چ سەرچاوهیهكهوه هێناوه، تا ئهمیش بچێت سهیری ئهو سهرچاوهیهبكات تا بزانێت قسهكهی ئیمامی شافیعی ڕێی تێدهچێت كه ڕاست بێت، یان مهلاكان دهیانتوانی حوكمی زۆر شت لهو خوێندنهی خوێندوویانه، یان قورئانی پیرۆز، یان فهرموودهكانی پێغهمبهر وهربگرن، ئیمامی شافیعی (54) ساڵ ژیاوه تهنها چوار عیلمی خوێندووه، كه بریتی بوو له عیلمی (قورئان)، عیلمی (فهرموودهی پێغهمبهر)، علمی (ئوسوڵی فیقه)، عیلمی (بهلاغه)، كهچی مهلا (12) عیلمی دهخوێند و زیاتر له ئیمامی شافیعی دهژیا و زیاتر ئهم عیلمانهی به خوێندن به فهقێ دهوتهوه، كه پرسیاریان لێدهكرد، ئهگهر وهڵامی بدایهتهوه له بۆچوونی ئیمامی شافیعی زیاتر هیچی تری پێ نهبوو، قهت نهی دهوێرا بڵێت ئهمه ڕای خۆمه بهپێی قورئان".

دكتۆر مستهفا زهڵمی، له كتێبی «كاروانی ژیانمدا» نموونهی زیندوو بۆ ئهم بابهته دهخاته ڕوو، ئهمه یهكێكه له نموونهكان: «رۆژێك چووم بۆ لای مامۆستا مهلا عهبدولكهریم مودهڕیس، دیم شێخ ئیبراهیم - كه ئێستا له كەركووكه- لهگهڵ دوو مهلا لهوێ بوون، یهكێك له مهلاكان كوڕی خۆی بوو، ئهوی تریان له سلێمانی كاتی خۆی فهقێی من بوو، كه ههڵساین لای مامۆستا چووینه دهرهوه، من دایكی محهممهدم(خێزانم) له گهڵ بوو، وتم یا شێخ با بچین ئهم نیوهڕۆیه له خزمهتتدا بین، وتی: تۆ ماڵهوهت لهگهڵدایه چیت لهماڵهوه ئامادەیهبیخۆین؟ وتم: یا شێخ تۆ شێخی تهسهوفیت، دهبێت بهههموو شتێك ڕازی بیت، پێغهمبهری خوا له ماوهی ژیانیدا نهیفهرمووه ئهم خواردنهم پێ خۆش نییه و بیگۆڕن به خواردنێكی تر، ههرچی ئاماده بوو پێشكهشی دەكەین.كاتێك هاتینهوه ماڵهوه نانمان خوارد، ههندێك پرسیار كرا له بابهت ئیسلامهوه، ئهو فهقێیهی كه كاتی خۆی لای من بوو وتی: مامۆستا،  له كاتی حهجدا دهستی پیاو بهر ئافرهت بكهوێت بهپێی ئایینزای شافیعی دهستنوێژی دهشكێت، بهڵام به ئایینزای ئیمامی حهنهفی ناشكێت، لهبهر پێویستی دروسته كه مرۆڤ خۆی تەقلیدی ئیمامی حهنهفی بكاتهوه؟وتم: جا پێویستی چییه به تهقلید؟ شافیعی فهقێی (محهممهد حهسهن شهیبانی) بووه، ئهویش فهقێی (ئیمامی حهنهفی) بووه، واته(حهنهفی) مامۆستای مامۆستای شافیعی بووه. شێخ ئیبراهیم ڕووی تێكردم وتی: مامۆستا وادیاره تۆ مهیلی وههابیت ههیه! وتم: یا شێخ من نازانم وههابی چییه، لەبهر ئهوه من وههابی نیم، بهڵام تۆ له قسهكهم تێنهگهیشتیت.وتی: ئاخر ئیمامی شافیعی له ههموو خاوهن ئایینزاكان زاناتر بووه.وتم: یا شێخ تۆ دهتوانیت بڵێیت ئهو دهروێشه له دهروێشهكهی تر باشتره، یان ئهو سۆفییه سۆفییهكی باشه، بەڵام تۆ بڵێیت ئیمامی شافیعی زاناتر بووه له ئیمامی حهنهفی، یان یهكێكی تر، ئهوه ئیشی تۆ نییه».

زهڵمی، له بارهی ئایینزای ئیمامی شافیعیشهوه دهنووسێت: «من دهمههوێت ئهوه بڵێم كه زیاتر له (50) ساڵه لهگهڵ ئایینزای شافعی دهژیم، بهردهوام بهراوردم كردووه لهگهڵ ئایینزاكانی تر و تا دهگاته یارانی پێغهمبهر (خوا لێیان رازی بێت)، تا ئێستا قسهیهكم نهدی هی ئیمامی شافیعی خۆی بێت و كهسێكی تر پێش خۆی نەیگوتبێت، ئهو بۆچوونانهی ئیمامی شافیعی ههمووی وتهی یارانی پێغهمبهر و ئهوانهی دوای ئەوان هاتوون (تابعین)، یان هی یهكێكی تره له ئایینزاكانی پێش شافیعی، ئهو ههمووی كۆ كردۆتهوه. ئهمه مانای ئهوه نییه من ئایینزای شافیعی به كهم بزانم، چونكه پلهیهكی زۆر بهرزی ههیه، بهڵگه بۆ ئهمه ئهوهیه كه ئهو ههموو بیروبۆچوونانهی كۆ كردۆتهوه و باشترینیانی ههڵبژاردووه و پهسهندی كردووه.ههرچی فهرموودهی ئیمامهكان ههیه (شافیعی، حهنهفی، حهنبهلی، مالیكی، زاهیری، ئیبازی، شیعهی ئیمامی و شیعهی زهیدی)، ههموو ئهوانهی له یارانی پێغهمبهرهوه وهرگیراون، یان لهوانهی دوای ئهوان هاتوون، قورئانی پیرۆز و فهرموودهكانی پێغهمبهر بهئاشكرایی باسی كردوون».

هۆكاری بێبهرههمی زانایانی كوردیش له بواری فیقهی ئیسلامییدا دهگێڕێتهوه بۆ پابهندبوونیان به تاكه ئایینزایەكهوه كه ئهویش ئایینزای شافیعییه: «مامۆستای ئایینی كوردستان، لهبهرئهوهی هیچ بهرههمێكی له فیقهی ئیسلامیی بهجێنههێشت، له زۆر مانای قورئانی پیرۆز تێنهگهیشت، كه كۆچی دوایی دهكرد وهك چرایەکی ڕووناك دهكووژایهوه، هیچ ڕووناكییهكی بهجێ نهدههێشت، چونكهههموو تهمهنی خهریكی خوێندنی ئهو حاشیانه بوو كه باسی ئەو كتێبهی دهكرد كه دهیخوێند، بێئهوهی بزانێت سهرچاوهی ئهو كتێبه لهكوێوه هاتووه، یان زۆر جار له كتێبهش تێنهدهگهیشت.ئهو مامۆستایانهی وهك مامۆستا عهبدولكهریم مودهڕیس، مهلای پێنجوێنی، قزڵجی، نۆدشه، مامۆستا شێخ عومەر قهرهداغی، مهلا قادری گهورهی بیاره، مهلا ئیبن ئادم، مهلا محهممهدی جهلیزاده، و مهلای تر لهم مامۆستا زیرهكانه وێنهیان كهم بوو.ئهم مامۆستایانه سوودیان له خوێندنهكهیان وهرگرت، به تایبهتی زۆر زانستی وهك (منطق) لهوه پێشتر نهبوو، چونكه وهرگێڕاوبوو، جگه له مامۆستا ئهبوبهكری موسهنیف كه كتێبی (وضوح)ی بهجێهێشت، مامۆستا مهلا عەبدولكهریم مودهڕیس تەفسیری باشی كردووه لهسهر قورئانی پیرۆز و ئهو نووسراوانهی لهسهر ئایینی ئیسلام بهجێ هێشتووه، مامۆستا سهید عارف ڕوونكردنهوهی زۆر دوور و درێژی نووسیوه لهسهر (وضوح) و جگه له چهند مامۆستایهكی تر، كهس هیچی نهنووسی یان شتێكی بهجێ نههێشت كه كورد، یان ئایینی ئیسلام سوودی لێ وهربگرێت».

ئهمه سهبارهت به مامۆستایانی پێشتر، سهبارهت به مامۆستایانی ئێستا دڵخۆشه بهو گهنجانهی كه لهبواره ئایینییهكاندا پسپۆڕی وهردهگرن و بهجوانی قورئان و فهرموودهكانی پێغهمبهر (درودی خوای لهسهر بێت) ڕوون دهكهنهوه بۆ خهڵكی، لهو بارهوه دهڵێت: «لهخوا بهزیاد بێت ئێستا زۆر له زانایانی ئایینی كوردستان، به تایبهتی مامۆستا گهنجهكان بوون به پسپۆڕ، زۆریان دكتۆرا، یان ماستهریان وهرگرتووه، زۆرێكیشیان خهریكی خوێندنی باڵان له دهرهوه، زۆر پهیمانگای ئایینی له كوردستان كراونهتهوه. زۆر وتاربێژمان ههیه که به جوانی فهرموودهكانی خوا و پێغهمبهرمان بۆ ڕوون دهكهنهوه، هیوادارین ڕۆژ له دوای ڕۆژ ڕوو له زیادی بن بۆ خزمەتی ئایینی ئیسلام و نهتهوهكهیان».

ڕهخنهی دكتۆر مستهفا زهڵمی له مامۆستایانی ئایینی، یان زانای ئایینی كاتێك خۆی به تاكه ئایینزایهكهوه دەبەستێتهوه، لهو ڕوانگهیهوه سهرچاوهی گرتووه كه زاناكه ناگهڕێتهوه بۆ سهرچاوهی دهرهێنانی حوكمهكه، كه قورئان و سوننهته، لهم بارهیهشهوه دهنووسێت: «زۆرینەی ئهو مامۆستایانهی كه خوێندنی مزگهوتیان تەواوكردوه، لای ئهوان ئایینی ئیسلام بریتییه له ئایینزای شافیعی، هیچ كهس نییه بچێت بهلای قورئانی پیرۆز و فهرموودهكانی پێغهمبهردا. كهچی ناوی ئیمامی شافیعی نه له قورئاندا ههیه و نه لهفهرموودهكانی پێغهمبهردا. ئهگهر یهكێك له مامۆستایهكی ئایینی بپرسێت حوكمی فڵان شت چییه؟ دهڵێت خۆت (تقلیدی) ئیمامی شافیعی بكه، یان ئیمامی حهنهفی.یان بهپێی بیركردنهوهی خۆی و جۆری حوكمهكه بڕیار دهدات، وهك ئهوهی له (حهج) دهستی بهر ئافرهت بكثوێت، مامۆستای ئایینی دهڵێت خۆت تهقلیدی حهنهفی بكه، چونكه له ئایینزای شافیعی دهستنوێژهكهی دەشكێت.هیچ كات ئهو مامۆستا ئایینییانه بیر لهوه ناكهنهوه كه له سهدهی یهكهمی ئیسلامدا باشترین كات بوو بۆ كاركردن به ئیسلام، موسڵمانهكان خۆیان (تهقلیدی) كهسیان نهدهكرد، ئهوكاته نه ئیمامی حهنهفی، نه شافیعی، نه ئیمامی مالیك، یان ئهحمهد و نهئیمامهكانی تر له دایك نەبوون.ڕۆژێك لەگەڵ خوالێخۆشبوو قازی عهبدولحهمید ئهترووشی له خزمهتی مامۆستا مهلا عهبدولكهریمی مودەڕیس دانیشتبوین لهحوجرهكهی، له شێخ عهبدولقادری گهیلانی، پیاوێك هات پرسیارێكی له مامۆستا مهلا عەبدولكەریم كرد، مامۆستا وتی: بڕۆ خۆت تهقلیدی ئیمام ئهبی حهنیفه بكه ئینجا ئیشهكهت بكه.

كاتێك كابرا چووه دهرهوه، قازی شێخ عهبدولحهمید وتی: مامۆستا بەر له دایكبوونی ئیمامی حهنهفی موسڵمانەكان خۆیان تهقلیدی كێ ئهكرد؟مامۆستا زهردهخهنهیهك گرتی و قسهی نهكرد. من دهمزانی مامۆستا له دڵیدا قسهكهی زۆر پێخۆشبوو، چونكه زانا و ژیره، بهڵام لهزمانی ئهم و ئهو دهترسێت».

زهڵمی، لهبارهی مامۆستا مهلا عهبدولكهریمی مودهڕیسیشهوه دهڵێت: «جارێك له كۆڕی زانیاری (مجمع العلمی) داوایان لێكردم كهنووسراویەك لهسهر ژیانی مامۆستا عهبدولكهریمی مودهڕیس بنووسم بۆ ئهوهی له گۆڤارهكهیاندا بڵاوی بكهنهوه، چوومه خزمهتی بۆ ئهوهی ههندێك شتی لێوهربگرم له بارهی ژیانییهوه.وتم: مامۆستا پرسیارێكت لێدهكهم پێت ناخۆش نهبێت، من دهزانم كه تۆ له زانیاری و شارهزایی زانستهكانی ئیسلامدا كه ههموویان هۆی دۆزینهوهی حوكمهكانی كردهوهی ئینسانن له قورئانی پیرۆزدا و له فهرموودهكانی پێغهمبهردا زۆر شارهزایت. بۆچی یهكێك پرسیارت لێ دهكات به ئیجتیهادی خۆت وهڵام نادهیتهوه، بهڵكوو بهناوی حهنهفی، یان شافیعی، یان مالیكی وهڵام دهدهیتهوه؟به مامۆستام وت: ئیمامی شافیعی لهو سهردهمهدا تهنها چوار عیلمی زانیوه، كه عیلمی قورئان، علیمی فهرمووده‌‌، علیمی ئوسوڵی فیقه و وعیلمی بهلاغه بوو، چونكه ئهو كاته عیلمهكانی تر وهریان نهگێڕابووه سهر عهرهبی، وهك مهنتیق، فهلسفه ‌‌و ئاداب، تۆ دوازدهعیلمت خوێندووه‌‌ و زیاتر له حهفتا ساڵه دهرس دهڵێیتهوه، به سهدان مامۆستای ئایینی ئهم عیلمانهی لای تۆ خوێندووه و ئیجازهت پێداون، بهڵام كاتێك خهڵكێ  پرسیارت لێدهكهن پهنا بۆ كتێبێك له كتێبهكانی شوێنكەوتووانی ئیمامی شافیعی دهبهیت، وهك: (تحفهومغنی المحتاج) و (اعانه)، تۆ خۆت بۆ ئیجتیهاد ناكهیت وهك ئهوان؟ئهویش فهرمووی: ڕاست دهكهی، بهڵام دهزانیت مامۆستا ئایینییهكان و ئهوانهی لهگهڵیاندان چهند زمان درێژن و چی دهڵێن!ئهو وتانهی من، كه پهیوهندی ههیه به قسهكهی شێخ حسێن بۆسكێنیهوه مانای ئەوه نییه كه من ئیمامهكان به كهم دادهنێم، یان ڕێزیان لێ ناگرم، بهڵكوو ئهو ئیمامانه خزمهتێكی زۆر گەورەیان به ئایینی ئیسلام كردووه، ئێمه زۆر سوودمان له فهرموودهكانی ئهوان وهرگرتووه. بهڵام ئهوان وهك ئێمه وتویانه پێغهمبهر خاتهمی ههموو پێغهمبهرانه. بهڵام ئیمامی شافیعی نهیوتوه من خاتهمی ههموو ئایینزایهكم، یان حهنهفی، یان ئیمام مالیك و ئهوانی تر نهیانوتوه قورئان و فهرموودهكانی پێغهمبهر (دروودی خوای لهسهر بێت) بخهنه كهنارێكهوه و به وتارهكانی ئێمه كردهوه بكهن».

دكتۆر موستهفا زهڵمی ڕوو دهكاته مامۆستایانی ئایینی و دهڵێت: «هیچ مامۆستایهكی ئایینی بیر لهوه ناكاتهوه كه ئهو ئیمامانه هیچیان له ئاسمانهوه (وهحی)یان بۆ هاتبێت، بهڵكصو ههریهكێك لهوانه مامۆستایهكی چاك بوون، ئیجتهادێكی باشیان كردووه، ههریهك بهڕێی ئایینزاەكهی خۆی رۆیشتووه ههر شتێكی فهرمووه له هەندێك شوێندا ڕاسته، له ههندێك شوێندا نهیپێكاوه. چونكه حوكمی خوا یهكێكه ئهگهر ئیمامهكه له كاتی ئیجتهادهكهیدا ئهو حوكمهی دۆزیهوه، ئهوا فهرموودهكهی راست دهبێت، ئهگهر نهیدۆزییهوه ئهوا بهههڵهدا چووه، نابێت موسڵمان دوای بكهوێت.پێغهمبهری خوا دهفهرموێت: "الحاكم إذا حكم ثم أجتهد فأصاب فله أجران وإن حكم فاجتهد وأخطأ فله أجر". واته: موجتههید ئهگهر ویستی حوكم بدات بهسهر شتێكدا، له پاشدا ئیجتهادی كرد له پێش حوكمهكهدا، ئهگهر حوكمهكهی خودای دۆزیهوه بۆ ئهو شته ئهوهئیجتهادهكهی ڕاسته، ئهوه دوو پاداشتی ههیه، یهكێكیان هی ئهوهیه خۆی ماندوو كردوه بۆ دۆزینهوهی حوكمهكهی خودا، یهكێكیان هی ئهوهیه كه به ههڵهدا نهچووه حوكمهكهی خوای دۆزیوهتهوه. بهڵام ئهوهی بهههڵهدا چووه ئهوا یهك پاداشتی ههیه لهسهر ماندووبونهكهی.

زهڵمی پێی وایه شوێنكهوتنی ئایینزایی تایبهته به ههموو مرۆڤێكی موسڵمانهوه، وهك كوردێك لهدایك دهبێت دهڵێت من شافعیم، دهژیم لهسهر ئایینزای شافعی، دهمرم لهسهر ئایینزای شافیعی، ئهمه گهورهترین ههڵهیه ههموو موسڵمانێك دهیكات، چونكه خوای گهوره نهیفهرمووه: (فاسألوا الشافعی إن كنتم لا تعلمون)، واته: ئهگهر شتێكتان نهزانی پرسیار له شافیعی و ئایینزاەكهی بكهن، ههروهها حهنهفی و مالكی و ئایینزاكانی تر، بهڵكو فهرمویهتی: (فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ). واته: ئهگهر شتێكتان نهزانی لهزاناكان بپرسن، ئهم زانایانه له ئایینی ئیسلامدا دیاری نهكراون.بهڵام بهداخهوه ئێستا ئهوهی كه ئهم قسانهی من بكات، پێی دەوترێت (وههابی) ههروهك ئهوهی كه دوای شێخێك نهكهوێت پێی دهوترێت (منكر)، له زهمانی (معتزلە-كاندا) ئهوهی بیوتایه ئهی موسڵمانهكان ژیری بهكاربهێنن، جیاوازی له نێوان ئادهمیزاد و ئاژهڵداژیرییه، پێیان دەوت (زندیق). ئهم وتانه و ئهم جیاوازییهی نێوان ئایینزاكان ههتا ئهمڕۆ ههر بهردهوامه و ههر ڕقەبەرایەتی نێوان موسڵمانهكان زیاد دهكات، سهر له ههمووی شێوا، دوای چوارده سهده له ئیسلام بوونهته ژێر دهستهی ئەمریكا و ئینگلیز و ڕوس.موسڵمانهكان هێشتا خهریكی گفتوگۆن كه ئایینزای كێ ڕاسته، له ههمان كاتدا ئهمریكا و روسیا به نهوتی گهلانی موسڵمان كهشتی ئاسمانی ڕهوانه دهكهن بۆ مهریخ».

دكتۆر موستهفا زهڵمی دڵگرانه كه كورد زانایانێكی زۆر پایهبهرزی تێدا ههڵكهوتووه بهڵام بههۆی پابهندیان به ئایینزاوه نەیانتوانیووه وەک پێویست سوود لهزانستهكهیان وهربگرن، هۆكاری ئهمهش دهخاتهروو، دهنووسێت: «ئیمامی ئهبو حهنیفه ههرچهند بلیمهتێكی زۆر گهوره بووهو بیروباوهڕی زۆر قوڵ بووه، بهڵام بڕوا ناكهم مەلای قزڵجی، مهلای پێنجوینی، مهلای نۆدشی و مامۆستا ئاینییه گهورهكانی كوردستان هیچ وهخت لهو كهمتر بووبن له رووی زانست و زانیارییهوه، بهڵام ئهو مامۆستا ئایینییانه هیچ بهرههمێكیان بهجێنههێشت لهبهر دوو شت:

یهكهم: خۆیان تهسلیمی ئایینزای ئیمامی شافیعی كرد.

دووهم: تهمهنی خۆیان به وانه وتنهوه و حاشیه دانان بهسهر كتێبهكان بهسهربرد، زانایییهكهیان دهكووژایهوه بهكۆچی دوایی خۆیان».

ئهم بۆچوونانهی دكتۆر موستهفا زهڵمی بهو مانایه نایهت كه كاری ئهو ئیمامه پایهبهرزانه بهكهم سهیر بكات، نهخێر، دكتۆر موستهفا زهڵمی ڕێزێكی زۆری بۆ ههموو ئایینزا و ئیمامهكان ههیه، باشترین بهڵگهی ئهمهش ئەوهیه که له ههموو كتێبهكانیدا بهراوردی ههشت ئایینزای ئیسلامیی دهكات، ئینجا بۆچوونی خۆی دهڵێت.

لهكتێبی «كاروانی ژیانیشمدا» ئهوهی بهڕوونی دهردهكهوێت كه چهنده ڕێزی ئیمامهكان و ئایینزاكانی لهلایه، ئهوهی دكتۆر موستهفا زهڵمی جیا دهكاتهوه، ئهوهیه دكتۆر مستهفا زهڵمی پێی وایه باشترین وهفا بۆ ئهو ئیمامه سهرئایینزایانه درێژهدانه بهكاری ئیجتیهاد، بۆچوونهكانی ئهو ئیمامه بهڕێزانهش سهرچاوهیهكی دهوڵهمهندكارن و كاری زانایانی نوێش تهواوكاره بۆ ئیجتیهادهكانی ئهوان.

پرۆفیسۆر مسته‌فا ئیبراهیم زه‌ڵمی‌
ده‌نگێ نه‌دراوه