راڤه‌کردنی چه‌مکی شورا له‌ ڕوانگه‌ی ئیسلامه‌وه‌ له‌ وتووێژ له‌گه‌ڵ ئه‌بوبه‌کر عه‌لی

راڤه‌کردنی چه‌مکی شورا له‌ ڕوانگه‌ی ئیسلامه‌وه‌ له‌ وتووێژ له‌گه‌ڵ ئه‌بوبه‌کر عه‌لی

 

ئاماژه‌: ئه‌بوبه‌کر عه‌لی ناسراو به‌ کاروانی؛ نووسه‌ر، لێکۆڵه‌ر و بیرمه‌ندی گه‌وره‌ی کورد له‌ باشووری کوردستانه‌. ناوبراو له‌ ساڵی 1965 ز له‌ گوندی مالومه‌ی سه‌ر به‌ شارباژێر له‌دایک بووه‌. له‌ ساڵی 1992 له‌ زانکۆی سه‌لاحه‌دین قانوونی ته‌واو کردووه‌. ئه‌ندامی سه‌ندیکای پارێزه‌ران و یه‌کییه‌تیی رۆژنامه‌نووسانی کوردستانه‌ و چه‌ند خولیش ئه‌ندامی مه‌کته‌ب سیاسیی یه‌کگرتووی ئیسلامی کوردستان بووه‌.

ناوبراو خاوه‌نی چه‌ندین کتێب و لێکۆڵینه‌وه‌یه‌‌ وه‌ک: کێشه‌ی کورد له‌ ستراتیژیه‌تی یه‌کگرتوودا، جه‌نگی ده‌رونی، ئیسلام و ناسیۆنالیسم، له‌ کلتوری جه‌ماعه‌وه‌ به‌ره‌و حیزبێکی پاشخان ئیسلامی هاوچه‌رخ، دره‌باره‌ی ئیسڵاح و سه‌رده‌م و ته‌وژمی ئیسلامی، بانگه‌وازێک بۆ لایه‌نه‌ ئیسلامیه‌کان و ئیسلامخوازانی کوردستان به‌ گشتی و... هه‌روه‌ها ناوبراو خاوه‌نی ده‌یان ووتاری فیکری و سیاسی له‌ گۆڤاره‌کانی ناوخۆی هه‌رێم و ته‌نانه‌ت ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێمیشه‌.

سه‌رنجتان بۆ وڵامه‌کانی کاک کاروانی ڕاده‌کێشین:

 

پ/1: تێگه‌يشتنى ئێوه‌ بۆ چه‌مکى شورێ چى يه‌ ؟ ئه‌م واژه‌ له‌ قورئاندێ به‌ چ واتايه‌ک به‌کار براوه‌؟

ئه‌بوبه‌کر عه‌لى: ناتوانين راسته‌وخۆ له‌ ده‌قى قورئانيدێ ئاماژه‌کان و ناوه‌رۆکى شورێ ديارى بکه‌ين. چونکه‌ يه‌کێ له‌ خه‌سڵه‌ته‌کانى قورئان به‌شێوه‌يه‌کى گشتى به‌کارهێنانى زاراوه‌يه‌ به‌ ئاماژه‌کانى پێش دابه‌زينى وه‌حى، بەڵام له‌ سياقێکى نوێ دا، هه‌روه‌هێ پێناس نه‌کردنى زاراوه‌کانه‌.

بۆ نموونه‌ خوێی گه‌وره‌ فه‌رمانمان پێده‌کات به‌ (شورا)  و(دادپه‌روه‌رى) بێ ئه‌وه‌ى پێناسه‌يان بکات. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌رده‌خات که‌ ناوه‌رۆکى ئه‌م چه‌مک و زاراوانه‌ ملکه‌چن بۆ رێکه‌وتنى ده‌سته‌جه‌معى و کۆمه‌ڵگه‌يى  و په‌ره‌سه‌ندن به‌م جۆره‌ش (ده‌ق) بۆ هه‌ميشه‌ بۆ مانێ لێهه‌ڵێنجان و خوێندنه‌وه‌ى نوێ کراوه‌ ده‌بێت.له‌ سۆنگه‌ى پێناسه‌کردنى چه‌مکى (شورا)ش له‌ قورئاندێ بۆ نزيکبوونه‌وه‌له‌ ئاماژه‌ و ماناکانى ده‌بێت په‌نا به‌رين بۆ :

1.ئاماژه‌کانى چه‌مکه‌که‌ له‌ فه‌رهه‌نگى زمانى عه‌ره‌بى دا. 

2.ئه‌و سياقه‌ قورئانى يه‌ى تيايدێ به‌کار هاتووه‌.

3.هه‌ندێ ده‌قى فه‌رمووده‌ له‌و باره‌وه‌.

4.جۆرى مامه‌ڵه‌کردنى پێغه‌مبه‌ر  و باوه‌ڕدارانى سه‌ره‌تای ئيسلام له‌گه‌لێ چه‌مکه‌که‌ و تێگه‌يشتنى و چۆنيه‌تى پياده‌کردنى.

5.له‌ ئاستێکدا ده‌توانين سوود له‌ ئه‌زموونى قۆناغى (راشيدين) يش وه‌ربگرين به‌ حه‌کمى نزيکبوونى له‌سه‌ره‌تای ئيسلام و نزيکترين ئه‌زموون له‌ گيانى ده‌قه‌که‌ له‌ سياقه‌ مێژوويى يه‌که‌يدا.

له‌ڕووى زمانه‌وه‌ وشه‌که‌ ئاماژه‌يه‌ به‌: ئاماژه‌ کردن، پاڵفته‌ کردن، به‌رز کردنه‌وه‌، فه‌رمانکردن، نيشاندان  و خستنه‌ ڕوو تاقيکردنه‌و. (راغب)به‌ ده‌رهێنانى ڕێ له‌ڕێی گه‌ڕانه‌وه‌  و پێداچوونه‌وه‌ى ڕێ جياوازه‌کانى داناوه‌. نووسه‌ر و بيرمه‌نده‌ ئيسلامى يه‌کان له‌ سه‌رده‌مى نوێدێ پێناسه‌ى جۆرێ وجۆريان بۆ کردووه‌، له‌ وێنه‌ى ڕێ داواکردن له‌ خاوه‌ن ڕاياخود له‌و که‌سه‌ى نوێنه‌رايه‌تى ده‌کات، له‌مه‌ر ِکاروباره‌ گشتى يه‌کان. ياخود: ئاڵوگۆڕى بيروڕێ ده‌رباره‌ى پرس و مه‌سه‌له‌يه‌ک بۆ گه‌يشتن به‌ باشترين ڕێ و رێکه‌وتن له‌سه‌رى.

گه‌ر بشگه‌ڕێينه‌وه‌ بۆ ئه‌و دوو ئايه‌ته‌ و سياقه‌کانيان، که‌ قورئان راسته‌وخۆ وشه‌ى (شورا)ى تياياندێ به‌کار هێناوه‌، هه‌ست ده‌که‌ين له‌ ئايه‌تى (159)ى (آل عمران) دا: 

[ فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّـهِ لِنتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ ۖ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ ۖ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّـهِ  إِنَّ اللَّـهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ]

 (شورا) بۆ ده‌ستنيشانکردنى خه‌سڵه‌تێکى سه‌رکرده‌ که‌ له‌ که‌سێتى پێغه‌مبه‌ردێ (د.خ) به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت به‌کار هاتووه‌، ئاماژه‌شه‌ بۆ وه‌لانانى دڵڕه‌قى و ناميهره‌بانى و هه‌ڵوێست نه‌گرتن له‌سه‌ر هه‌ڵه‌يه‌ک که‌ ڕوويداوه‌ و سزێ نه‌دانى ئه‌وانه‌ى به‌شدارى هه‌ڵه‌که‌ بوون، له‌ڕێی پشتگوێ خستن و بێ ڕۆڵکردنيانه‌وه‌ له‌ گوآلێگرتن  و گوآلێنه‌گرتن و هاوبه‌شى پێکردن، بەڵام له‌و سۆنگه‌وه‌ که‌ ئايه‌ته‌که‌ به‌شێکه‌ له‌ چاره‌سه‌ر کردنى  ده‌رهاويشته‌کانى جه‌نگى (ئوحود).. شورێ به‌ پله‌ى يه‌که‌م فه‌زيله‌تى سه‌کرده‌يه‌.

هه‌رچى په‌يوه‌سته‌ به‌ سوره‌تى شوراوه‌ چه‌مکه‌که‌ له‌ چوارچێوه‌يه‌کى به‌رينتر و بونياديتردێ خراوه‌ته‌ ڕوو، چه‌مکێکه‌ له‌نێو مه‌نزومه‌يه‌کى فراوانترى ئه‌خلاقى و فکرى و عيبادى که‌ به‌شدارى له‌ خه‌ملآندنى ناسنامه‌ى که‌سێتى و کۆمه‌ڵگه‌ى موسڵمان ده‌که‌ن، سياقى به‌کارهێنانى شورێ و به‌سته‌وه‌ى به‌ (أمر)ه‌وه‌، که‌ له‌ قورئاندێ ئاماژه‌يه‌ بۆ ئه‌وشتانه‌ى په‌يوه‌نديان به‌ سياسه‌ت و ده‌سه‌ڵات و بوارى گشتى يه‌وه‌ هه‌يه‌، هه‌روه‌هێ گرێدانى به‌ کۆمه‌ڵێ ماف و ئه‌رک و خه‌سڵه‌تى تره‌وه‌ له‌وانه‌ش: قبوڵنه‌کردنى ناهه‌قى و ره‌تکردنه‌وه‌ى سته‌م و به‌رهه‌ڵستى کردنى، ئاسۆيه‌کى يه‌کجار فراوان بۆ خوێندنه‌وه‌ و ئيلهام و وزه‌ لێوه‌رگرتن و پێگه‌ياندنى که‌سێتى يه‌کى ئه‌رێنى خاوه‌ن که‌رامه‌ت و جوامێر و عه‌داله‌تخواز و کۆمه‌ڵگه‌يه‌کى ئه‌خلاقى و زيندوو، ده‌خاته‌ به‌رده‌م نه‌وه‌کان . له‌ قۆناغه‌ جۆراوجۆره‌کانى مێژوودا، به‌ مه‌رجى داڕنينى فۆرمه‌ مێژوويى يه‌کانى پياده‌کردن له‌م ده‌قانه‌ و مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ل کردنيان وه‌ک چرێی رێنوێنى  و سه‌رچاوه‌ى ئيلهام لێ وه‌رگرتنى و رۆحيه‌ت و سته‌م دژى و هه‌ست به‌ بوونى خۆکردن.

مه‌تره‌حکردنى (شورا) له‌ سوره‌تى شورادێ له‌نێو چه‌ندين فه‌رمان و خه‌سڵه‌تى تردێ ئه‌م چه‌مکه‌ ده‌کات به‌ که‌ره‌سه‌ى خۆبنياتنانه‌وه‌يه‌کى فکرى و ئه‌خلاقى به‌رده‌وام. جێگێی سه‌رنجه‌ وەڵامدانه‌وه‌ به‌ په‌يامى خوێ، په‌رستنى و به‌رپاکردنى نوێژه‌کان، چاوبڕينه‌ لێی خوێ و پشت پى به‌ستنى، به‌ پێچه‌وانه‌ى به‌ره‌نجامگيرى يه‌کانى مارکس سه‌باره‌ت به‌ ئيسلام  و له‌ڕوانگه‌ى ده‌قه‌وه‌، نه‌ک تاک و کۆمه‌ڵگه‌ به‌ره‌و پاسيڤى و نه‌رێنى و ده‌ستبه‌رداربوون له‌ ئيراده‌ و که‌سێتى نابه‌ن، مرۆڤ به‌ واقيعى ژيان و دنيێ نامۆ ناکه‌ن و ملکه‌چى ئيراده‌ى شه‌ڕ و سته‌م و چه‌وساندنه‌وه‌ى ناکات، به‌ڵکو ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌يه‌کى ترى هاندان و مانێ پێدان له‌ سه‌ره‌ڕێی به‌گژداچوونه‌وه‌ى ناهه‌قى و زۆردارى و به‌رهه‌ڵستى ده‌سته‌جه‌معى ده‌رهه‌ق به‌و که‌س و هێزانه‌ى له‌ بيرى ده‌ستدرێژى و بێ حورمه‌تيدان به‌ که‌س و کۆمه‌ڵگه‌کان.

ئه‌وه‌ى گرنگه‌ له‌ [ أمرهم شورى بينهم] له‌ سوره‌تى شورادێ وه‌ک هه‌ندى ئاماژه‌مان پێکرد (ره‌نگه‌ له‌ پرسياره‌کانى دواتريشدێ بگه‌ڕێينه‌وه‌ سه‌رى) تێکه‌ڵبوونى شورايه‌ له‌ڕووه‌ سياسی يه‌که‌ى به‌م مه‌سه‌لانه‌ى خواره‌وه‌:

(‌أ)ره‌تکردنه‌وه‌ى ناهه‌قى و زۆردارى و ڕووبه‌ڕوو وه‌ستانه‌وه‌ى . که‌ له‌دوێی شۆڕشى فه‌ره‌نساوه‌ به‌ مافى به‌رگرى له‌خۆکردن به‌رامبه‌ر سته‌مى حوکمڕانه‌کان و ده‌سه‌ڵات و شۆڕشکردن دژ به‌ حکومه‌ت و ده‌سه‌ڵاتى زۆردار، گوزارشتى لێ دراوه‌ته‌وه‌.

(‌ب)تێکۆشانى ده‌سته‌جه‌معى و پشتى يه‌ک گرتن له‌م پێناوه‌دا.

(‌ج)ره‌تکردنه‌وه‌ى لۆمه‌ و تۆه‌متبارکردنى ئه‌و که‌سانه‌ى به‌رگرى له‌ خۆيان و مافه‌کانيان ده‌که‌ن و دژ به‌ ناهه‌قى و زۆردارى ده‌وه‌ستنه‌وه‌، به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ ئاراسته‌ کردنى ره‌خنه‌ و سه‌رزه‌نشت له‌و هێز و گروپ و که‌سانه‌ى ده‌ستدرێژى ده‌که‌ن و سته‌مکار و زۆردارن.

 بۆيه‌ به‌ڕێی ئێمه‌ مه‌سه‌له‌ى جه‌وهه‌رى ئێمه‌ له‌ په‌يوه‌ندى به‌ نزيکبوونه‌وه‌ له‌ ناوه‌رۆک و ئاماژه‌ و وه‌زيفه‌کانى (شورا) له‌م سياقه‌ قورئانى يه‌دێ دوو شته‌ :

(1)دانه‌بڕينى چه‌مکه‌که‌ له‌ سياقه‌ قورئانى يه‌که‌ و به‌ ته‌نها مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ل نه‌کردنى.

(2)به‌ستنه‌وه‌ى ناوه‌رۆک و ئاماژه‌کانى به‌ پرسى دژايه‌تى سته‌مکارى يه‌وه‌.

به‌و مانايه‌ى دۆخى شورێ  و شوراخوازى دۆخێکى سياسی و شێوازێکى بيرکردنه‌وه‌ و مامه‌ڵه‌ کردنه‌ که‌ له‌ چوارچێوه‌ياندێ، سازش له‌گه‌لێ سته‌م و ناهه‌قى ناکرێت و جێگێی خۆسه‌پاندن و بآمافى و نايه‌کسانى تێدێ نابێته‌وه‌.

گه‌ر بشگه‌ڕێينه‌وه‌ بۆ سوننه‌تى پێغه‌مبه‌ر(د.خ) سه‌رنج له‌و ده‌قانه‌ بده‌ين که‌ به‌ناوى فه‌رموده‌وه‌ له‌م بواره‌دێ هاتوون، له‌گه‌لێ ژياننامه‌ى پێغه‌مبه‌ر و جۆرى مامه‌ڵه‌ کردنى به‌ شێوه‌يه‌کى کردارى له‌گه‌لێ چه‌مکه‌که‌دا، ده‌توانين ئاماژه‌ به‌ چه‌ندين خال بکه‌ين ن له‌وانه‌ش:

(‌أ)به‌ستنه‌وه‌ى شوراخوازى و رێزگرتن له‌م پره‌نسيپ و به‌هايه‌ به‌فه‌ڕ و چاکه‌ و فه‌زيله‌ته‌  و به‌ره‌نجام و ئاکامى دڵخواز و باشه‌وه‌.

(‌ب)به‌شدارى هاوه‌ڵه‌کانى له‌ دروستکردنى هه‌ندێ بڕيارى گشتى.

(‌ج)ئاماده‌گى بۆ پێکهێنانى چوارچێوه‌ى به‌يه‌که‌وه‌ ژيانى هاوبه‌ش له‌ سايه‌ى ئوممه‌تێکى سياسی سه‌رو دينى دێ له‌گه‌لێ خاوه‌ن ئاينه‌کانى تردێ که‌ له‌ سه‌حيفه‌ى مه‌دينه‌دێ ره‌نگ ده‌داته‌وه‌.

(‌د)پارێگاريکردن له‌ ئازادى ئاينى خاوه‌ن ئاينه‌کانى تر و پێوه‌ره‌ ئه‌خلاقى يه‌کانى جه‌نگ .

(‌ه)به‌جێهێشتنى پرسی ئه‌مرى سياسی  و مه‌سه‌له‌ى حوکمڕانى دوێی خۆى به‌ کراوه‌يى بۆ شورێ و رێککه‌وتنى موسڵمانان و ده‌ستنيشانکردنى وه‌ک مه‌سه‌له‌يه‌کى گۆڕێ و  و دنيايى له‌ڕوانگه‌ى رێنومايى يه‌ ئيسلامى يه‌ گشتى يه‌کانه‌وه‌.

له‌ ئه‌زموونى (راشيدين) يشدێ که‌ ده‌توانرێت وه‌ک پێشينه‌ى سياسی (سابقه‌) سه‌ير بکرێت شورايى بوون  و کاراکردنى چه‌مکه‌که‌ چه‌ندين واتێی گه‌ياندووه‌، له‌وانه‌ش:

(1)ره‌تکردنه‌وه‌وى حوکمى بنه‌ماڵه‌يى  و پشتاوپشت.

(2)ره‌تکردنه‌وه‌ى به‌زۆر خۆسه‌پاندنى سياسی و هه‌ڵکوتانه‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵات و زه‌وتکردنى.

(3)خاکى بوونى حوکمڕان و تێکه‌ل بوونى به‌ خه‌ڵک و دانه‌بڕان لێيان.

(4)دوور که‌وتنه‌وه‌ له‌ رواڵه‌ته‌کانى ده‌سه‌ڵاتگه‌رايى باو و زه‌رق و به‌رقى ده‌سه‌ڵات.

(5)مامه‌ڵه‌ کردنێکى پاک و لێپرسراوانه‌ له‌گه‌لێ ماڵى گشتى 

(6)پياده‌کردنى ياسێ به‌سه‌ر که‌سه‌کاندێ به‌ يه‌کسانى  و يه‌کسانى له‌به‌رده‌م دادگادا.

له‌دوێی ئه‌م پێشه‌کى يه‌ ده‌خوازم بڵێم لێی ئێمه‌ شورێ قابيلى پێناسه‌کردنێکى يان مێژوويى نى يه‌.

وه‌ به‌ پله‌ى يه‌که‌م ئاماژه‌ و رۆحى يه‌ته‌ ..

شورێ ئاماژه‌يه‌ به‌ جيهانبينى يه‌ک که‌ تيايدێ ئه‌مرى سياسی به‌ پرسێکى گشتى ده‌زانێت . بابه‌ت و پرسی سياسی ده‌بێت گفتوگۆى له‌باره‌وه‌ بکرێت و رێکه‌وتنى له‌سه‌ر بکرێت، بڕيارى سياسی له‌لايه‌ن هيچ که‌س و بنه‌مکاڵه‌ و هێز و ته‌وژمێکه‌وه‌ قۆرخ نه‌کرێت.

به‌وه‌ش نه‌ته‌وه‌ نه‌ک ده‌سه‌ڵات و ده‌وڵه‌ت ده‌بێت به‌ سه‌رچاوه‌ى ره‌وايه‌تى و نوێبوونه‌وه‌ى به‌هاکانى سياسه‌ت. بەڵام ئه‌مه‌ى ده‌ريشمان بڕى ناتوانين بڵێين ئه‌مه‌ مانێی شورايه‌ له‌ قورئاندێ، به‌ڵکو ئه‌وپه‌ڕى ئه‌وه‌ى بتوانين بيڵێين ئه‌وه‌يه‌ که‌ ئه‌مه‌ بۆچوون و تێگه‌يشتن و خوێندنه‌وه‌ى ئێمه‌يه‌ بۆ ناوه‌رۆکى چه‌مکه‌که‌ له‌چوارچێوه‌ى ئه‌و واقيع و قۆناغه‌ مێژوويى يه‌ى جيهان و کۆمه‌ڵگه‌ موسڵمانه‌کانيشى تێدێ ده‌ژى. بۆيه‌ له‌کايه‌ى سياسه‌تدا يه‌کێ له‌و شتانه‌ى پێويستى به‌رێکه‌وتنه‌ له‌سه‌ر ئاماژه‌ و ناوه‌رۆکه‌که‌ى خودى (شورا) خۆيه‌تى. واته‌ ده‌بێت رێکه‌وتن له‌سه‌ر ناوه‌رۆک و مه‌به‌ست له‌ شورێ بکرێت، پێش ئه‌وه‌ى چاوه‌ڕێی لێ بکرێت ببێت به‌ چوارچێوه‌ى رێکه‌وتن له‌سه‌ر پرسه‌کانى تر، ياخود وه‌ک ئامرازێکى شيکردنه‌وه‌ و داوه‌رى و به‌راورد کردن به‌کار بهێنرێت و سوودى لێ وه‌ربگيرێت . ئه‌گه‌ر رێکه‌وتن له‌سه‌ر ناوه‌رۆکه‌که‌ى له‌سه‌ر ئاستى ولآتانى ئيسلاميشدێ کارێکى نيمچه‌ مه‌حالێ بێت، به‌هۆى جياوازى رژێمى سياسی و ئاستى گه‌شه‌کردن و تێگه‌يشتنى ئاستى ئيسلامى ئه‌وێ ده‌بێت له‌سه‌ر ئاستى نيشتمان  و هه‌ر ولآتێک 

 

پ/2: ئايه‌ شورێ مه‌سه‌له‌يه‌کى ره‌وايه‌تى پێدراو به‌شێکه‌ له‌ کلتورى خێڵى عه‌ره‌ب و قوڕه‌يش له‌ پێش ئيسلامدا، ئيسلام ئه‌وه‌ى په‌سه‌ند کردووه‌، ياخود مه‌سه‌له‌يه‌کى نوێيه‌ له‌ ئيسلامدێ و ئه‌و هێناويه‌تى و دايهێناوه‌؟ 

ئه‌بوبه‌کر عه‌لى: سه‌رچاوه‌ مێژوويى يه‌کان پێمان ده‌ڵێن ( العقيده‌ والسياسة‌ / لؤی صافي) (شورا) پێش ئيسلاميش وشه‌يه‌کى ناو فه‌رهه‌نگى زمانى عه‌ره‌بى و به‌شێک بووه‌ له‌ کلتورى خێڵى عه‌ره‌بى. بۆ هه‌ڵبژاردنى سه‌رۆکى خێلێ و دواتر به‌شدارى پێکردنى ريش سپى و پياوماقولآنى (خێلأ) له‌ دياريکردنى سه‌رۆک خێلأبڕيار و چاره‌سه‌رى کێشه‌کاندێ به‌کار هاتووه‌. هه‌ربۆيه‌ جۆرى پياده‌کردنيشى له‌ نێو موسڵماناندێ، به‌ سه‌رده‌مى خه‌لافه‌تى (راشيدين)يشه‌وه‌، له‌ڕوى ميکانيزم و به‌رجه‌سته‌ کردنه‌وه‌، هيچ جياوازى يه‌کى له‌گه‌لێ پێش خۆى و سه‌رده‌مى پێش دابه‌زينى ئيسلامدێ نه‌بووه‌. پێناسه‌ نه‌کردنى چه‌مکى (شورا)ش له‌ قورئاندا ئاماژه‌يه‌ بۆ ئه‌وه‌ى ناوه‌رۆکى چه‌مکه‌که‌ بۆ باوه‌ڕدارانى سه‌ره‌تای ئيسلام روونبووه‌، چونکه‌ خودێ فه‌رمان به‌ شتێک ناکات قابيلى تێگه‌يشتن نه‌بێ  و (مکلف) تێى نه‌گات  و نه‌زانێت مه‌به‌ست لێى چى يه‌: ئيزافه‌ى ئيسلام بۆ چه‌مکه‌که‌ له‌ جۆرى پياده‌کردنيدێ نه‌بووه‌، چونکه‌ ئه‌و کارى (ئاين)  و له‌وانه‌ش ئيسلام نى يه‌، به‌ڵکو دووباره‌ ته‌رحکردنى چه‌مکه‌که‌يه‌ له‌ سياقێکى نوێی کۆمه‌ڵگه‌يدێ به‌ستنه‌وه‌يه‌تى به‌ چه‌مکى کۆمه‌ڵى موسڵمانان و ئوممه‌تى ئيسلامى يه‌وه‌. واته‌ به‌ستنه‌وه‌يه‌تى به‌ بونيادێکى کۆمه‌لآيه‌تى نوێوه‌ که‌ له‌سه‌ر بناغه‌ى (ئيمان) و (برايه‌تى دينى) و هاوبيروباوه‌ڕى، نه‌ک هاوخوێنى و ره‌چه‌ڵه‌کى خێل دامه‌زراوه‌ .  هه‌ر خودى ئه‌مه‌ش کار ده‌کاته‌ سه‌ر سياق و چوارچێوه‌ و ئامانجه‌کانى چه‌مکه‌که‌، به‌ حوکمى ئه‌وه‌ى (شورا) له‌ سوره‌تى (الشورى)دێ وه‌ک به‌شێک له‌ مه‌نزومه‌يه‌کى گشتى ترى ئه‌خلاقى و زه‌مانه‌ت پێدان خراوه‌ته‌ ڕوو.

به‌ واتايه‌کى تر ئه‌وانه‌ى له‌م سياقه‌ قورئانى و ئيسلامى يه‌دێ (شورا) ده‌که‌ن، هاو وێنه‌ى سه‌رۆک خێلێ و پياوماقولێ و قسه‌ رۆيشتووانى فه‌زێی خێڵى عه‌ره‌بى نين. به‌ڵکو که‌سانێکن چوونه‌ته‌ نێو پرۆسه‌يه‌کى قوڵى دووباره‌ خۆداڕشتنه‌وه‌ى جيهانبينى و ئه‌خلاقى و ره‌فتارى و به‌ گشتى که‌سێتى يه‌وه‌. ئامانجيان له‌ژيانکردن گۆڕاوه‌ و تێگه‌يشتنيان بۆ دۆستايه‌تى و دوژمنايه‌تى و (هه‌ق) و (ناهه‌ق) و چۆنيه‌تى هه‌ڵوێستگرتن په‌ره‌ سه‌ندنى به‌خۆوه‌ بينيوه‌ . (اهلى شورا) که‌ باوه‌ڕداران به‌ گشتى ده‌گرێته‌وه‌، که‌سانێکن له‌ ئاستێکى به‌رزى ئه‌خلاقيدان، کۆنترۆڵى خۆيان کردووه‌  وکه‌سايه‌تى يه‌کى هاوسه‌نگن .

بۆ ئه‌وه‌ى لێره‌دێ قسه‌کانمان کورت بکه‌ينه‌وه‌، ده‌ڵێين ئه‌وه‌ى له‌م شوێنه‌دێ گرنگه‌ سه‌رنجى بۆ لێ ڕابکێشرێ، ئه‌م خاڵانه‌ى خواره‌وه‌ن :

1.په‌يوه‌ست نه‌کردنى شورێ به‌ توێژ و که‌سانێکى دياريکراوى ناو کۆمه‌ڵگه‌ و مه‌تره‌حکردنى وه‌ک خه‌سڵه‌تێکى گشتى کۆمه‌ڵگه‌ى موسڵمان  و به‌شێکى جيانه‌کراوه‌ و ره‌سه‌نى که‌سێتى باوه‌ڕدار.   

2.به‌ستنه‌وه‌ى شورێ به‌ مافى دژايه‌تى کردنى سته‌م و زۆردارى يه‌وه‌: [وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَىٰ بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنفِقُونَ ﴿٣٨﴾ وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنتَصِرُونَ ﴿٣٩﴾]الشورى/38-39 . به‌ڵام به‌ده‌ر له‌ هه‌موو ئه‌وه‌ ديدى قورئان، بۆ ته‌رحکردنى بابه‌ته‌کانى، به‌و بابه‌تانه‌شه‌وه‌ که‌ مۆرکى سياسيان هه‌يه‌، ياخود په‌يوه‌ندييان به‌ به‌کارهێنانى هێز و ململانێ وه‌ هه‌يه‌، ديدێکى ئه‌خلاقى يه‌ نه‌ک فقهی . ته‌نها له‌ڕێی به‌ ئه‌خلاقى هێشتنه‌وه‌ى ئه‌و ديده‌شه‌وه‌، ده‌قى قورئانى به‌ نه‌مرى و کراوه‌يى و سه‌رچاوه‌ى تيشکدانه‌وه‌ى ده‌هێڵرێته‌وه‌  و راڤه‌و لێکدانه‌وه‌ مرۆڤى يه‌کان  و قۆناغه‌ مێژوويى يه‌کان و ميتۆده‌ فقهى و ته‌فسيريه‌کان له‌قاڵب نادرێت.

 

پ/3: ئايه‌ شورێ هه‌مان ديموکراسى و عه‌قڵى ده‌سته‌جه‌معى يه‌ ياخود به‌ ته‌واوه‌تى مه‌سه‌له‌يه‌کى تره‌؟ لێکچوون و لێکنه‌چوونى له‌گه‌لێ کۆده‌نگى سياسی و عه‌قڵى ده‌سته‌جه‌معى و رێی زۆرينه‌ چى يه‌؟

ئه‌بوبه‌کر عه‌لى: پێم وايه‌ (شورا)ديموکراسى نى يه‌، به‌راورد کردنى شورێ به‌ ديموکراسى که‌ له‌سه‌ده‌ى نۆزده‌ و له‌سه‌ر ده‌ستى به‌شێ له‌ گه‌وره‌ ريفۆرميسته‌کانى ئه‌و رۆژگاره‌وه‌ ده‌ست پێ ده‌کات  و تاکو ئێستاش درێژه‌ى هه‌يه‌، په‌يوه‌سته‌ به‌و ته‌حه‌دێ ژيارى و سياسی يه‌ى له‌سه‌رده‌مى نوێدێ دووچارى موسڵمانان بۆوه‌. هه‌ڵبه‌ت ئێمه‌ له‌ په‌يوه‌ندى به‌دياريکردنى جۆر و سروشت و په‌يوه‌ندى نێوان (شورا) و (ديموکراسى) له‌ فکرى نوێ و هاوچه‌رخدا، زياد له‌ بۆچوون  وخوێندنه‌وه‌يه‌کمان له‌به‌ر ده‌ستدايه‌، له‌وانه‌ش:

1.يه‌کسان کردنى (شورا) به‌ (ديموکراسى).

2.ره‌تکردنه‌وه‌ى (ديموکراسى) به‌ناوى (شورا) و به‌ چه‌مک و سيستمێکى نائيسلامى له‌قه‌ڵه‌مدانى که‌ ره‌وتى سه‌له‌فى و به‌شێ له‌ نوسه‌رانى بزاڤى ئيسلاميش که‌ ديسانه‌وه‌ به‌ جۆرێکى تر هه‌ڵگرى بيرى سه‌له‌فيه‌تن، به‌م جۆره‌ بيريان کردۆته‌وه‌.

3.به‌راورد کردن له‌ نێوان (شورا) و (ديموکراسى)  و قبوڵکردنى هه‌ندێ رواڵه‌تى (ديموکراسى) که‌ گوايه‌ له‌گه‌لێ (شورا)دێ گونجاوه‌ و ره‌تکردنه‌وه‌ى هه‌ندێ به‌شى ترى، هه‌روه‌هێ فه‌زڵدانى (شورا) به‌سه‌ر ديموکراسی دێ  و نيشاندانى وه‌ک شێواز  و سيستمێکى کامڵتر  و تێر و ته‌واوتر .

هه‌ڵبه‌ت تێکڕێی ئه‌م خوێندنه‌وانه‌ ڕووبه‌ڕووى پرسيار و ره‌خنه‌ى جۆراوجۆر ده‌بنه‌وه‌ و ناتوانن وێنايه‌کى روون و ئاشکرێ و سه‌رده‌ميانه‌ى ئه‌م په‌يوه‌ندييه‌مان بده‌نآ. له‌گه‌لێ جياوازى ئاستى نزيکى و دووريان له‌ پێکانى راستى يه‌وه‌.

کێشه‌ى جه‌وهه‌رى هه‌رسێ جۆره‌ خوێندنه‌وه‌که‌ سه‌يرنه‌کردنى (شورا) يه‌ وه‌ک چه‌مکێکى پێناسه‌نه‌کراوى قورئانى  و به‌هێ و پێدراوێکى ئه‌خلاقى . له‌کاتێکدا ديموکراسى هاوچه‌رخ ته‌نها به‌ها نيه‌، به‌ڵکو مه‌نزومه‌يه‌کى تێر و ته‌سه‌له‌ له‌ ميکانيزم و رێکار و قاڵب و ده‌سته‌به‌رى. به‌ ته‌واوى مانێ شێوازێکى دياريکراوى پێناسه‌کراوه‌ بۆبه‌ڕێوه‌بردنى کۆمه‌ڵگه‌ و ده‌سه‌ڵات. هه‌ر بۆيه‌ ديموکراسى (شورا) نيه‌. خۆ ئه‌گه‌ر (شورا) ببه‌ستينه‌وه‌ به‌ به‌رجه‌سته‌بوونه‌ مێژوويى يه‌کانى وئه‌و شێوازانه‌ى له‌ڕێيانه‌وه‌ پياده‌ کراوه‌، تێ ڕاده‌يه‌کى به‌رچاو کێشه‌ و ناکۆکى له‌گه‌لێ ديموکراسى له‌ کۆمه‌ڵگه‌ نوێکاندێ بۆ دروست ده‌بێت. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى سياقه‌کان بۆ ته‌رحکردنى هه‌ريه‌ک له‌ (شورا) و (ديموکراسى) له‌ڕووى قۆناغى ژيارى و چوارچێوه‌ و وه‌زيفه‌  و (اجتماع)ى سياسی يه‌وه‌ لێکجياوازن .

ئه‌وه‌ى کێشه‌ى ئه‌م به‌راورده‌شى خوڵقاندووه‌، بيرۆکه‌ى (تأصيل) و خاوه‌ندارێتى له‌ خودى شارستانێتى  و تێکه‌ڵاوکردنى زياد له‌ پێويستى مه‌سه‌له‌ دنيايى و گۆڕاوه‌کانه‌ به‌ حوکمه‌کانى شه‌ريعه‌ت و پراکتيکه‌ مێژوويى يه‌کان  و نوێنه‌بوونه‌وه‌ى قولێ  ومه‌نهه‌جيى فکرى ئيسلامى يه‌ .

هه‌ر بۆيه‌ ئه‌و ديده‌ راستتره‌ که‌ له‌م چوارچێوه‌دێ ده‌خوازێت ديموکراسى به‌ چه‌مکى (عه‌داله‌ت) له‌ ئيسلامدێ (تأصيل) بکات نه‌ک شورا. که‌ سروش به‌ يه‌کێ له‌وان ده‌ژمێردرێت، چونکه‌ (عه‌داله‌ت) له‌م شوێنه‌دێ له‌ پياده‌کردنه‌ مێژوويى يه‌کان  وفۆرمه‌کانى به‌رجه‌سته‌بوون و حوکمه‌ فيقهى يه‌ داڕێژراوه‌کان له‌سه‌ر بناغه‌ى واقيع و ئه‌و پراکتيکه‌، که‌ زۆرجار جه‌برى سياسی  و مه‌عريفه‌ى قۆناغى مێژوويى له‌ پشته‌وه‌يه‌، رزگارمان ده‌کات. شوراش ده‌بێت به‌ يه‌کێ له‌ ره‌نگدانه‌وه‌کانى پابه‌ندى به‌ دادپه‌روه‌رى و عه‌داله‌تخوازى يه‌وه‌. بەڵام سه‌باره‌ت به‌ وێناکردنى په‌يوه‌ندى له‌ نێوان (شورا) و (ديموکراسى)يش ده‌توانين، بڵێين، که‌ گروپ و نه‌ته‌وه‌ گه‌لێک خودێ (شورا)ى کردبێته‌ يه‌کێ له‌ خه‌سڵه‌ته‌کانيان، ده‌بێت بێ کێشه‌تر ده‌رگێی بير و کۆمه‌ڵگه‌کانيان بۆ ديموکراسى بخه‌نه‌ سه‌ر پشت، به‌ حوکمى ئه‌وه‌ى به‌رجه‌سته‌ى باشترين فۆرمى عه‌داله‌تى سياسی  و به‌شدارى خه‌ڵک له‌ ئێستادێ له‌خۆ ده‌گرێت. ئه‌وه‌ى له‌م روه‌شه‌وه‌ گرنگه‌، داڕنينى شورايه‌ له‌ پراکتيکه‌ مێژووييه‌کانى  و مامه‌ڵه‌ له‌گه‌لێ کردنێتى وه‌ک به‌هێ و چه‌مکێکى ئه‌خلاقى و کراوه‌. بەڵام له‌گه‌لێ هه‌موو ئه‌وه‌دێ به‌ پێويستى نازانم له‌جياتى (ديموکراسى) ياخود له‌پالێ (ئه‌ودا) چه‌مکى (شورا) به‌کار بێنرێت، بۆ ئه‌وه‌ى راڕايى له‌ مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌لێ ديموکراسى دا، وه‌ک عه‌قلآنى ترين شێوازى سه‌رده‌م بۆ به‌ڕێوه‌بردنى جياوازى يه‌کان و به‌شدارى سياسی و وه‌لانانى توند وتيژى و پاراستنى ئازادى يه‌کان. نه‌يه‌ته‌ کايه‌وه‌ هه‌روه‌هێ له‌به‌ر گرانى جياکردنه‌وه‌ى (شورا) وه‌ک چه‌مک له‌ (شورا) وه‌ک پراکتيکى مێژوويى که‌ ملکه‌چى قۆناغ و پێدراوه‌ مێژوويى يه‌کان بووه‌ .

ئه‌م مه‌ترسى يه‌ش له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت که‌ تاکو ئێستاش مۆرکى زاڵى عه‌قڵى ئيسلامى فقهى يه‌ نه‌ک به‌هايى و ئه‌خلاقى. ئه‌م مشت و مڕانه‌ش به‌رهه‌ميان نابێت و کۆمه‌ڵگه‌ موسڵمان نشينه‌ هاوچه‌رخه‌کان ناگه‌نه‌ ساته‌وه‌ختى بنياتنانى ده‌وڵه‌تى مه‌ده‌نى خۆيان، تێ نه‌چنه‌ ده‌ره‌وه‌ى سياقی  ئه‌وه‌ى له‌ ئه‌ده‌بياتى ئيسلامى نوێدێ و له‌وانه‌ش ئه‌ده‌بياتى (اخوان) و (کۆمه‌ڵه‌ى ئيسلامى پاکستان) و (مه‌ودوودى)دێ به‌ ده‌وڵه‌تى ئيسلامى ناوبراوه‌. چونکه‌ ئه‌و مۆدێله‌ له‌ ده‌وڵه‌ت کێشه‌ى راسته‌قينه‌ى له‌گه‌لێ ديموکراسيدێ هه‌يه‌ و ( شورا)ش له‌ چوارچێوه‌ى وه‌رگرتن و کارپێکردنى ڕووه‌ ئامێرى و کۆنترۆڵکه‌ره‌که‌ى ده‌وڵه‌تى نوێدێ، دووچارى شێوان ده‌کات، له‌به‌ر ئه‌وه‌ى به‌کارهێنانى چه‌مکى (شورا) له‌سايه‌ى ره‌تکردنه‌وه‌ى ديموکراسى هاوچه‌رخ له‌ چوارچێوه‌ى ده‌وڵه‌تى نوێدا، شورێ له‌گه‌لێ جۆره‌هێ رواڵه‌تى نادادپه‌روه‌رى  و سته‌م و جياکارى تێکه‌ڵاو ده‌کات.

هه‌رچى په‌يوه‌ستيشه‌ به‌ کارکردن به‌ڕێی زۆرينه‌، وه‌ک پێوه‌رێک بۆ يه‌کلايى کردنه‌وه‌ى جياوازى بۆچوونه‌کان له‌کاتى داڕشتنى بڕياردانى ده‌سته‌جه‌معى دا، ده‌بێت بوترێت که‌ ده‌چێته‌ بوارى فۆرم و ئه‌زموونه‌کانى پياده‌کردنى چه‌مکه‌که‌وه‌ له‌ مێژوودا. 

وروژاندنى ئه‌م پرسه‌ش به‌شێکه‌ له‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌کانى کاريگه‌ربوون به‌ ديموکراسى، که‌ تيايدێ زۆرينه‌ پێوه‌رێکى به‌لادێ خستنى جياوازييه‌کانه‌. گه‌ر چاوێ به‌ مێژووى موسڵمانانيشدێ بخشێنين سه‌ير ده‌که‌ين که‌ جياوازيى جۆره‌ چاره‌سه‌ر کردنى ئه‌م بابه‌ته‌ له‌لێی نوسه‌ر و بيره‌منده‌ ئيسلامى يه‌کان له‌ سه‌رده‌مى نوێدا، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ جياوازى ئه‌و پاشخانه‌ فکرى و قه‌ناعه‌ته‌ پێش وه‌خته‌ى ده‌رباره‌ى ديموکگراسى هه‌يانبووه‌، هه‌روه‌هێ په‌يوه‌ست بووه‌ به‌ ئاستى نوێبوونه‌وه‌ى فکريى له‌لێی هه‌ريه‌کێ له‌وان.

ئه‌وانه‌يان که‌ فکريان نوى نه‌بۆته‌وه‌  و له‌ڕوانگه‌ که‌له‌پورى يه‌کانه‌وه‌ روانيويانه‌ته‌ مه‌سه‌له‌که‌  و ديموکراسيان به‌ چه‌مک و سيستمێکى نامۆ به‌ ئيسلام و واقيعى موسڵمانان ديوه‌  و فۆرمه‌ مێژوويى يه‌کانى پياده‌کردنى شورايان وه‌ک به‌شێکى خودى قورئان بينيوه‌، گه‌يشتونه‌ته‌ ئه‌و به‌ره‌نجامه‌ى که‌ ڕێیزۆرينه‌ له‌ (شورا) دێ به‌و جۆره‌ى له‌ ديموکراسيدێ هه‌يه‌، کارى پێ ناکرێت، چونکه‌ ئه‌وه‌ى لێی ئيسلام گرنگه‌ (هه‌ق) و (ناهه‌ق)ه‌ نه‌ک زۆرى و کومى ! ئه‌م ديده‌ش جگه‌ له‌وه‌ى کێشه‌ى قوڵى له‌گه‌لێ سروشتى کار و دروستکردنى بڕيارى سياسی  و گۆڕاو بوونى دێ هه‌يه‌، هه‌روه‌هێ پێشمان ناڵى پێوه‌ر بۆ ديارى کردنى هه‌ق  و ناهه‌ق له‌ کاتى يه‌کلايى کردنه‌وه‌دێ چى يه‌؟ به‌ پێچه‌وانه‌ى ئه‌مه‌شه‌وه‌ ئه‌وانه‌ى ويستوويانه‌ له‌ڕێی چه‌مکى (شورا)وه‌ ره‌سه‌نسازى (تأصيل)ى ديموکراسى بکه‌ن، هه‌وڵيانداوه‌ سه‌رنج بۆلێی هه‌ندێ نموونه‌ رابکێشن که‌ تيايدێ به‌ڕێی ئه‌وان رێی زۆرينه‌ يه‌کلاکه‌ره‌وه‌ بووه‌ و کارى پێ کراوه‌. يه‌کێ له‌ نموونه‌کانيشيان شورێی پێغه‌مبه‌ر بووه‌ به‌ هاوه‌ڵه‌کانى پێش ده‌رچوون له‌ مه‌دينه‌ له‌ جه‌نگى ئوحودێ .

بەڵام له‌ڕاستيدا ئه‌م خوێندنه‌وانه‌ له‌گه‌لێ نيازپاکى خاوه‌نه‌کانياندێ لايه‌نگيرانه‌يه‌، له‌ ديموکراسى يه‌وه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ دووباره‌ بيناکردنه‌وه‌ى ناوه‌رۆکى چه‌مکى شورا. چونکه‌ له‌گه‌لێ بوونى نموونه‌يه‌ک لێره‌ و له‌وى ئه‌م بۆچوون يان ئه‌وه‌ى تر پشتڕاستبکاته‌وه‌، ده‌رده‌که‌وێت که‌ له‌به‌رده‌م سيستمێکى پێناسه‌کراوى تان و پۆدارى روون و چه‌سپاو نين. واته‌ گه‌ر له‌ڕووداوێکدێ پرس به‌ هاووڵاتيش کرابێت و ره‌چاوى رێی زۆرينه‌ کرابێت، چاره‌سه‌رى کێشه‌ى ره‌وايه‌تى دان به‌ ڕێی زۆرينه‌، له‌ ديموکراسى هاوچه‌رخدێ چاره‌سه‌ر ناکات چونکه‌:

(‌أ)نموونه‌ى ترمان هه‌يه‌ پێچه‌وانه‌ى ئه‌وه‌ و ده‌توانرێت بۆ سه‌لماندنى پێچه‌وانه‌که‌ى به‌کار بهێنرێت.

(‌ب)پێغه‌مبه‌ر (د.خ) ده‌يتوانى پێوه‌رێکى تر به‌کار بێنێ  و کار به‌ڕێی زۆرينه‌ نه‌کات، بڕياريشى لێی هه‌مووان گوآلێگيراو و ره‌تنه‌کراوه‌ بووه‌.

(‌ج)پێشتر رێکه‌وتن له‌سه‌ر فۆرمێکى دياريکراوى (شورا) له‌نێو هاوه‌لآندێ بوونى نه‌بووه‌، ئه‌وه‌ى هه‌بووه‌ ئه‌زموونه‌کانى نێو کلتورى خێلێ بووه‌.

(‌د)ڕێی زۆرينه‌ پێوه‌رێکى چه‌سپاو نه‌بووه‌، له‌ هه‌موو کات و شوێنێکدێ کارى پێ بکرێت و کارپێ نه‌کردنى کاردانه‌وه‌ به‌دوێی خۆيدێ بێنى  و به‌ ڕواڵه‌تێکى ناشورايى يوون له‌قه‌ڵه‌م بدرێت.

بۆيه‌ راست ئه‌وه‌يه‌ ئێمه‌ مشت ومڕه‌کان له‌م روه‌وه‌ له‌ په‌يوه‌ندى به‌ ديموکراسى يه‌وه‌ له‌ناو بازنه‌ى داخراوى (تأصيل) به‌و جۆره‌ى فکرى ئيسلامى هاوچه‌رخ کارى پێ کردووه‌، بێنينه‌ ده‌ره‌وه‌  و له‌ سۆنگه‌ى بوون و نه‌بوونى به‌رژه‌وه‌ندى و پێويستى يه‌کانى چه‌سپاندنى دادپه‌روه‌رى و خۆگونجاندن له‌گه‌ل دنيێی نوى  و گه‌يشتن به‌ ساته‌وه‌ختى رۆشدى سياسی به‌ پێوه‌ره‌ هاوچه‌رخه‌کان، بينێی ديدگێ و گوتارى فکرى و سياسی خۆمان بکه‌ينه‌وه‌. 

 

پ/4: ئايه‌ ده‌کرێت وێنێی چه‌ند قۆناغێک بۆ شورێ بکه‌ين؟ بۆ نموونه‌ کاک ئه‌حمه‌دى موفتى زاده‌ شورێ به‌ڕێبه‌ريى کۆمه‌ڵگه‌ى ئيسلامى يه‌وه‌ په‌يوه‌ست ده‌کات و بۆ سێ قۆناغ: هه‌وڵى تاکه‌ که‌سى، راوێژ به‌ هاوولآتى په‌روه‌رده‌کراو، شورێی دوێی کۆچى دوايى پێغه‌مبه‌ر ــ ڕابه‌ر ــ دابه‌ش ده‌کات؟ ئايه‌ له‌گه‌لێ ئه‌م دابه‌شکارييه‌ هاوڕێی؟ ئه‌گه‌ر وه‌ڵام به‌ ئه‌رێنيه‌ له‌به‌رچى؟ خۆ ئه‌گه‌ر به‌ نه‌رێنيه‌ له‌ڵگه‌کانت بخه‌ره‌ ڕوو؟

ئه‌بوبه‌کر عه‌لى: هه‌رچى ده‌رباره‌ى ئه‌م شتانه‌ بوترێن ده‌چنه‌ چوارچێوه‌ى (اجتهاد) و (خوێندنه‌وه‌)وه‌ن، به‌ حوکمى ئه‌وه‌ى (شورا) له‌ قورئاندێ چه‌مکێکى پێناسه‌ نه‌کراوه‌، ته‌نانه‌ت جۆرى مامه‌ڵه‌ى چه‌مکه‌که‌ له‌لايه‌ن خودى پێغه‌مبه‌ريشه‌وه‌(د.خ) له‌سه‌ر بێت، به‌ حوکمى پێغه‌مبه‌ر بوون  و مه‌عصوم بوونى په‌يوه‌ندى راسته‌وخۆى ئاسمان به‌ زه‌وى  و دابه‌زينى وه‌حى و سه‌رپه‌رشتى راسته‌وخۆى خوێی گه‌وره‌ بۆ بڕيار و ره‌فتار و جولآنه‌وه‌کانى نابێته‌ فه‌رمانێکى (ملزم)ى ئايينى پابه‌ندکه‌ر . به‌ڵکو وه‌ک پێشينه‌يه‌کى ئيلهام به‌خش و له‌ ئاستێکدێ رێنوێنيکه‌ر ده‌مێنێته‌وه‌. چونکه‌ حوکمى پێغه‌مبه‌ر(د.خ) يه‌کسان نى يه‌ به‌ حوکمى فه‌رمانڕوايه‌کى ئاسايى. يه‌کى له‌ سه‌رچاوه‌کانى قه‌يرانى فيکرى ئيسلاميش له‌م روه‌وه‌ (قياس)ى فه‌رمانڕه‌وێی رۆژ بووه‌ به‌ پێغه‌مبه‌ر(د.خ)! هه‌ڵبه‌ت نه‌ک له‌ڕووى ئه‌خلاقى و ئاستى پابه‌ندى ئاينى و عه‌داله‌تخوازى يه‌وه‌ . سه‌رمه‌شقبوونى پێغه‌مبه‌ر(د.خ) بۆ دوێی خۆى به‌تايبه‌تيش له‌ بوارى سياسی و به‌ گشتى کايه‌ گۆڕاوه‌کاندا، به‌ پله‌ى يه‌که‌م ئيلهام به‌خشينه‌. نه‌ک خۆدزينه‌وه‌ له‌ لێپرسراوێتى به‌ناوى پابه‌ندى به‌ هه‌ندێ رێکارى کردارى پياده‌کردنى هه‌ندێ چه‌مک له‌سياقێکى مێژوويى دياريکراودێ به‌ناوى سوننه‌ته‌وه‌.

گه‌ر بشگه‌ڕێينه‌وه‌ بۆ سه‌ر دابه‌شکردنه‌که‌ى کاک ئه‌حمدى مفتى زاده‌(غه‌رقى ره‌حمه‌تى خوێ بێت) ده‌بێت بڵێين به‌ره‌نجامگرى  و به‌رداشتێکه‌ له‌ ئه‌زموونى پێغه‌مبه‌ر و هاوه‌لآن و سه‌رده‌مى (راشيدين) و سه‌ره‌تای ئيسلام . وه‌ گشتگير کردنيه‌تى بۆ سه‌رجه‌م کات و شوێنه‌کان؟. به‌بڕوێی من ئه‌م گشتگير کردنه‌ کێشه‌ ده‌خوڵقێنێ . چونکه‌ کات و شوێن و واقيع و قۆناغه‌ شارستانێتى يه‌ جياوازه‌کان، خوێندنه‌وه‌  و فۆرمى پياده‌کردنى جياواز له‌گه‌لێ خۆياندێ ده‌هێنن و مانێی نوێ به‌ چه‌مکه‌کان ده‌به‌خشن و ده‌يانخه‌نه‌ چوارچێوه‌ى ميتۆدى (تأصيل) کردنى نوێوه‌. کێشه‌يه‌کى ترى خوێندنه‌وه‌که‌ى کاک ئه‌حمد که‌ هه‌ر په‌يوه‌سته‌ به‌ کێشه‌ى يه‌که‌مه‌وه‌، سه‌ريرکردنيه‌تى بۆ چه‌مکى (شورا) له‌چوارچێوه‌ى کۆمه‌ڵى موسڵمان و ئوممه‌تى ئيسلامى و بوونى رابه‌رێتى يه‌کى ئيسلامى که‌ به‌رجه‌سته‌ى به‌کيه‌تى ئوممه‌ت ده‌کات، نه‌ک چوارچێوه‌ى ده‌وڵه‌تى نوێ و کۆمه‌ڵگه‌ هاوچه‌رخه‌کان. هه‌ڵبه‌ت کاک ئه‌حمه‌د راستگۆ بوه‌ له‌گه‌لێ خۆى  و چه‌مک و ده‌قه‌که‌شدا، به‌ واتێی ئه‌وه‌ى ئه‌و خوێندنه‌وه‌ چوارچێوه‌ى ئوممه‌تى ئيسلامى و کۆمه‌ڵى موسڵمان  و تێپه‌ڕاندنى سنووره‌کانى ده‌وڵه‌تى نوێ ده‌خوازێت. بەڵام کێشه‌که‌ له‌وه‌دايه‌ که‌ له‌ ئێستادێ کارێکى له‌و جۆره‌ ئاسان نيه‌، پێ له‌سه‌ر داگرتنى (شورا)ش ده‌کات به‌ ئارمانێکى ئايدياڵى و خه‌ونێکى ره‌نگاڵه‌ى به‌دينه‌هاتوو له‌ ئاينده‌يه‌کى نادياردا. به‌ جۆرێک تاڕاده‌يه‌ک کۆمه‌ڵگه‌ى شورايى رۆڵى (مه‌هدى چاوه‌ڕوانکراو) ده‌گێڕێت. واته‌ له‌مێژوودێ هه‌يه‌ و له‌ داهاتووشدێ ئه‌گه‌ره‌، بەڵام له‌ ئێستادێ واقيعى پياده‌کردنى بوونى نى يه‌. کاک ئه‌حمه‌د له‌و ڕووه‌شه‌وه‌ که‌ شورێی به‌ (رايزه‌نى) ياخود مه‌شوه‌ره‌ت پێناسه‌ کردووه‌، له‌گه‌لێ هێڵى گشتى مێژوو زانايانى ئيسلام ته‌بێ بووه‌. چونکه‌ تێ سه‌رده‌مه‌ نوێکان و ئه‌و ته‌حه‌دايانه‌ى ديموکراسى خۆرئاوێ بۆ موسڵمانان دروستکردووه‌، به‌ نيمچه‌ ره‌هايى (شورا) لێی زانێ و (فَقِيه)ه‌کان له‌گه‌لێ (مه‌شوه‌ره‌)تدێ يه‌کسان کراوه‌. ( فقه الشورى و المشوره‌، توفيق الشاوی ) ئه‌و پاشخانه‌ش يه‌کێکه‌ له‌ هۆکاره‌کانى ئيشکاليه‌تى به‌راورد کردنى به‌ ديموکراسى .

به‌ کورتى ره‌نگه‌ کێشه‌ش له‌وه‌دێ نه‌بێت يه‌کێکى وه‌کو کاک ئه‌حمه‌د ئه‌و دابه‌شکردنانه‌ بکات، چونکه‌ شورێ چه‌مکێکى ئه‌خلاقى يه‌  و له‌ سه‌ره‌تاشدێ کۆمه‌ڵێکى موسڵمانى له‌ دۆخى ناده‌وڵه‌ت و نه‌بوونى ده‌سه‌ڵاتى سياسی پێ دوێنراوه‌، به‌ حوکمى مه‌ککى بوونى سوره‌تى شورێ، ئه‌خلاقى بوونى چه‌مکه‌که‌ش وێ لێده‌کات که‌ بتوانين له‌ ئاستى براده‌رايه‌تى  و خێزان  و گروپه‌ کۆمه‌ڵگاييه‌کانه‌وه‌ باس له‌ شورێ بکه‌ين تاکو کايه‌ى سياسه‌ت و ده‌سه‌ڵات، که‌ هه‌ر ئه‌مه‌ش جۆره‌هێ لێڵى و ناڕوونى بۆ چه‌مکه‌که‌ دروست کردووه‌ . ئه‌وه‌ى له‌م روه‌وه‌ کێشه‌ دروست ده‌کات، خودى ئه‌م دابه‌شکردنانه‌ نين، به‌ڵکو وه‌ک وتمان به‌ پيرۆزکردنى دابه‌شکردنه‌که‌ و وێناکردنيه‌تى وه‌ک رووى دووه‌مى (ده‌ق)  و گشتگيرکردنيه‌تى بۆ کات  و شوێنه‌ جياوازه‌کان. ئه‌گه‌ر له‌ سه‌رده‌مى نوێشدێ باس له‌ دابه‌شکردنێک بکه‌ين ده‌کرێت باس له‌ بوونى (شورای) گوند تێ په‌رله‌مان و حکومه‌ت بکرێت. چونکه‌ بيرمان نه‌چێت هه‌ندێ له‌ پێوه‌ره‌کانى ديموکراسى په‌يوه‌ندى به‌ حکومه‌تيشه‌وه‌ هه‌يه‌  و ته‌نها له‌ چوارچێوه‌ى په‌رله‌ماندێ قه‌تيس نابێت. له‌وانه‌ش کارکردن به‌ڕێی زۆرينه‌ له‌ دروستکردنى برشيار و پارێزگارى له‌ ده‌قى ده‌ستوور.

 

پ/5: مه‌رجه‌کانى ئه‌ندامێتى له‌ شورێ به‌گوێره‌ى قورئان چين؟ ئايه‌ هه‌موو موسڵمانان ئه‌ندامى شوران ياخود نه‌خێر؟

ئه‌بوبه‌کر عه‌لى: به‌ سه‌رنجدان له‌ هه‌ردوو ئايه‌ته‌که‌ى قورئان، که‌ تياياندێ ئاماژه‌ به‌ چه‌مکى شورێ کراوه‌، ناتوانين، وەڵامێکى کۆنکرێتى بده‌ينه‌وه‌ . به‌ڵکو (ظاهر)ى قورئان و  و گشتى بوونى ئاراسته‌ى ده‌قه‌کان له‌گه‌لێ ئه‌وه‌دايه‌، که‌ (ئه‌هلى شورا) که‌سانێکى دياريکراو نه‌بن. چونکه‌ قورئان له‌ ئايه‌ته‌که‌ى سوره‌تى (آل عمران) دێ داوێ له‌ پێغه‌مبه‌ر ده‌کات(د.خ): [وَشَاوِرْهُمْ فِی الأَمْر] باس له‌ هه‌موو باوه‌ڕداران و هاوه‌لآنى ده‌ورى پێغه‌مبه‌ره‌(د.خ) نه‌ک که‌سانێکى دياريکراو له‌وان. سه‌رچاوه‌ مێژوويى يه‌کانيش باس له‌وه‌ ده‌که‌ن که‌ پێغه‌مبه‌ر(د.خ) پێش ئه‌وه‌ى بڕيارى چۆنيه‌تى ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى قوڕه‌يش بدات له‌ جه‌نگى (ئوحود) راوێژى به‌ هاوه‌لآنى به‌ گشتى کردووه‌، ئه‌وه‌ى ڕاشيان به‌زۆرى وابووه‌ شه‌ڕگه‌که‌ بگوازنه‌وه‌ چيێی (ئوحود)  و له‌ مه‌دينه‌ بچنه‌ ده‌ره‌وه‌، گه‌نجه‌کان بوون، واته‌ ئه‌وانه‌ى به‌ پێوه‌ره‌ ته‌قليدی يه‌کان که‌متر ده‌بنه‌ (ئه‌هلى شورا) .

له‌ ئايه‌ته‌که‌ى سوره‌تى شوراشدێ [وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ] ديسانه‌وه‌ گوتاره‌که‌ رووى له‌ موسڵمانانه‌ به‌گشتى و توێژ و نوخبه‌ و ده‌سته‌يه‌کى دياريکراوى کۆمه‌لآيه‌تى نادوێنآ، ئه‌مه‌ش بۆمان ده‌خاته‌ڕوو که‌ (ئه‌سلأ) له‌ ئيحێی ده‌قى قورئانيدێ به‌شدارى تێکڕێی موسڵمانانه‌ له‌ شورادا، پێغه‌مبه‌ريش(د.خ) لانى که‌م له‌ هه‌ندێ کاتدێ و له‌وانه‌ش له‌ پرسى ده‌رچوون و ده‌رنه‌چوون له‌ مه‌دينه‌ له‌ ساته‌وه‌ختى خۆئاماده‌کردنى بۆ رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ى قوڕه‌يش و جه‌نگى (ئوحود)، هه‌مووانى به‌شدار کردووه‌. که‌واته‌ هه‌ر ده‌ستنيشانکردنێکى دواتر بۆ (ئه‌هلى شورا) ياخود به‌ ده‌ربڕينێکى تر (ئه‌هلى حه‌ل و عه‌قد) له‌وانه‌ش له‌ ئه‌زموونى (راشيدين) دێ، کارێکه‌ به‌رژه‌وه‌ندى  و خوێندنه‌وه‌ى مرۆيى  و کات و شوێن ته‌حه‌کومى تێدێ ده‌کات و هيچ پابه‌ندى يه‌کى دينى بۆ ئێمه‌ تێدێ نى يه‌. هه‌ر لێره‌شه‌وه‌ مه‌رجه‌کانى خوالێخۆشبووان (ئه‌بوئه‌علێی مه‌ودوودى) و کاک(ناسرى سوبحانى) که‌ به‌شێوه‌يه‌کى گشتى دووباره‌ داڕشتنه‌وه‌ى هه‌مان بۆچوونه‌کانى مه‌ودوودى يه‌، له‌مه‌ڕ سيفه‌ته‌کانى ئه‌هلى شورا، وه‌ک خوێندنه‌وه‌ و (اجتهاد) ده‌مێننه‌وه‌ و له‌م سه‌رده‌مه‌شدێ زۆر جێگێی سوود لێوه‌رگرتن نين، به‌ حوکمى ئه‌وه‌ى مه‌رجگيرى يه‌کان هاوشانه‌ له‌گه‌لێ ره‌تکردنه‌وه‌ى چه‌مکى نه‌ته‌وه‌ به‌مانێی نوێ  و ده‌وڵه‌تى نيشتمانى و ديموکراسى، جگه‌ له‌ قورسى خودى مه‌رجه‌کان. به‌م جۆره‌ش کۆمه‌ڵگاکان مافى خۆيانه‌ چ مه‌رجێ بۆ (ئه‌هلى شورا) داده‌نێن و خودى (ئه‌هلى شورا)ش ده‌سته‌واژه‌يه‌کى ملزم نيه‌، چونکه‌ له‌ ئێستادێ نوێنه‌ر (نائب) له‌ په‌رله‌مان تێ ڕاده‌يه‌کى زۆر وه‌ک ده‌سته‌واژه‌ چه‌سپاوه‌.

خۆ ئه‌گه‌ر گروپ و ده‌وڵه‌تێکيش سوور بوو له‌سه‌ر به‌کارهێنانى مه‌رجه‌کان به‌ ياسێ ديارى ده‌کرێن  و ملکه‌چن بۆ دووباره‌ هه‌ڵسه‌نگاندنه‌وه‌  و ده‌ستکارى کرد.

 

پ/6: ڕێی شورێ رێنيشانده‌ر (معلم)ه‌ ياخود پابه‌ندکه‌ره‌ (مازم)ه‌ ؟ ئايه‌ ده‌کرێت شورێ به‌ سيفه‌تى سيستمێک بۆ حوکمڕانى سوودى لێ وه‌ربگيرێت؟ .. ئه‌گه‌ر شورا پابه‌ند که‌ره‌ ئه‌ى بۆچى مێژووى ئيسلامى باسى چه‌نده‌ها نموونه‌ى خه‌ليفه‌کانمان بۆ ده‌گێڕێته‌وه‌ که‌ خۆيان به‌ ته‌نها بڕياريان داوه‌؟

ئه‌بوبه‌کر عه‌لى: ئه‌م بابه‌ته‌، واته‌ (ملزم) بوون و نه‌بوونى شورا، له‌ژێر کاريگه‌رى سه‌رهه‌ڵدانى ديموکراسى و ده‌ست و په‌نجه‌ نه‌رمکردن له‌گه‌لێ ژيارى نوێدێ هاته‌ کايه‌وه‌ . 

ئه‌م مشت و مڕه‌ش له‌وێوه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت که‌ فکرى سياسی ئيسلامى تێ چه‌ند له‌گه‌لێ سنوردارکردنى ده‌سه‌ڵاتى حوکمڕان، له‌ ده‌ره‌وه‌ى بنه‌مێ و حوکمه‌ شه‌رعى يه‌کان؟ . ئێمه‌ هه‌روه‌ک وتمان (ئه‌سلأ) له‌ تێگه‌يشتنى مێژوويى موسڵمانان بۆ ناوه‌رۆکى چه‌مکى (شورا) و ره‌نگدانه‌وه‌کانى (نێ ملزم) بوونى بووه‌ به‌ حوکمى يه‌کسانکردنى (شورا) به‌ (مه‌شوه‌ره‌ت)  و زاڵبوونى گوێڕايه‌ڵى (ولى أمر) و پوکانه‌وه‌ى رۆڵى ئوممه‌ت و کۆمه‌ڵگه‌ و تاکى موسڵمان له‌ ژيانى سياسيدا. دياره‌ ئه‌ويش له‌سايه‌ى له‌ڕێلادانى ره‌وتى حوکمڕانێتى ئيسلامى له‌سه‌ر ده‌ستى موعاويه‌ و بنه‌ماڵه‌ى به‌نى ئوممه‌يه‌  و خۆسه‌پاندن (غلبه‌)وه‌ . وروژاندنى پرسى (ملزم)بوون ياخود (معلم)بوونى شوراش له‌ڕووێکيدێ په‌يوه‌سته‌ به‌ ده‌زگايى کردنى ئه‌م چه‌مکه‌وه‌. چونکه‌ ته‌نها ده‌زگايه‌کى دانپيانراوى خاوه‌ن ده‌سه‌ڵات و ره‌وايه‌تى  و (حل)ه‌ ده‌توانێ (ملزم) بوونى شورێ بچه‌سپێنێت. له‌ سه‌ده‌ى نوێدێ به‌ تێپه‌ڕينى رۆژگار (ملزم) بوونى شورێ زالێ بووه‌ به‌سه‌ر ئه‌و بۆچوونه‌ى به‌رگرى له‌ (معلم) بوونى کردووه‌. به‌جۆرى که‌ قسه‌کردن له‌مه‌ڕ (معلم) بوونى شورێ به‌ پله‌ى يه‌که‌م ببێت به‌ به‌شێ له‌ پاشماوه‌ى ناوه‌نده‌ سه‌له‌فيه‌که‌ى ناوچه‌که‌، له‌و سۆنگه‌وه‌ که‌ به‌شێ له‌ تێگه‌يشتنى دينى خۆى به‌ستۆته‌وه‌ به‌ دابينکردنى ره‌وايه‌تى ئايينى بۆ کۆمه‌ڵێ بنه‌ماڵه‌ى حوکمڕان. (حيزبى تحرير)يش يه‌کێکه‌ له‌و هێزانه‌ى به‌ گشتى له‌سه‌ر ئه‌م ئاراسته‌ حساب ده‌کرێت. بەڵام قبولێ کردنى خوێندنه‌وه‌ى (ملزم)بوون بۆ چه‌مکى شورێ يه‌کسان نى يه‌ به‌ڕێز گرتن له‌ کردارى ئه‌م خوێندنه‌وه‌ و نه‌بوونى هه‌وڵى لێره‌و له‌وێ بۆ به‌تاڵکردنه‌وه‌ى له‌ نێوه‌ڕۆکى خۆى.

به‌و ئه‌ندازه‌ى ئێمه‌ له‌(ملزم) بوونى شوراش دێ به‌ره‌و پێش چووبين، له‌ بيرۆکه‌ى لێکجياکردنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاته‌کان وه‌ک به‌شێ له‌ ده‌سته‌به‌رييه‌کانى ديموکراسى و رێزگرتن له‌ سته‌مکارى و کۆکردنه‌وه‌ى ده‌سه‌ڵاته‌کان، نزيکتر بووينه‌وه‌ . هه‌ڵبه‌ت لێی ئێمه‌، خودى ئه‌م مشت ومڕه‌ به‌ ئاماژه‌ له‌سه‌ر کراوه‌يى چه‌مکى شورێ بۆ لێتێگه‌يشتنى جۆراوجۆر ده‌زانين، له‌گه‌لێ هۆشياربوون به‌وه‌ى جۆرى گه‌ڕانه‌وه‌کان تێگه‌يشتنێکى دياريکراوى بۆ ژيان و کۆمه‌ڵگه‌ و سياسه‌ت و ستراتيژێکى ده‌سه‌ڵاتى له‌پشته‌وه‌يه‌ . هه‌ر بۆيه‌ ئێمه‌ له‌گه‌لێ ئه‌وه‌دێ نين له‌ سۆنگه‌ى نه‌گۆڕانى شورێ له‌ مێژووى ئيسلامى دێ له‌ چه‌مک و به‌هاوه‌ بۆ دام و ده‌زگێ و سيستم، به‌ مه‌به‌ستى سنوردار کردنى ده‌سه‌ڵاتى حوکمڕان و دوورخستنه‌وه‌ى به‌کارهێنانى هێز و توندوتيژى له‌ ئه‌مرى سياسيدا، چه‌مکه‌که‌ بکرێته‌ ته‌وه‌ره‌ى ململانێی سياسی . به‌ڵکو ده‌بێت ببێته‌ ژێرخانێکى ئه‌خلاقى بۆ قبووڵکردنى ديموکراسى و رواندنى له‌ ژينگه‌ى فه‌رهه‌نگيى کۆمه‌ڵگه‌ موسڵمانه‌کاندا. به‌ده‌ر له‌وه‌ پێويسته‌ زمانى سياسيمان نوێ ببێته‌وه‌ و ئيتر چى دى به‌ پاڵنه‌رى هه‌ست به‌ که‌مى  و ترس له‌ ناسنامه‌ هه‌ندێ چه‌مک و زاراوه‌ى مێژوويى بێ له‌قورئانيشدێ هاتبێت به‌کار نه‌هێنين، که‌ له‌ دنيێی نوێدێ ناتوانن ببنه‌ ئامرازێکى ساغله‌م و بێ کێشه‌ى گوزارشت دانه‌وه‌ له‌ راستى و چاوه‌ڕوانى يه‌کانى واقيعێک که‌ مۆدێرنه‌ خوڵقانوويه‌تى، بۆيه‌ لێی ئێمه‌ باسی (ملزم) بوون  و (معلم) بوونى شورێ بێ ده‌ستنيشانکردنى ناوه‌رۆکى چه‌مکه‌که‌ ( که‌ له‌ سۆنگه‌ى پێناسه‌ نه‌کردن و نێ دام و ده‌زگايى يه‌وه‌ ملکه‌چى خوێندنه‌وه‌ و (اجتهاد)ى جۆراوجۆره‌ ) مانێی نيه‌، له‌ هه‌ردوو حاڵه‌ته‌که‌شدێ ئه‌وه‌ى دێته‌ دى خودى شورێ نيه‌، وه‌ک چه‌مک و به‌ها، به‌ڵکو تێگه‌يشتنه‌کانه‌ بۆ چه‌مکه‌که‌ له‌گه‌لێ به‌شێ له‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌کانى له‌ڕێی بانگهێشکردنى گروپه‌کانه‌وه‌ بۆ ده‌قه‌که‌ له‌ چوارچێوه‌ى جيهانبينى و به‌رژه‌وه‌ندييه‌کانيانى خۆياندێ .

بۆيه‌ چاره‌سه‌رى ريشه‌يى ئه‌م کێشه‌ له‌وه‌دێ نى يه‌ بوترێت شورێ (ملزم)ه‌. چونکه‌ ده‌کرێت رووبه‌ڕووى ئه‌و پرسياره‌ بکرێينه‌وه‌ کام شورايه‌ (ملزم)ه‌ ؟ .. بۆ وەڵامدانه‌وه‌ به‌م پرسياره‌ش، گه‌ر مه‌سه‌له‌که‌ له‌ چوارچێوه‌ى ده‌قى دينى  و ئه‌زموونى مێژوويى موسڵماناندێ بهێڵرێته‌وه‌ لايه‌نگرانى ده‌بێت په‌نێ به‌رنه‌ به‌ر (تأويل)ى ده‌ق و خوێندنه‌وه‌ى گوڵبژێر (انتقائى) مێژوو. چونکه‌ کاتێک له‌ ئێستادێ ده‌وترێت شورێ (ملزم)ه‌، ديوى دووه‌مى ئه‌م به‌ره‌نجامگيرى يه‌ يه‌کسانه‌ به‌وه‌ى: ديموکراسى (ملزم)ه‌. بۆيه‌ پێويسته‌ هه‌ر له‌ ئێستاوه‌ مشت ومڕه‌کان له‌ چوارچێوه‌ى (چه‌مکى) پێناسه‌ نه‌کراوى شورێ و فۆرمه‌ مێژوويى يه‌کانى به‌رجه‌سته‌ کردن به‌ناوى ئه‌وه‌وه‌ بێنينه‌ ده‌ره‌وه‌ و باس له‌ ديموکراسى بکه‌ين، به‌ حوکمى (چبگ) بوونى به‌هاکان له‌چوارچێوه‌ى ديموکراسيدێ به‌ جۆرێک باسێ له‌ ديموکراسى (معلم)  و (ملزم) بوونى نيه‌. ديموکراسى يان نى يه‌ ياخود (ملزم)ه‌. ديموکراسى هه‌ڵقوڵاوى واقيعى کۆمه‌ڵگه‌ هاوچه‌رخه‌کانه‌ بۆ رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ى زۆردارى و خۆسه‌پاندنى سياسی و پارێزگاريکردن له‌ ئازادى يه‌کان و ده‌ستبه‌رى فره‌يى و ئالێ و گۆڕى ده‌سه‌ڵات و کآبڕکێی مه‌ده‌نى .

پ/7: په‌يوه‌ندى شورێ به‌ کۆده‌نگى (اجماع) و (خه‌لافه‌ت) و فه‌رمانبه‌ده‌ستان ( أولوا الأمر) و ئه‌هلى (حل و عقد)ه‌وه‌ چى يه‌؟ په‌يوه‌ندى ئه‌م چه‌مکه‌ به‌ پسپۆڕى يه‌وه‌ چى يه‌؟ سيمێ لێکچوون  و جياکه‌ره‌وه‌کانى چه‌مکى شورێ له‌گه‌لێ هه‌ريه‌ک له‌م چه‌مکانه‌دێ روونبکه‌ره‌وه‌؟

ئه‌بوبه‌کر عه‌لى: ئه‌م بابه‌ته‌ به‌ربڵاوه‌ و قسه‌ى زۆر هه‌ڵده‌گرێت، بەڵام زۆر به‌ کورتى سه‌ره‌تێ هه‌ريه‌ک له‌م چه‌مکانه‌ له‌ڕووى پێناسه‌کردن و (ضبط)ى واتاوه‌، کێشه‌يان هه‌يه‌ (اجماع) ياخود کۆده‌نگى، له‌نێوان زانێ و بيرمه‌نده‌ ئيسلامى يه‌کان له‌ کۆن و نوێدێ کۆده‌نگى له‌سه‌ر نه‌بووه‌  و نى يه‌. ئه‌م کێشه‌يه‌ له‌سه‌ر ئاستى پێناسه‌ کردنه‌وه‌ ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ ئاستى هه‌بوون و نه‌بوونى مێژوويى  و ئه‌گه‌رى بوونى له‌ ئێستێ و داهاتوودا، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕێی ئه‌و جياوازى يه‌ى له‌ مه‌ڕ چه‌مکه‌که‌ له‌ڕوى ئاستى (حجيه‌)بوونيه‌وه‌ له‌ ئارادايه‌. کاتێک وه‌ک سه‌رچاوه‌يه‌کى ياسادانانى ئيسلامى ياخود حوکمى فقهى سه‌ير ده‌کرێت، (خه‌لافه‌ت)يش کێشه‌ى له‌م روه‌وه‌ که‌متر نى يه‌، چونکه‌ پرسيار ئه‌وه‌يه‌ خه‌لافه‌ت وه‌ک چه‌مکێکى قورئانى و ئاماژه‌ به‌ جێنشينى جۆرى مرۆڤ له‌سه‌ر زه‌ويدێ وه‌ريده‌گرين، ياخود وه‌ک ئاوه‌ڵناو بۆ سيستمێکى سياسی دياريکراو؟ گه‌ر وه‌ک ئاوه‌ڵناو بۆ سيستمێکى سياسی ئيسلامى وه‌رمانگرت داخۆ ئه‌م سيستمه‌، ده‌رهاويشته‌ى (الزام)ى دينى يه‌ ئاخود ئاماژه‌ به‌ ئه‌زموونێکى مێژوويى حوکمڕانى موسڵمانان ده‌کات و له‌چوارچێوه‌ى مێژوو بوون و مرۆڤبوون و ناپيرۆزبووندێ سه‌ير ده‌کرێت و ده‌خوێنرێته‌وه‌؟ له‌ڕوويه‌کى تره‌وه‌ ئايه‌ ئه‌م چه‌مکه‌ تايبه‌ته‌ به‌ قۆناغى (راشيدين) ياخود به‌سه‌ر فۆرمه‌کانى ترى ده‌سه‌ڵات له‌ دنيێی ئيسلامدێ له‌دوێی ئه‌و قۆناغه‌شدێ ده‌بڕرێت؟ 

وەڵامدانه‌وه‌ى ئه‌م پرسيارانه‌ و چه‌ندينى تريش پێشمه‌رجى وەڵامدانه‌وه‌ن به‌ پرسيارى چيه‌تى بوونى په‌يوه‌ندى ئه‌وان به‌ (شورا)وه‌..

سه‌باره‌ت به‌ (أولوێ الأمر) و (أهل الحل و العقد)يش ديسانه‌وه‌ مه‌سه‌له‌که‌ به‌ هه‌مان شێوه‌يه‌. چونکه‌ به‌ کرده‌وه‌ له‌ مێژوودێ (أولوێ الأمر) بووه‌ به‌ (ولى أمر) گه‌ر ئه‌م چه‌مکه‌ش له‌ ئايه‌تى: 

[يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّـهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنكُمْ ۖ فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّـهِ وَالرَّسُولِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّـهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ ذَٰلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا] النسا و/59 . وه‌رگيرابێت  و دوايش تێکه‌لێ به‌ ستراتيژى پياده‌کردنى ده‌سه‌ڵات له‌ قۆناغه‌ جۆراوجۆره‌کانى موسڵمانان کرابێت، ده‌بێ بپرسرێت داخۆ مه‌به‌ست له‌م چه‌مکه‌ تايبه‌ته‌ به‌ سه‌رده‌مى پێغه‌مبه‌ر و فه‌رمانده‌ سه‌ربازى يه‌کانى (أمرا و السرايا) (که‌ ئێمه‌ بڕوامان وايه‌  و خوێ حه‌زکات له‌ داهاتوودێ له‌م ڕوه‌وه‌ ده‌نووسين)، ياخود ده‌سته‌واژه‌يه‌که‌ توانێ و ره‌وايه‌تى ئه‌وه‌ى هه‌يه‌ گوزارشت له‌ په‌يوه‌ندى يه‌کانى ده‌سه‌ڵات بکات له‌سه‌ر ئاستى ئيمپراتۆريه‌ت و فۆرمه‌کانى ترى ده‌وڵه‌ت و پياده‌کردنى ده‌سه‌ڵاتدا؟. هه‌رچى باسى (أهل الحل و العقد)يشه‌ زاراوه‌يه‌کى مێژوويى يه‌ بۆ گوزارشت دانه‌وه‌ له‌ رۆڵى ئه‌و نوخبه‌ى له‌ڕووى تيۆرى يه‌وه‌ سه‌رۆکارى له‌سه‌ر پێدانى ره‌وايه‌تى سياسی به‌ حوکمڕان و چاودێريکردنه‌وه‌ هه‌يه‌.

گوزارشتێکى تره‌ له‌ (أهل الشورى) ياخود (أهل الأختيار) که‌ من له‌ڕوانگه‌ى ئه‌زموونه‌ مێژوويى يه‌که‌ى موسڵمانانه‌وه‌ ده‌سته‌واژه‌ ياخود زاراوه‌ى سێهه‌م به‌ وردتر ده‌زانم.

چونکه‌ (أهل الحل و العقد) ئه‌هلى (عقد) بووبن واته‌ به‌يعه‌تيان به‌ سوڵتان و حوکمڕان دابێت و ره‌وايه‌تيان پێ به‌خشيبێت، ئه‌وێ نه‌يانتوانيوه‌ (أهل الحل) بن . واته‌ له‌کاتى لادانى و، بوونى سته‌مکارى  و زۆرداريدا، متمانه‌ى لێ بکێشنه‌وه‌ و له‌ کارى بخه‌ن. چونکه‌ نه‌بوو به‌ دامه‌زراوه‌ و ده‌سه‌ڵاته‌کان له‌ ده‌ستى يه‌ک که‌سدێ مايه‌وه‌ و دابه‌شنه‌کران. ناوه‌رۆکى چه‌مکى به‌يعه‌ش له‌ سايه‌ى (استبداد)ى سياسی دێ رێگر بوو له‌وه‌ى خواستێکى ئيسلامى و ئه‌خلاقى له‌و شێوه‌يه‌ بێته‌ دى .

ئه‌گه‌ر له‌سه‌ره‌تاشه‌وه‌ ئاماژه‌ به‌ رێسايه‌کى گشتى بکه‌ين له‌ په‌يوه‌ندى به‌م چه‌مک و زاراوانه‌ به‌ (شورا)وه‌، ده‌بێت بڵێين: به‌گشتى له‌ شوراوه‌ ده‌ست پێنه‌کراوه‌ به‌ره‌و ناوه‌رۆک پێدان و پێناسه‌کردنىئه‌م چه‌مکانه‌ به‌ڵکو له‌م چه‌مکانه‌وه‌ بۆ شورێ گه‌ڕاونه‌ته‌وه‌ و مانايان پێداوه‌. واته‌ شورێ ملکه‌چى ئه‌م چه‌مکانه‌ کراوه‌، بێ هه‌ندێکيشيان به‌ناوى ئه‌وه‌وه‌ سه‌ريان هه‌ڵدابێت و جێگه‌يان گرتبێت. هه‌رچى (اجماع) لێی ئێمه‌ هێنده‌ى چه‌مکێکى (فقهي) يه‌ به‌و ئه‌ندازه‌ چه‌مکێکى سياسی نى يه‌، گه‌رچى لێی هه‌ندێ زانێ و بيرمه‌ند  و له‌وانه‌ش کاک ناسرى سوبحانى هه‌وڵێ به‌دى ده‌کرێت بۆ ده‌رهێنانى چه‌مکه‌که‌ له‌ بازنه‌ى دينى و فقهيه‌که‌وه‌ بۆ بازنه‌ سياسىيه‌که‌. هه‌ڵبه‌ت له‌ سايه‌ى تۆخکردنه‌وه‌ى زياد له‌ پێويستى په‌يوه‌ندى نێوان دين و ده‌وڵه‌ت و تێکه‌ڵکردنێکى وێ که‌ هه‌رگيز لۆژيکى ئه‌م سه‌رده‌مه‌ قبوڵى ناکات، ئێمه‌ هيچ نزيکى يه‌کى راسته‌وخۆ له‌نێوان چه‌مکى (شورا) به‌ مانێ سياسى يه‌که‌ى  و لانى که‌م به‌و ئاماژانه‌ى پێی ده‌ده‌ين، له‌گه‌لێ (اجماع)دێ به‌دى ناکه‌ين. به‌ڵکو گومان له‌ بوونى (اجماع) له‌سه‌ر زۆر له‌و شتانه‌ ده‌که‌ين که‌ وێ وێناکراون (اجماع)يان له‌سه‌ره‌. ئه‌گه‌ر (شورا) وێ لێکبده‌ينه‌وه‌ ئاماژه‌يه‌ به‌ به‌شدارى و بيروڕێی تاکه‌کان و کۆمه‌ڵگه‌ به‌ ئه‌مرى سياسيه‌وه‌، ئه‌وێ ده‌ست و په‌نجه‌ له‌گه‌لێ ململانێ و جياوازى و تێگه‌يشتنى جياواز نه‌رم ده‌کات . چونکه‌ سياسه‌ت جياوازى خوڵقێنه‌ و روويه‌کى ئه‌خلاقيى گه‌وره‌شى پارێزگاريکردنه‌ له‌و جياوازيانه‌ و به‌ڕێوه‌بردنێکى عه‌قلآنيانه‌يانه‌ى نێوانيان، هه‌ر له‌م رووه‌شه‌وه‌ ئێمه‌ ناتوانين له‌گه‌لێ ئه‌و روانگه‌ى کاک ناسرى سوبحانيدێ بين (که‌ له‌ باسى نيزامى سياسی ئيسلام دێ خستوويه‌ته‌ روو) که‌ به‌ جۆرێ له‌ جۆره‌کان شورێ  و (اجماع)ى به‌ يه‌که‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌  و (اجماع) ئه‌هلى شوراش يه‌کسان ده‌کات به‌ فه‌رمانى خوێ  و شکاندن  و لێده‌رچوونيشى به‌ ده‌رچوون له‌دين له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دات؟! .

هه‌ر بۆيه‌ لانى زۆرى ئه‌وه‌ى له‌ په‌يوه‌ندى (شورا) به‌ (اجماع)ه‌وه‌ ده‌کرێت بوترێت ئه‌وه‌يه‌، که‌ ئه‌گه‌ر تاک و پێکهاته‌کانى کۆمه‌ڵگه‌يه‌ک هه‌ستيان به‌ به‌شدارى سياسی و ئازادى خۆيان و پاراستنى ماف  و که‌رامه‌تى خۆيان کرد و له‌ زۆردارى سياسی به‌دوور بوون، ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌ى جۆرێ له‌ سه‌قامگيرى سياسی و کۆده‌نگى يه‌کى گشتى له‌سه‌ر پرسه‌ نيشتمانى و گشتى يه‌کان و دوور که‌وتنه‌وه‌ له‌ ناکۆکى و له‌به‌ر يه‌ک هه‌ڵوه‌شان. له‌گه‌لێ ره‌چاوکردنى چه‌وساوه‌ ئاينى و نيشتمانى و ئه‌خلاقى يه‌کان که‌ له‌ ده‌ستورێکى مه‌ده‌نى دێ رێکه‌وه‌تنيان له‌سه‌ر ده‌کرێت.

هه‌رچى چه‌مکى خيلافه‌ته‌ گه‌ر به‌ مانێی مۆدێلێکى حوکمڕانى وه‌ربگرين، ئێمه‌ له‌گه‌لێ بۆچوونى که‌سانى وه‌ک (وائل حه‌لاق)داين که‌ هێڵى گشتى بيرکردنه‌وه‌ى ئيسلاميش له‌ مێژوودێ پشتيوانى ده‌کات و گريمانه‌ى به‌ يه‌که‌وه‌ گرێدانى خه‌لافه‌ت و شورێ ده‌کات. واته‌ به‌ده‌ر له‌ پابه‌ند بوون به‌ شورێ و دوور که‌وتنه‌وه‌ له‌ حوکمى بنه‌ماڵه‌يى و خۆسه‌پاندنى سياسی و پياده‌کردنى شورێ ناتوانين باس له‌ بوونى خه‌لافه‌ت بکه‌ين وه‌ک ئاماژه‌ به‌ سيستمێکى پێوانه‌يى له‌ ئه‌زموونى موسڵماناندا. به‌م جۆره‌ش (خه‌لافه‌ت) ده‌بێته‌ ئاوه‌ڵناوێک ته‌نها به‌سه‌ر قۆناغی (خه‌ليفه‌کانى راشيدين) و لێی هه‌ندێکيش ماوه‌ى حوکمڕانى (عومه‌رى کوڕى عه‌بدولعه‌زيز)دێ ده‌چه‌سپێت و فۆرمه‌کانى ترى حوکمڕانى له‌ قۆناغه‌کانى ترى مێژووى ئيسلامى دێ ناگرێته‌وه‌. به‌کارهێنانى ناوى خه‌ليفه‌ش له‌لايه‌ن ئه‌و حوکمڕانانه‌وه‌ که‌ به‌ کرده‌وه‌ (سوڵتان)بوون، سيستمه‌که‌ ناکات به‌ خه‌لافه‌ت. بەڵام نابێت ئه‌وه‌مان له‌بير بچێت که‌ ئه‌م مشت ومڕ و وێناکردنى په‌يوه‌ندى يه‌ له‌ناو مێژوودێ ئه‌نجام ده‌درێت و په‌يوه‌ندى به‌ دونيێی نوێ  و ئێمه‌وه‌ له‌ ئێستادێ نى يه‌. به‌ واتێی ئه‌وه‌ى يه‌کێ ناوانێ به‌ هه‌مان ميکانيزم و تێگه‌يشتنه‌وه‌ په‌يوه‌ندى مێژوويى نێوان شورێ  و خه‌لافه‌ت، ئه‌زموونى خه‌لافه‌تى راشيدينمان بۆ بگه‌ڕێنێته‌وه‌. به‌ حوکمى ئه‌وه‌ى کۆمه‌ڵگه‌ و ناسنامه‌ى تاک و مۆدێلى ده‌وڵه‌ت و حوکمڕانى گۆڕانى قوڵيان به‌سه‌ردێ هاتووه‌  و رێگێ به‌ دووباره‌ به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ى ئه‌و نموونانه‌ نادات. هه‌ر بۆيه‌ پێداگرتنى بير  و ره‌وتى ئيسلامى نوێ له‌سه‌ر خه‌لافه‌ت و گريمانه‌ى دووباره‌ گه‌ڕانه‌وه‌ى ئه‌و مۆدێله‌ له‌ حوکمڕانى، يه‌کێک بووه‌ له‌ سه‌رچاوه‌کانى قه‌يرانى فکرى و سه‌رلێشێوانى سياسی و به‌فيڕۆدانى توانێ و کات و ده‌رفه‌ت. (نێ ممکن) بوونى گێڕانه‌وه‌ى نموونه‌ى (راشيدين) يش نه‌ک له‌ ئێستادا، به‌ڵکو له‌ ته‌واوى مێژووى موسڵماناندێ له‌ دوێی کوده‌تێی بنه‌ماڵه‌ى ئه‌مه‌وى يه‌وه‌، جگه‌ له‌و (2)ساڵه‌ى (عومه‌رى کوڕى عه‌بدولعه‌زيز) وێی کردووه‌ له‌ فه‌رموده‌يه‌کدێ (که‌ لێی ئێمه‌ دروستکراوه‌) گێڕانه‌وه‌ى خيلافه‌ت بکات به‌ حه‌تميه‌تێکى مێژوويى و بيشيبه‌ستێته‌وه‌ به‌ ويستى خوداوه‌. يه‌کێ له‌و پرسانه‌ش که‌ سه‌له‌فى يه‌تى جيهادى  و ترۆرى به‌ ئيسلام پاساودراوى سه‌رده‌م له‌م روه‌وه‌ سوودى لێ وه‌رده‌گرێت، ئه‌م تۆباويه‌ته‌يه‌ن  وده‌قه‌ بان مێژووييانه‌يه‌ .

(أولوا الأمر)يش چه‌مکێکه‌ له‌ مێژووى سياسی موسڵماناندێ هێنده‌ى به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ گوێڕايه‌ڵى و به‌ دينى کردنى ئه‌و گوێڕايه‌ڵى يه‌وه‌، نه‌به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ شوراوه‌. راسته‌ (أولوا الأمر) وه‌ک داڕشته‌يه‌کى کۆ (جمع) ئاماژه‌ به‌ بوونى نوخبه‌يه‌کى خاوه‌ن بڕيار و قسه‌ ڕۆيشتوو ده‌کات، بەڵام له‌ڕاستيدێ به‌ کرده‌وه‌ (ولى أمر) بوو به‌ ته‌فسيرى کردارى  و مێژوويى ئه‌و، هه‌ر ئه‌و چه‌مکه‌ش بوو به‌ سه‌نته‌رى فکرى سياسی ئيسلامى مێژوويى، قوڕ به‌سه‌رى موسڵمانانيش له‌سايه‌ى شه‌ڕ و ململانێی ناوخۆ له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵات و به‌ شمشێر لێکدانه‌وه‌ى ره‌وايه‌تى سياسی و خه‌مڵينى چه‌مکى فيتنه‌ وه‌ک گوزارشتێک بۆ دۆخى ناله‌بارى کۆمه‌ڵگه‌ى ئيسلامى له‌ مێژوودا، دۆخه‌که‌ى به‌ئاستێک گه‌ياند که‌ چه‌مکى (ولى أمر)ى له‌ زۆربه‌ى ره‌هه‌نده‌ شورايى و دادپه‌روه‌رى يه‌کانى داڕنى و به‌ستيه‌وه‌ به‌ دابينکردنى ئاسايش  و کۆتايى هێنان به‌ ناکۆکى ناوخۆيى بێ له‌لايه‌ن زۆردارێکيشه‌وه‌ بێت .

يه‌کێ له‌و ڕابه‌ره‌ دينيانه‌ش که‌ رۆڵى له‌ گه‌وره‌کردنى کلتورى گوێڕايه‌ڵى بۆ (ولى أمر) هه‌بوو، به‌ده‌ر له‌وه‌ى ئه‌م (ولى أمر)ه‌ چۆن گه‌يشتۆته‌ ده‌سه‌ڵات و به‌ چ شێوه‌يه‌ک پياده‌ى ده‌کات، خوالێخۆشبوو ئه‌حمه‌دى کوڕى حه‌نبه‌ل بوو. له‌ ئێستاشدێ جه‌ختکردنه‌وه‌ له‌ (ولى أمر) به‌ يه‌کێ له‌ جياکه‌ره‌وه‌کانى ئيسلامى ره‌سمى  و ره‌وتى سه‌له‌فى و به‌تايبه‌تيش سه‌له‌فى مه‌دخه‌لى داده‌نرێت. که‌ فۆرمێکى پاساوده‌ر له‌ ئيسلام بۆ ده‌سه‌ڵاتى باو و سياسه‌ته‌کانى ده‌خاته‌ ڕوو.

هه‌رچى (أهل الحل و العقد)ه‌ هه‌ر وه‌ک وتمان ده‌ربڕينى دووه‌مى (أهل الشورا)يه‌  و په‌يوه‌ندى يه‌کى نزيکى له‌گه‌لێ هه‌وڵه‌کانى به‌رجه‌سته‌بوون و مانادان به‌م چه‌مکه‌وه‌ هه‌يه‌ . ده‌سته‌واژه‌که‌ ئاماژه‌يه‌ به‌ ڕووێکى گرنگى شورێ به‌ مانێ سياسی يه‌که‌ى و ئه‌و پێناس و ناوه‌رۆکه‌ى پێمان دێ . که‌ ئه‌ويش نوێنه‌رايه‌تى کردن و ده‌سته‌به‌ر کردنى ره‌وايه‌تى و لێسه‌ندنه‌وه‌ى متمانه‌  و گۆڕينى حوکمڕانه‌. بەڵام ده‌سته‌واژه‌که‌ دابڕاو نى يه‌ له‌و ژينگه‌ سياسی و دينى  و قۆناغه‌ مێژوويى و فۆرمى پياده‌ کردنه‌ى ده‌سه‌ڵات که‌ له‌ ئارادێ بوون. 

ئه‌و واقيعه‌ مێژوويى يه‌ ته‌م و مژى خستۆته‌ سه‌ر ناوه‌رۆکه‌که‌ى. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى که‌ هه‌ر له‌ژێر کاريگه‌رى ئه‌و دۆخه‌دێ ئه‌م ده‌سته‌واژه‌ به‌سه‌ر دۆخ و که‌سانێکدێ بڕاوه‌، که‌ به‌ کرده‌وه‌ (شورا)يان پياده‌ نه‌کردووه‌، هيچ ده‌سه‌ڵاتێکى واشيان له‌ چاودێريکردن و له‌ کاتى پێويستيش له‌کار لادانى حوکمڕان نه‌بووه‌. 

بۆيه‌ هه‌روه‌ک خودى (شورا) ناوه‌رۆکێکى (چبگ) کراوى نى يه‌  و قابيلى راڤه‌ى جۆرێ وجۆره‌ له‌و سۆنگه‌شه‌وه‌ پێويست ناکات له‌ ئێستادێ ببێته‌ به‌شێ له‌ زمانى سياسی بۆ گوزارشت دانه‌وه‌ له‌ واقيعى سياسی کۆمه‌ڵگه‌يه‌کى دياريکراوى سه‌رده‌م .

وێناکردنى په‌يوه‌ندى (شورا)ش به‌ پسپۆڕى  و (تخصص)ه‌وه‌ په‌يوه‌سته‌ به‌جۆرى تێگه‌يشتنمان له‌ شورا. دياره‌ ئه‌گه‌ر چه‌مکه‌که‌ له‌ بوارى زانستى دا، ياخود به‌ مانێی (مه‌شوه‌ره‌ت) به‌کار بێنين ئه‌م دوو چه‌مکه‌ په‌يوه‌ندى راسته‌وخۆيان به‌ يه‌که‌وه‌ هه‌يه‌. چونکه‌ ئه‌و که‌سه‌ى مشت ومڕى فکرى و زانستى ده‌کات، ياخود له‌ کايه‌يه‌کى ژيان و کۆمه‌ڵگه‌دێ راوێژى پآده‌کرێت، ده‌بێت پسپۆڕ بێت . پسپۆڕى پێشمه‌رجى ئه‌هلى يه‌ت بوونى مه‌شوه‌ره‌ته‌، بەڵام ئه‌گه‌ر (شورا) به‌ ئاماژه‌ى سياسی هاوچه‌رخ به‌کار بێنين  و يه‌کسانى بکه‌ين به‌ ديموکراسى وه‌ک هه‌ندێ کردوويانه‌ و ده‌يکه‌ن، ئه‌وێ پسپۆڕى به‌ مانێ ورد و ته‌کنيکيه‌که‌ى ئه‌و رۆڵه‌ى نامێنێ و له‌ جێی ئه‌ودێ سه‌ليقه‌ى سياسی و متمانه‌ى نوێنه‌رايه‌تى  و هه‌ندێ خه‌سڵه‌تى ترى له‌م جۆره‌ جێگێی پسپۆڕى ده‌گرێته‌وه‌، چونکه‌ په‌رله‌مانه‌ نوێکان  و ليژنه‌کانى ناويان ده‌توانن بۆ ڕايى کردنى کاره‌کانيان سوود له‌ شاره‌زايى و پسپۆڕى ده‌ره‌وه‌ى خۆيان وه‌ربگرن و کۆمه‌ڵێ راوێژکار له‌ بواره‌ جۆراوجۆره‌کانى کارى په‌رله‌مانيدا، يارمه‌تى نوێنه‌رايه‌تى خه‌ڵک بدات، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى ناوه‌نده‌ ئه‌کاديمى و توێژينه‌وه‌کان و کۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى و دادگاکان له‌ ڕێی خۆيانه‌وه‌ به‌شدار ده‌بن له‌ ڕاستکردنه‌وه‌ى هه‌ڵه‌کان و پێگه‌ياندنى ديدگاکان.

 

پ/8: ئايه‌ ده‌توانرێت له‌جێگه‌ى شورێ که‌ مه‌سه‌له‌يه‌کى خێڵه‌کى  و پێش مۆدێرنه‌يه‌، قسه‌ له‌ ديموکراسى و ڕێ و شوێنه‌کانى ترى عه‌قڵى ده‌سته‌جه‌معى  و عه‌قڵانى يه‌تى مۆدێرن بکرێت؟

ئه‌بوبه‌کر عه‌لى: پێم وايه‌ قسه‌کردن له‌ ديموکراسى و کردنى به‌ به‌شێ له‌ ناسنامه‌ى سياسی بزاڤى ئيسلامى و کۆمه‌ڵگه‌ موسڵمان نشينه‌کان، له‌ ئه‌بێ و نابێی فکرى و سياسی ده‌رچووه‌  و بۆته‌ ئه‌رکێکى ئه‌خلاقى و ته‌نانه‌ت له‌ ئاستى به‌هاکاندێ دينيش. چونکه‌ ديموکراسى له‌ په‌يوه‌ندى به‌ کاراکردنى به‌هێی دادپه‌روه‌رى له‌ ژيانى هاوچه‌رخى موسڵماناندێ تاو وتوێ ده‌کرێت و بۆچوونى له‌باره‌وه‌ ديارى ده‌کرێت. به‌ واتێی ئه‌وه‌ى ئه‌گه‌ر دادپه‌روه‌رى مه‌به‌ستێکى بالێ و به‌هێ و خوازراوێکى ئيسلامى بێت وه‌ک ئاين، به‌ڵکو به‌سترابێته‌وه‌ به‌ ته‌وه‌ره‌ى په‌يامى پێغه‌مبه‌ران (عليهم السلام) له‌ سه‌راپێی مێژووى مرۆڤايه‌تيدا: [لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ ۖ وَأَنزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّـهُ مَن يَنصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ ۚ إِنَّ اللَّـهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ]الحديد/25، وه‌ داوايه‌کى راسته‌وخۆ و بێ په‌رده‌  و هه‌تا هه‌تايى خودێ بێت له‌ باوه‌ڕداران:[ إِنَّ اللَّـهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَىٰ وَيَنْهَىٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْيِ ۚ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ]النحل/90، [کونُوێ قَوَّامِينَ بِالْقِسْگ] النسێ و/135 . وه‌ له‌م سه‌رده‌مه‌دێ به‌ حوکمى کۆمه‌ڵێ هۆکار و له‌ روانگه‌ى واقيعى کۆمه‌ڵگه‌ جۆراوجۆره‌کانى مرۆڤايه‌تى، دادپه‌روه‌رى بێ ديموکراسى نيمچه‌ مه‌حالێ بێت، ئه‌وێ به‌گوێره‌ى رێسێی ئوسوڵى: (ما لا يتم الواجب إلا به فهو واجب ) ديموکراسى ده‌بێته‌ ئه‌رکێکى ئيسلامى هاوچه‌رخ، بۆيه‌ پێم وايه‌ ديموکراسى بژارده‌يه‌ک نى يه‌ له‌به‌رده‌مماندا، به‌ڵکو ئه‌گه‌ر بڕوامان به‌ به‌رجه‌سته‌ کردنى دادپه‌روه‌رى له‌ دنيێی هاوچه‌رخ و کۆمه‌ڵگه‌کانماندێ هه‌بێت، تێ جێگره‌وه‌يه‌کى له‌و باشتر دێته‌ کايه‌وه‌، تاکه‌ بژارده‌ى ئه‌خلاقى و عه‌قلآنى يه‌. به‌ حوکمى ئه‌وه‌ى ئێمه‌ له‌به‌ر ده‌م به‌راورد کردن له‌ نێوان ئه‌مرێکى ئيلاهى و ئه‌مرێکى عورفى  و دنيايدێ نين، به‌ڵکو به‌ حوکمى ئه‌وه‌ى ره‌تکردنه‌وه‌ى ديموکراسى له‌ ئێستادێ تێکه‌ڵه‌ له‌گه‌لێ گه‌نده‌ڵى و سه‌رکوت، ئه‌وێ له‌نێوان دوو ئه‌مرى دنيايى و دوو فۆرم و شێواز له‌ ده‌سه‌ڵات و به‌ڕێوه‌بردندا، خراپه‌که‌يان هه‌ڵده‌بژێرين. ئێمه‌ به‌ ناچارى و به‌ حوکمى ئه‌و جه‌بره‌ى ژيانکردنى نوێ و سيستمى نێوده‌وڵه‌تى به‌سه‌رماندێ سه‌پاندويه‌تى، ناتوانين باس له‌ هيچ کۆمه‌ڵگه‌يه‌ک و له‌وانه‌ش کۆمه‌ڵگه‌يه‌کى موسڵمان و ئه‌زموونێکى ئيسلامى له‌ ده‌ره‌وه‌ى ده‌وڵه‌تى باوه‌وه‌ بکه‌ين. که‌ته‌لۆکى عه‌قلآنى به‌ڕێوه‌بردنى ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ و رزگار کردنى مرۆڤ  و کۆمه‌ڵگه‌ش له‌ هه‌ڕه‌شه‌کانى و مه‌سخ بوون، هه‌روه‌ک تيۆرسينى فه‌ره‌نسى ئالان تۆرين بۆى چووه‌، ديموکراسى يه‌. ده‌وڵه‌تى نوێ ئه‌گه‌ر له‌ڕێی ميکانيزمه‌کانى ديموکراسى و ده‌سته‌به‌ره‌کانيه‌وه‌ کۆت و به‌ند نه‌کرێت و ملکه‌چى خواستى کۆمه‌ڵگه‌ نه‌کرێت، له‌ ئامرازه‌وه‌ ده‌بێته‌ ئامانج و هه‌ولێ ده‌دات جێگه‌ى خودێ بگرێته‌وه‌ و داوێی په‌رستن ده‌کات. به‌ حوکمى ئه‌وه‌ى پاساوى خۆى به‌خۆى ده‌دات. نه‌ک به‌ شتێ له‌ ده‌ره‌وه‌ى خۆيه‌وه‌. هه‌ڵه‌ى هه‌ره‌ گه‌وره‌ى بير و بزاڤى ئيسلامى نوێش له‌ په‌يوه‌ندى به‌ پرسى ده‌وڵه‌ته‌وه‌، له‌وه‌دێ بووه‌، که‌ قاڵب و ئامرازه‌ کۆنترۆڵکه‌ره‌کان و ده‌زگاکانى نوێ وه‌رده‌گرێت و زه‌مانه‌تى خراپ کارنه‌کردنى که‌ ديموکراسى يه‌ ره‌تکردۆته‌وه‌!. له‌و وه‌همه‌دێ ژياون که‌ ئه‌گه‌ر گروپێکى ئايدۆلۆژيستى په‌روه‌رده‌کراوى ئيسلامى هه‌ڵبکوتنه‌ سه‌ر ده‌وڵه‌ت و کۆنترۆڵى بکات، ده‌توانێت ده‌ستکارى هاميه‌تى بکات؟! . به‌ مانايه‌کى تر ده‌وڵه‌تيان وه‌ک ئامێرێکى بێ لايه‌ن بينيوه‌، هه‌ر بۆيه‌ فکرى سياسی ئيسلامى و ره‌وتى ئيسلامى نوێ له‌ (خوالێخۆشبوو حه‌سه‌ن به‌ننا)وه‌ تاکو ئێستێ له‌ڕووى فکرى يه‌وه‌ زۆر که‌م توانيويه‌تى هيچ ئيزافه‌يه‌ک بخاته‌ سه‌ر که‌له‌پورى ره‌خنه‌گرتنى ئه‌خلاقيانه‌ له‌ ده‌سه‌ڵات. مه‌سه‌له‌ى جه‌وهه‌رى له‌م بواره‌دێ خۆ يه‌کلاکردنه‌وه‌ى فکرى و کردارى يه‌ له‌مه‌ڕ ئه‌و مۆدێله‌ له‌حوکمڕانى، و ده‌وڵه‌ت، که‌ ره‌وتى ئيسلامى و کۆمه‌ڵگه‌ موسڵمانه‌کان ده‌يخوازن. ناکرێت ئێمه‌ له‌ (150)ساڵى رابردووه‌وه‌ تاکو ئێستێ له‌سه‌ر سيستمى دڵخوازى سياسی و ئايديالێ يه‌کلايى نه‌بوبنه‌وه‌ و کۆمه‌ڵگه‌کانمان به‌ نيمچه‌ هه‌ميشه‌يى بکه‌ينه‌ کێڵگه‌ى تاقيکردنه‌وه‌ى مۆدێله‌ جۆراوجۆره‌ تاقينه‌کراوه‌کان، ياخود به‌ يه‌که‌وه‌ لکێنراوه‌کانى سيستمى سياسي. کۆمه‌ڵگه‌ موسڵمانه‌کان باجێکى گه‌وره‌ى ئه‌و ديدگێ لێلى  و ته‌م و مژ و نابه‌رچاوڕوونى يه‌يان داوه‌ . ئه‌وه‌ى له‌ ئێستاشدێ ده‌گوزه‌رآ. به‌ڵگه‌يه‌ له‌سه‌ر بۆچوونه‌که‌ى سه‌ره‌وه‌مان . به‌داخه‌وه‌ که‌ ده‌وڵه‌ت زۆر که‌م نه‌بێت له‌ زۆربه‌ى جيهانى ئيسلامى دا دانه‌مه‌زرا، هه‌ر بۆيه‌ له‌ ئێستادا چه‌ندين ده‌وڵه‌ت له‌ دۆخى شکست و رووخانى خۆياندان، کاتى ئه‌وه‌ هاتووه‌ به‌ بوێرى يه‌وه‌ بوترێت که‌ ئێمه‌ ده‌وڵه‌تى مه‌ده‌نى و ديموکراسى نوێمان ده‌وێت، ده‌وڵه‌تێ رێز له‌ ناسنامه‌ى ئيسلامى زۆرينه‌ى کۆمه‌ڵگه‌ بگرێت و بڕوێی به‌ جياوازى هه‌بێت و ببێته‌ پارێزه‌رى ماف و ئادادى يه‌کانى تاک و پێکهاته‌کانى کۆمه‌ڵگه‌. ده‌وڵه‌تى هه‌ق  و دادپه‌روه‌رى  و ماف و ياسێ و هاوڵاتى، ده‌وڵه‌تى خزمه‌تگوزارى، ده‌وڵه‌تێ جێگه‌ى ناسنامه‌ جۆراوجۆره‌کانى تيابێته‌وه‌  و پاسه‌وانى که‌رامه‌ت و که‌سێتى هه‌مووانيش بێت. چى دى پێويست ناکات خۆمان به‌ چه‌مکێکى وه‌کو شوراوه‌ ببه‌ستينه‌وه‌، که‌ ئاماژه‌ نى يه‌ بۆ سيستمێکى سياسی دياريکراو  و مه‌نزومه‌يه‌ک له‌ ميکانيزم و دام و ده‌زگێ و ده‌سته‌به‌رى  و ملکه‌چى خوێندنه‌وه‌ى جياواز و قابيلى خراپ به‌هره‌ لێ بردنه‌، له‌وانه‌ش به‌کارهێنانى بۆ ره‌تکردنه‌وه‌ى ديموکراسى و فره‌يى و ده‌وڵه‌تى مه‌ده‌نى و ده‌ستور سالارى يه‌کى سازان له‌سه‌رکراو. 

 

پ/9: ئايه‌ ده‌توانرێت قسه‌ له‌سه‌ر کۆتايهاتن  و نه‌سخ بوونه‌وه‌ى شورا بکه‌ين؟

ئه‌بوبه‌کر عه‌لى: پێش ئه‌وه‌ى ئێمه‌ وەڵامى ئه‌م پرسياره‌ بده‌ينه‌وه‌، ده‌بێ بڵێين داخۆ ئه‌و لۆژيکه‌ى هه‌ڵى گرتووه‌ بێ کێشه‌يه‌؟ به‌و واتايه‌ى له‌کاتێکدێ باس له‌ کۆتايى هاتن و نه‌سخ بوونه‌وه‌ى شورێ ده‌که‌ين، ئه‌مه‌ ئه‌و ئه‌گه‌ره‌ى له‌گه‌لێ خۆيدێ هه‌ڵگرتوه‌، که‌ شورێ چه‌مکێکى پێناسه‌کراوى به‌ ده‌زگاييکراوى چوارچێوه‌داره‌؟ هه‌روه‌ک چۆن سه‌باره‌ت به‌ ديموکراسى به‌و جۆره‌يه‌؟ له‌ کاتاێکدێ هه‌روه‌ک له‌ وەڵامى پرسياره‌کانى پێشوودێ روونمان کرده‌وه‌، شورێ به‌و جۆره‌ نى يه‌، به‌ڵکو چه‌مکێکى پێناسه‌ نه‌کراوى خودايى يه‌، له‌ مێژووشدێ ناوه‌رۆک و ماناپێدانى ملکه‌چى جه‌بره‌کانى هاوکێشه‌ى هێز و پێويستى يه‌کانى ده‌سته‌به‌ر کردنى ره‌وايه‌تى دينى و سياسی فۆرمه‌ جۆرێ وجۆره‌کانى ده‌سه‌ڵات و حوکمڕانى بووه‌. له‌ ئێستاشدێ کۆده‌نگى يه‌کمان له‌سه‌ر ناوه‌رۆک و ره‌نگدانه‌وه‌کانى نى يه‌، ئه‌وانه‌ى له‌ ئێستادێ پێ له‌سه‌ر به‌کارهێنانى چه‌مکه‌که‌ داده‌گرن به‌ کرده‌وه‌ هه‌روه‌ک پێشتريش ئاماژه‌مان به‌ هه‌ندێ رووى کرد، چه‌ند جۆرێکن، بۆ نموونه‌ سه‌له‌فى يه‌تى مه‌دخه‌لى هاوپه‌يمان له‌گه‌لێ هه‌ندێ بنه‌ماڵه‌ى سياسی هاو وێنه‌ى ئه‌زموونى سعوديه‌، شورێ تێ راده‌يه‌کى زۆر به‌ واتێی مه‌شوه‌ره‌ به‌کار دێنێ به‌ هه‌ندێ که‌م و زياده‌وه‌، چونکه‌ له‌ سعوديه‌ ژيانى سياسی نوى له‌ وێنه‌ى حيزبه‌کان و بوونى په‌رله‌مان  و پێکهێنانى حکومه‌ت به‌ شێوازه‌ ديموکراسى يه‌کان بوونى نى يه‌، ئه‌وه‌ى هه‌يه‌ ئه‌نجومه‌نێکى شورێی ده‌وڵه‌ته‌. له‌ شوێنێکى وه‌کو کۆمارى ئيسلامى ئێران  و هاو وێنه‌کانيدێ به‌کارهێنانى شورێ ( له‌ وێنه‌ى ئه‌نجومه‌نى شورێی ئيسلامى(په‌رله‌مان) شورێی ئۆستان و شارۆچکه‌  و گونده‌کان) هێمايه‌ بۆ ئاراسته‌ى ناسنامه‌گه‌رايانه‌ى رژێم بۆ گوزارشت دانه‌وه‌ له‌ ديموکراسى يه‌کى مه‌رجدار.

به‌ کورتى ئه‌وه‌ى وەڵامى ئه‌م پرسياره‌ ده‌داته‌وه‌، ئاستى گه‌شه‌کردنى سياسی و ديموکراسى بوونى ره‌وت و هێز و ده‌وڵه‌ته‌کانه‌. ئێمه‌ مانان پێمان وايه‌ که‌ پێنانه‌ ناو قۆناغى دوێی شورێ پێويستى يه‌کى سه‌قامگيرى و گه‌شه‌کردنى سياسی و بوونه‌ به‌ به‌شى له‌ ڕووه‌ رووناک و ئينسانى يه‌که‌ى مۆدێرنه‌ى دنيێی نوآ، واقيعى ئێمه‌ چى دى به‌رگه‌ى ئه‌وه‌ ناگرێت که‌ ئێستێ مشت ومڕمان بێت له‌سه‌ر ناوه‌رۆکى چه‌مکى شورێ و ره‌نگدانه‌وه‌ و به‌رکه‌وت (استحقاقه‌کان)ى، پێويستمان به‌وه‌يه‌ چه‌مک و زاراوه‌کان به‌ زانستى به‌کار بێنين و مه‌به‌ست له‌ به‌کارهێنانيشيان ديار بێت، بوارى خۆدزينه‌وه‌ له‌ به‌رپرسيارێتى له‌ڕێی لێکدانه‌وه‌ بۆ ناوه‌رۆکى چه‌مکه‌کان نه‌مێنآ، بۆيه‌ ئه‌گه‌ر شورێ ئاماژه‌ بێت بۆ فۆرم و شێواز و ئه‌زموونه‌کانى پياده‌کردنى له‌ مێژوو  و واقيعى ئێستاشدا، به‌ دڵنيايى يه‌وه‌ پێويسته‌ تێی په‌ڕێنين، چونکه‌ له‌ مێژوويه‌کى دوور و درێژدێ نه‌بوونه‌ رێگر له‌ به‌رده‌م سته‌مکارى سياسی  و خۆسه‌پاندن و قۆرخکردنى ده‌سه‌ڵات و تاکڕه‌وى، خۆ ئه‌گه‌ر وه‌ک چه‌مکێ سه‌يرى بکه‌ين، ديسانه‌وه‌ به‌ پێويستى نازانم بۆ گوزارشتدانه‌وه‌ له‌ قبوڵکردنى ديموکراسى به‌کار بێت، چونکه‌ چه‌مکه‌کان بارگاوين به‌ ئه‌زموون و ژينگه‌ و کلتوره‌کانى خۆيان  و ئه‌و کۆمه‌ڵگه‌ى به‌رهه‌مى هێناون، هه‌ر بۆيه‌ مه‌ترسى ده‌کرێت له‌وه‌ى که‌ خودى ناوهێنانه‌که‌ بکرێته‌ پاساوى دووباره‌ لێکدانه‌وه‌ و پێناسه‌کردنه‌وه‌ى ديموکراسى به‌ بيانووى ره‌سه‌نايه‌تى و به‌تاڵکردنه‌وه‌ى له‌ به‌شێ له‌ ناوه‌رۆکه‌که‌ى.

ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى دابه‌شبوونى کۆمه‌ڵگه‌ موسڵمانه‌ هاوچه‌رخه‌کان بۆ سه‌ر ئايدۆلۆژيێ و هێزى سياسی جياوازى ئسلامى و سيکولار، ده‌خوازێت زمانێکى هاوبه‌شى پێناسه‌کراوى سياسی بۆ له‌يه‌کتر گه‌يشتن و هه‌ڵوێست گرتن له‌ ئارادێ بێت، خوێندنه‌وه‌ى (مقاصد)يانه‌ش بۆ چه‌مکى (شورا) له‌ قورئان  و به‌ گشتى ده‌قى ئيسلاميشدێ ئه‌و بواره‌مان پێده‌دات که‌ ئه‌وه‌ى گرنگه‌ دۆخێکه‌ که‌مترين زوڵم و زۆرترين دادپه‌روه‌رى و رێزگرتن له‌ که‌رامه‌تى مرۆڤه‌کانى تێدێ بێت. رێبازى (توفيق) و پينه‌ وپه‌ڕۆش له‌ واقيعى نوێی موسڵماناندێ سوودى نه‌بوو، به‌ڵکو بووه‌ هۆى دواکه‌وتوويى و به‌جێماويى سياسي. به‌ گشتيش ئه‌مرى سياسه‌ت و ده‌وڵه‌تدارى جگه‌ له‌ ئاستى به‌هاکان ئه‌مرێکى عورفى و دنيايى يه‌ . تێکه‌ڵکردنى مۆدێرنه‌ وپێش مۆدێرنه‌ له‌سه‌ر ئاستى زمانى سياسی و ره‌وايه‌تى ده‌سه‌ڵات و کارکردنى ده‌وڵه‌ت ده‌ڕژێته‌ خانه‌ى خۆبه‌ستنه‌وه‌ى ناعه‌قلآنى و دابڕانى سياسی يه‌وه‌. 

بەڵام ئه‌مه‌ هيچ رێگێ له‌وه‌ ناگرێت که‌ رۆژێ له‌ رۆژان کۆمه‌ڵگه‌ موسڵمان نشينه‌کان له‌ به‌ره‌نجامى قوڵکردنه‌وه‌ى ئه‌زموونه‌ ديموکراسى يه‌کانيان ئيزافه‌ بخه‌نه‌ سه‌ر ئه‌م چه‌مک و سيستمه‌ سياسی يه‌ و (واته‌ ديموکراسى) چاره‌سه‌رى به‌شى له‌ کێشه‌ و که‌م و کوڕييه‌کانى بکه‌ن و وێی لێ بکه‌ن وەڵامگۆتر بێت به‌ پێشڤه‌چوونه‌کان له‌سه‌ر ئاستى ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵات و کۆمه‌ڵگه‌ و پێشکه‌وته‌ زانستى يه‌ خێراکان و ئاڵوگۆڕ به‌سه‌ر چه‌مکه‌ سياسی يه‌ ته‌قليدى يه‌کان و شورا بکه‌ن به‌ ئاوه‌ڵناوى ديموکراسى. واته‌ مۆدێلى ديموکراسى شورايى بێننه‌ کايه‌وه‌، ياخود کاتێک قسه‌ى له‌سه‌ر ده‌کرێت په‌ره‌ى پێ بده‌ن و ده‌وڵه‌مه‌ندى بکه‌ن.

ئه‌م مۆدێله‌ش له‌ په‌يوه‌ندى نێوان شورێ و ديموکراسى له‌و مۆدێله‌ باوه‌ جياوازه‌ که‌ شورێ ده‌خاته‌ پێش ديموکراسى يه‌وه‌، له‌کاتێکدێ ئه‌وه‌ى ده‌رباره‌ى (شورا) ده‌وترێت بيروڕێی خاوه‌نى قسه‌که‌ره‌کانه‌ ده‌رباره‌ى (شورا) نه‌ک خودى شورا. وه‌ له‌ زۆربه‌ى کاتدێ بۆ مه‌رجدارکردنى ديموکراسى به‌کار هاتووه‌. له‌ باشترين حاڵه‌تدا بۆ ره‌وايه‌تى دان به‌ ديموکراسى وه‌ک ئه‌وه‌ى هه‌يه‌  و پياده‌ ده‌کرێت به‌کار دێت. له‌ کاتاێکدا ئاوه‌ڵناوبوونى (شورا) بۆ ديموکراسى ئاماژه‌يه‌ به‌وه‌ى ئێمه‌ ئيشکاليه‌تى جۆرى په‌يوه‌ندى نێوان (شورا) و (ديموکراسي)مان به‌و جۆره‌ى له‌ بيرى ئيسلامی نوێدێ مه‌تره‌ح بووه‌، تێپه‌ڕاندووه‌، ديموکراسيمان قبولێ کردووه‌  و پياده‌مان کردووه‌  و له‌ به‌ره‌که‌يمان خواردووه‌، دواتر هه‌وڵى ده‌وڵه‌مه‌ند کردنى  و چاره‌سه‌رکردنى که‌م و کورتى يه‌کانى ده‌ده‌ين. بۆ ئه‌وه‌ى ته‌نها به‌کاربه‌رى چه‌مک و سيستمه‌کان نه‌بين و خۆشمان قسه‌مان تيايدێ هه‌بێت و ره‌هه‌ندى نوێيان بۆ ئيزافه‌ بکه‌ين .

پ/10: ڕێی شورێی گروپ و حيزبه‌ ئيسلامى يه‌کانى وه‌کو شورێی به‌ڕێوه‌به‌رێتى مه‌کته‌ب قورئان و شورێی ناوه‌ندى کۆمه‌ڵه‌ى بانگه‌واز و چاکسازى (ده‌عوه‌ت  و ئيسڵاح) و .. هتد . سه‌باره‌ت به‌ ئه‌ندامه‌کانيان تێ چ ڕاده‌يه‌ک پابه‌ندکه‌ره‌؟ ئايه‌ شوێنکه‌وتنى رێی شورێی ئه‌م حيزبانه‌  ده‌توانرێت به‌ به‌رجه‌سته‌کردن و ره‌نگدانه‌وه‌ى گوێڕايه‌ڵى (سمع و طاعه‌)ى شه‌رعى  و فه‌رمانبه‌ردارى له‌ (أولوا الأمر) که‌ له‌ قورئاندێ ئاماژه‌ى پێکراوه‌، له‌قه‌ڵه‌م بدرێت؟

ئه‌بوبه‌کر عه‌لى: به‌بڕوێی من نه‌خێر، به‌ڵکو زياد له‌وه‌ پرسيار له‌سه‌ر شه‌رعيه‌تى دينى بۆ خودى خه‌ليفه‌  و (ولى أمر) ره‌واو رێ پێدراوه‌، ته‌نانه‌ت بۆ ئه‌م سه‌رده‌مه‌ پێويستيشه‌. چونکه‌ هه‌روه‌ک پێشتر له‌ وەڵامى پرسيارێکدا وتمان ئێمه‌ له‌گه‌لێ ئه‌و ڕايه‌ين که‌ مه‌به‌ست له‌ (اولوا الأمر) له‌ قورئاندێ فه‌رمانده‌ سه‌ربازى يه‌کانى ( أمرێ و السرايا)ى سه‌رده‌مى پێغه‌مبه‌ر بوون. به‌ واتايه‌کى تر ئه‌و داوێ و گوتاره‌ راسته‌وخۆ رووى له‌ موسڵمانان له‌ کات و شوێنه‌ جياوازه‌کاندا نىيه‌. به‌ڵکو راسته‌وخۆ رووى له‌ باوه‌ڕدارانى سه‌ره‌تای ئيسلامه‌ و به‌ ئاماده‌بوونى خودى پێغه‌مبه‌ر(د.خ) له‌ناوياندا. که‌ ئێره‌ جێگه‌ى درێژه‌دان به‌م باسه‌ نى يه‌، له‌ڕووى زمانيش (أمير) بۆ فه‌رمانده‌ى سه‌ربازى به‌کار هاتووه‌. بۆيه‌ به‌بڕوێی ئێمه‌ ئه‌گه‌ر باسێ له‌ گوێڕايه‌ڵى شه‌رعيش له‌گۆڕێ بێت په‌يوه‌سته‌ به‌ په‌يوه‌ندى نێوان گوێڕايه‌لێ  و گوى لێگيراو له‌ناو هێزى سه‌ربازيدا. هه‌ڵبه‌ت له‌ دۆخێکدا که‌ ئه‌و هێزه‌ له‌سه‌ر بناغه‌يه‌کى دينى رووت دامه‌زرابێت. به‌ واتايه‌کى تر ئه‌م پرسه‌ له‌شکره‌ سه‌ربازى يه‌ نوێکانى چوارچێوه‌ى ده‌وڵه‌ته‌ نه‌ته‌وه‌يى يه‌کان ناگرێته‌وه‌. هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌تيشه‌وه‌ په‌يوه‌ست نى يه‌ به‌ رێکخستنى په‌يوه‌ندى نێوان حوکمڕان وحوکم به‌سه‌ردێ کراو، چونکه‌ له‌ ئيسلامدێ سيستمێکى سياسی دياريکراوى ئاينيمان نيه‌. له‌سه‌رده‌مى پێغه‌مبه‌ريشدا(د.خ) جگه‌ له‌ فه‌رمانده‌ سه‌ربازى يه‌کان ياخود که‌سێ پێغه‌مبه‌ر کارێکى پێ سپاردبێت، سه‌رکرده‌ و پێشه‌وێی سياسيمان نه‌بووه‌، گوێڕايه‌ڵى له‌ که‌سێکيش که‌ پێغه‌مبه‌ر(د.خ) راسته‌وخۆ ده‌ستنيشان و ئه‌رکدارى کردووه‌، به‌شێکى جيانه‌کراوه‌ى گوێڕايه‌ڵى خودى ئه‌وه‌ له‌ کاتى له‌ژيانبوونيدا. له‌کاتێکدێ کاتێک دوێی کۆچى دوايى ئه‌و يه‌کێ ده‌بێت به‌ خه‌ليفه‌ گوێڕايه‌ڵى ئه‌و به‌درێژه‌کراوه‌ى گوێڕايه‌ڵى پێغه‌مبه‌ر دانانرێت، چونکه‌ هه‌روه‌ک ده‌يزانين پێغه‌مبه‌ر سه‌باره‌ت به‌ جێنشينى خۆى له‌دوێی خۆى بآده‌نگى هه‌ڵبژاردوو هيچ راسپارده‌يه‌کى بۆ موسڵمانان و باوه‌ڕداران نه‌بوو، وه‌ک ئاماژه‌يه‌ک بۆ ئه‌وه‌ى که‌ :

(أ‌)پێغه‌مبه‌ر له‌ سۆنگه‌ى پێغه‌مبه‌ر بوونى يه‌وه‌ له‌ڕووى دينى يه‌وه‌ قابيلى شوێنگرتنه‌وه‌ نىيه‌ و که‌س ناتوانێت ببێته‌ جێنشينى .

(ب‌)مه‌سه‌له‌ى رێکخستنى کاروبارى سياسی  و ژيانى گشتى له‌نێو کۆمه‌ڵى موسڵماناندێ مه‌سه‌له‌يه‌کى دنيايى يه‌ و به‌جێ هێڵراوه‌ بۆ راوێژ و رێکه‌وتنى نێوانيان و په‌ره‌ سه‌ندنه‌کان.

هه‌ر بۆيه‌ باسکردن له‌ جێنشينى پێشه‌وێ (ابوبکر) بۆ پێغه‌مبه‌ر(د.خ) ئاماژه‌يه‌ به‌ پڕکردنه‌وه‌ى بۆشايى رێبه‌ريى له‌ڕووى سياسی يه‌وه‌، په‌يوه‌ندى نێوان دين و ده‌وڵه‌تيش له‌و نێوه‌نده‌دا، ره‌نگدانه‌وه‌ى قۆناغه‌ مێژوويى يه‌که‌ و (اجتهاد)ى ئه‌و هاوه‌لآنه‌يه‌ بناغه‌ى سيستمه‌ نوێکه‌يان داڕشتووه‌، چونکه‌ ئه‌وان هه‌روه‌ک له‌ مشت ومڕه‌کانى سه‌قيفه‌شدێ وه‌ده‌ر ده‌که‌وێت، له‌ بۆشايى يه‌کى راسته‌قينه‌ى (تشريعي) و (توجيهي)دێ ده‌ژيان  و به‌و رێسايه‌ى پێشه‌وێ (عه‌لى) کاريان کرد، که‌ کۆمه‌ڵگێ پێويستى به‌ حوکمڕان و ميرێک هه‌يه‌ پياوباش بێت ياخود پياوخراپ. به‌ واتايه‌کى تر به‌يعه‌تدان به‌ (ابوبکر) يه‌کسان نى يه‌ به‌ به‌يعه‌تدان به‌ (پێغه‌مبه‌ر) به‌ش به‌حاڵى خۆم پێم وايه‌، به‌يعه‌تى دينى ته‌نها و ته‌نها بۆ پێغه‌مبه‌ر راسته‌، له‌و سۆنگه‌وه‌ که‌ مه‌عسومه‌ و ترس و ئه‌گه‌رى خراپ به‌کارهێنان و (استغلال)ى به‌يعه‌دينى يه‌که‌ و ئيمانى که‌سه‌کان له‌ ئارادێ نىيه‌، هه‌روه‌ک چۆن له‌ مێژوودێ له‌ ئاستێکى به‌رفراواندائه‌و خراپ سوود لێوه‌رگرتنه‌ ده‌بينين. بۆيه‌ ئه‌گه‌ر باوه‌ڕداران له‌ (راشيدين)ه‌وه‌ گوێڕايه‌ڵى پێشه‌وێ و حوکمڕانيان به‌ ئه‌مرێکى دينى داناوه‌، ته‌نها به‌وه‌، واته‌ به‌يوونى ئه‌و تێگه‌يشتن و پياده‌کردن و ئه‌زموونه‌ مێژوويى يه‌ نابێت به‌ ئه‌مرى دينى و له‌ چوارچێوه‌ى (اجتهاد)ى مرۆڤه‌کاندێ ده‌مێنێته‌وه‌. نابێت له‌ بيرمان بچێت قۆناغه‌ مێژوويى يه‌که‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دێ له‌سه‌ر ئاستى هه‌موو جيهاندا، قۆناغى به‌يه‌کداچوونى نێوان ئاين و سياسه‌ت بووه‌، سياسه‌ت و ده‌سه‌ڵاتدارێتى له‌ چوارچێوه‌ى چه‌مکه‌ دينى يه‌کاندێ پياده‌ کراون، فه‌رمانڕه‌وێ به‌ پله‌ى يه‌که‌م به‌دوێی ره‌وايه‌تى دينى بۆ ده‌سه‌ڵاته‌که‌ى بووه‌، ئه‌م ديارده‌يه‌ شتێ نه‌بووه‌، تايبه‌ت به‌ موسڵمانان، به‌ڵکو باوه‌ڕداران له‌ ئه‌زموونى (راشيدين) دێ سنوريان بۆ به‌شێکى زۆرى خراپ به‌کارهێنانى ئاين له‌ پێگه‌ى ده‌سه‌ڵاتدێ دانا. گه‌رچى به‌ داخه‌وه‌ ئه‌و دۆخه‌ سه‌باره‌ت به‌وانيش زۆر بڕى نه‌کرد و له‌ ساته‌وه‌ختى کوده‌تای بنه‌ماڵه‌ى (ئومه‌ييه‌)وه‌، له‌ ئه‌زموونى موسڵمانانيشدا (ئاين) کرێ به‌ ئامرازێکى ده‌ستى ده‌سه‌ڵاتێکى ناڕه‌وێ له‌ڕووى شێوازى گرتنه‌ ده‌ستى ده‌سه‌ڵات و چۆنيه‌تى پياده‌کردنى به‌ خودى پێوه‌ره‌ ئيسلامى يه‌کان و ئه‌زموونى (راشيدين). جێ ئه‌گه‌ر پرسيار له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ى به‌يعه‌ت  و به‌دينى کردنى گوێڕايه‌ڵى سياسی له‌سه‌ر ئاستى پێشه‌وێی مه‌زنى موسڵمانان له‌ سايه‌ى ئه‌زموونه‌ مێژوويى يه‌که‌دێ هه‌بێت به‌و جۆره‌ى باسمان کرد، ئه‌مرێکى دينى نه‌بێت، به‌ڵکو دنيايى بێت، ئه‌وێ سه‌باره‌ت به‌ رێکخراو و کۆڕ و کۆمه‌ڵه‌ ئيسلامى يه‌کان مه‌سه‌له‌که‌ ئاڵۆزتر و کێشه‌دار تر ده‌بێت و زۆرتر ده‌چێته‌ ژێر پرسياره‌وه‌. چونکه‌ (مرشدعام) ياخود (ئه‌ميندارى گشتى) و (ميرى) کۆمه‌ڵێکى ئيسلامى ناتوانێت حوکمى خه‌ليفه‌ و سوڵتانه‌ مێژوويى يه‌کانيان هه‌بێت. هه‌موو. (تکيف)ێک له‌و روه‌وه‌ ده‌چێته‌ چوارچێوه‌ى (اجتهاد) و به‌کارهێنانى سياسيانه‌ى (ئاين) له‌ بوارى کارى رێکخراوه‌يى و سياسيدێ و ملکه‌چه‌ بۆ ره‌خنه‌و پێداچوونه‌وه‌. 

خۆ له‌چوارچێوه‌ى حيزبى سياسی نوێدا، که‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا مۆدێلێکى خۆ ڕێکخستنى سياسی مۆدێرن و خۆرئاوايى يه‌، باسکردن له‌ به‌يعه‌ى ئه‌ندام بۆ سه‌رکردايه‌تى نه‌ک هه‌ر پرسيار به‌ڵکو توندترين پرسيارى ده‌چێته‌ سه‌ر و به‌کارهێنانى دينيش له‌ ديدێکى سياسی به‌رژه‌وه‌ندخوازانه‌وه‌ ده‌بێت به‌ واقيعێکى به‌رچاو و حاشاهه‌ڵنه‌گر. 

بۆيه‌ به‌گشتى ئێمه‌ (التزام) به‌ هيچ به‌يعه‌تێکى دينى يه‌وه‌، به‌ مانێ دينى يه‌که‌ى به‌ڕاست نازانين، کارى سياسی کارێکى ئاره‌زوو مه‌ندانه‌ و ئازاده‌ و به‌ده‌ر له‌وه‌ ده‌بێته‌ فۆرمێکى ترى بێگارى و سۆخره‌کێشى و ملدان به‌ واقيعێکى نابه‌دلێ و نه‌خوازراو.

مانه‌وه‌ى به‌يعه‌تى دينيش له‌ نێو گروپه‌ ئيسلامى يه‌کاندێ به‌ هێمايه‌کى دواکه‌وتوويى فکرى و رێگرێ له‌ پێشکه‌وتن و نوێبوونه‌وه‌ى ئه‌و گروپانه‌ ده‌زانم  و ئاماژه‌شه‌ به‌ ته‌قليدى و مێژوويى بوونى فه‌زێی کارکردن و په‌روه‌رده‌ و په‌يوه‌ندى يه‌کان. له‌ کۆمه‌ڵه‌ (جماعه‌) و (حيزب)دێ پابه‌ندى (التزام) هه‌يه‌، مرۆڤ به‌ حوکمى ئه‌ندام بوونى له‌ رێکخراوێکدێ ده‌بێت پابه‌ندى بڕيار و راسپارده‌ و سياسه‌ته‌کانى بێت، به‌ مه‌رجێ له‌و پرۆگرام و کارنامه‌ لانه‌دات که‌ په‌سه‌ند و رێکه‌وتننى نێوخۆيى له‌ کۆنگره‌کاندێ له‌سه‌ر کراوه‌. ئه‌مه‌ش پێمان ده‌ڵێت سه‌رپێچى ئه‌ندام له‌ بڕياره‌کانى (حيزب) ياخود 0جه‌ماعه‌ت) سه‌رپێچى کردن نى يه‌ له‌ فه‌رمانێکى خوايى، به‌ڵکو سه‌رپێچى کردنه‌ له‌ فه‌رمانێ که‌ پێڕه‌و  و مه‌رامنامه‌ى رێکخراوه‌که‌ سه‌پاندوويه‌تى و کردوويه‌تى به‌ ئه‌رکى ئه‌ندام. هه‌روه‌هێ له‌ هه‌ر کاتێکدا مرۆڤ قه‌ناعه‌تى گۆڕێ و ريزى رێکخراوه‌که‌ى به‌جێهێشێت، ديسان گوناهێکى دينى ئه‌نجام نه‌داوه‌، چونکه‌ به‌وکاره‌ى له‌ ئيسلام نه‌چۆته‌ ده‌ره‌وه‌، به‌ڵکو موماره‌سه‌ى مافێکى خۆى کردووه‌. له‌و سۆنگه‌وه‌ که‌ ڕه‌وايه‌تى ئه‌وکه‌سانه‌ى له‌ ئێستادێ رێکخراوه‌کان به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن و له‌ سه‌روى هه‌ره‌مى ده‌سه‌ڵاتى جه‌ماعه‌ت و حيزبه‌وه‌ن، له‌ ئه‌ندامانى کۆنگره‌، ياخود ئه‌و سه‌رکردايه‌تى يه‌وه‌، وه‌ر ده‌گرن، که‌ کۆنگره‌ هه‌ڵىبژاردوون، نه‌ک ده‌قى پيرۆز و خودێ و ئاسمان، به‌ هه‌مان ميکانيزميش ده‌کرێت لاببرێن و که‌سانى دى بخرێنه‌ شوێنه‌کانيان، له‌ کاتێکدێ ئه‌گه‌ر شه‌رعيه‌تى دينييان هه‌بێت ملکه‌چى ئه‌و جۆره‌ ڕێ و شوێنانه‌ى پێشه‌وه‌ نابن، بەڵام ده‌کرێت جۆرێ له‌ په‌يمان وه‌رگرتن نه‌ک به‌يعه‌ى دينى له‌سه‌ر پابه‌ند بوون به‌ به‌رنامه‌ى کار و پرۆگرام و تێکۆشانى هاوبه‌ش وه‌ربگيرێت. وه‌فادار بوون به‌ په‌يمانه‌وه‌ له‌ دۆخى نه‌بوونى له‌ڕێلادان، ياخود گۆڕانى قوناعه‌ت، ئه‌خلاقێکى ئيسلامى يه‌، بەڵام ئه‌مه‌ تاک خۆى بڕيار ده‌دات و ناوه‌رۆکى دينيش نادات به‌ گوێڕايه‌ڵى سياسی به‌ڵکو ره‌هه‌ندێکى ئه‌خلاقى ته‌ڕ و پاراوترى پێ ده‌به‌خشێت، هه‌ڵبه‌ت نابێت له‌ بيريشمان بچێت که‌ له‌ ئێستادێ سه‌رده‌مى گروپه‌ ئاينى يه‌ ئايدۆلۆژى يه‌ داخراوه‌ مولته‌زيمه‌کان به‌سه‌ر چووه‌، کارى سياسی فه‌زێی کراوه‌ و ئيشکردن له‌سه‌ر بناغه‌ى هاوڵاتى بوون ده‌خوازێت، که‌ خه‌ڵکى له‌ ئاستى جۆرێ وجۆرى پابه‌دى دينى له‌ناو حيزبێکدێ به‌ ده‌ورى پرۆژه‌يه‌کى سياسی هاوبه‌شدێ کۆده‌کاته‌وه‌. ئه‌و دۆخه‌ش ناکۆکى له‌گه‌لێ بوونى به‌يعه‌تى دينى دێ هه‌يه‌. هه‌ر بۆيه‌ بوونى به‌يعه‌ت له‌ ئێستادێ به‌ پله‌ى يه‌که‌م به‌ شێکه‌ له‌ کلتورى سه‌له‌فيه‌ت و به‌تايبه‌تيش سه‌له‌فيه‌تى جيهادى، که‌ ئه‌ندام تيايدێ له‌ فه‌زايه‌کى سيخناخ له‌ڕق و عه‌سکه‌رتاريه‌ت و خوێن و مردن هه‌ڵگرتندێ ده‌ژيت.

 

پ/11: وێ دێته‌ پێش چاو کاروبارى موسڵمانان به‌ شێوه‌يه‌کى شورايی له‌ نێوانياندێ به‌ڕێوه‌ ده‌چێت، باشه‌ ئه‌گه‌ر وايه‌، پێگه‌ى ناموسڵمان وه‌ک تاک و گروپ به‌ سيفه‌تى هاوڵاتى له‌ کۆمه‌ڵگه‌که‌دێ چى به‌سه‌ر دێت ؟ ئايه‌ ئه‌وان له‌گه‌لێ بوونى شورادێ و له‌و شتانه‌دێ که‌ شورايان ده‌رباره‌ى ده‌کرێت، پشکيان له‌ ده‌سه‌ڵاتى سياسی و به‌ڕێوه‌بردنى کۆمه‌ڵگه‌دێ ده‌بێت؟ ياخود ده‌بنه‌ (اهل الذمة‌) و به‌شێ له‌ مافه‌ بنه‌ڕه‌تى يه‌کانيان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن؟

ئه‌بوبه‌کر عه‌لى: سه‌ره‌تێ ده‌بێت مه‌به‌ست له‌ به‌شێوه‌ى شورايى بخرێته‌ ڕوو، که‌ هه‌ست ده‌کرێت لێره‌دێ له‌ڕووى چه‌مک و شێوازه‌کانى پياده‌ کردنه‌وه‌ وه‌ک ئه‌مرێکى پێش مۆدێرنه‌ وێنێ و مامه‌ڵه‌ى له‌گه‌لێ کراوه‌. بێگومان ئێمه‌ ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێينه‌وه‌ بۆ مۆدێلى ده‌وڵه‌تى ئيسلامى لێی (به‌ننا)  و (مه‌ودوودى)  و سروشتى ده‌سه‌ڵات و ناسنامه‌ى حوکمڕانه‌کان و دام و ده‌زگاکان و رێکخستنى په‌يوه‌ندى يه‌کان له‌ناويدا، به‌ڕوونى هه‌ست به‌وه‌ ده‌که‌ين، که‌ ئه‌و که‌سانه‌ى ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن ده‌بێت که‌سانى ئايدۆلۆژيست و پێگه‌يه‌نراو و قاڵبووى ئيسلامى بن. که‌سانێ که‌ ئيسلاميان به‌و تێگه‌يشتنه‌ى ئه‌و به‌ڕێزانه‌ بۆى ده‌خه‌نه‌ ڕوو هه‌رس کردبێت. 

به‌ واتايه‌کى تر ده‌وڵه‌تى ئيسلامى که‌ له‌ چوارچێوه‌يدێ باسى (شورا) مه‌تره‌حه‌، ده‌وڵه‌تێکى ئايدۆلۆژى و عه‌قائيديه‌. هه‌ر بۆيه‌ نه‌ک له‌سه‌ر ئاستى ناموسڵمانه‌کان به‌ڵکو له‌سه‌ر ئاستى خودى موسڵمانانيش له‌ ده‌ره‌وه‌ى تێکۆشه‌رانى ئيسلامخواز و ئه‌وانه‌ى به‌ بير و باوه‌ڕى ره‌وتى ئيسلامى گۆشکراون  و خه‌باتيان کردووه‌ بۆ دامه‌زراندنى ده‌وڵه‌ته‌که‌، رێگێ به‌ که‌سانى تر نادرێت له‌ به‌ڕێوه‌بردنى ده‌وڵه‌که‌دێ به‌شدار بن، ئه‌وپه‌ڕى ئه‌وه‌ى له‌گه‌ڵياندێ بکرێت سوود لێوه‌رگرتنيانه‌ له‌ڕووى شاره‌زايى زانستى و توانێی هونه‌رى يه‌وه‌، نه‌ک بڕيار به‌ده‌ست و ئاراسته‌ که‌ر و نه‌خشه‌ داڕێژ.

هه‌ر ئه‌وه‌ش وێی کردووه‌، ده‌وڵه‌تى ئيسلامى و تێگه‌يشتنى (شورا) له‌ ناويدێ کێشه‌ى راسته‌قينه‌يان له‌گه‌لێ سه‌ره‌تای هاولآتێتى يه‌کساندێ هه‌بێت. چونکه‌ دانيشتوان ياخود (گه‌ل) له‌م کۆمڵگه‌ و له‌ چوارچێوه‌ى ئه‌م مۆدێله‌ له‌ ده‌وڵه‌ت و سيستمى سياسی دا، له‌سه‌ر بناغه‌ى (ئاين) دابه‌شده‌کرێن. هه‌ر بۆيه‌ (مه‌ودوودى) راشکاوانه‌ سه‌ره‌تای هاولآتێتى  و يه‌کسانى ناموسڵمانه‌کان له‌گه‌لێ موسڵمانه‌کاندێ له‌ ماف و ئه‌رکدێ ره‌تده‌کاته‌وه‌ و له‌ چوارچێوه‌ ته‌قليدی و فقهى يه‌ مێژوويى يه‌کان له‌م روه‌وه‌ بيرده‌کاته‌وه‌. (به‌نناش) مه‌سه‌له‌که‌ به‌ ته‌م و مژاوى به‌جێ دێڵآ، چونکه‌ ئه‌ويش هه‌مان ديدى بۆ ده‌وڵه‌تى ئيسلامى و ناسنامه‌ى به‌ڕێوه‌به‌ره‌کانى هه‌يه‌. له‌ڕوويه‌کى تره‌وه‌، ئه‌هلى شورێ لێی (مه‌ودوودى)  و کاک (ناسر) و هاو وێنه‌کالنياندێ مه‌رجى زۆر قورسيان هه‌يه‌  و زۆربه‌ى موسڵمانان ناگرێته‌وه‌ چ جێی ناموسڵمانان. به‌ کورتى مه‌سه‌له‌ى هاولآتێتى يه‌کسان و يه‌کسانى نێوان په‌يڕه‌وکارى ئاينه‌ جياوازه‌کان په‌يوه‌ندى به‌ مۆدێرنه‌ى سياسی و سه‌رهه‌ڵدانى چه‌مکه‌کانى نيشتمان و نه‌ته‌وه‌ به‌ ناوه‌رۆکه‌ نوێکه‌ى و ده‌وڵه‌تى نوێوه‌ هه‌يه‌، هه‌ڵگرانى بيرى سياسی ئيسلامى نوێش به‌گشتى  و له‌وانه‌ش رێبه‌رايه‌تى ره‌وتى ئيسلامى نوێش له‌ ئاستى جۆرێ وجۆرجێ کێشه‌يان له‌گه‌لێ ديموکراسى و هه‌موو ئه‌و چه‌مکانه‌ى سه‌ره‌وه‌دێ هه‌بووه‌. ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌گه‌يه‌نێت که‌ به‌ نوێکردنه‌وه‌ى بيرى سياسی موسڵمانان، که‌ له‌ ئێستادێ له‌ هه‌ندێ شوێن و ئاستدێ به‌دى ده‌کرێت، (شورا)ش ده‌چێته‌ چوارچێوه‌ ئه‌خلاقى يه‌که‌ى خۆيه‌وه‌ و وه‌ک ئامرازێکى ده‌ستنيشانکه‌ر و پێناسه‌که‌رى ده‌زگايى و قانونى له‌ په‌يوه‌ندى يه‌کانى هێز و کايه‌ى سياسه‌تدێ ديار نامێنآ، سور بوون له‌سه‌ر به‌کار هێنانى (شورا) وه‌ک ئاوه‌ڵناو بۆ دامه‌زراوه‌يه‌کى مۆدێرن له‌گه‌لێ نوێبوونه‌وه‌ى ته‌واو  و قبوڵکردنى ديموکراسيدا، ده‌کرێت بچێته‌ خانه‌ى ده‌ستگرتن به‌ هه‌ندێ هێمێ و ره‌مزى کلتورى يه‌وه‌، گه‌رچى له‌ دۆخى ديموکراسى ناکاملێ و تێکه‌ڵاو بوونى زياد له‌ پێويست  و نادروستى نێوان دين و ده‌وڵه‌ت، هه‌روه‌هێ له‌ سۆنگه‌ى خراپ به‌کارهێنانى ده‌سه‌ڵات و بوونى رواڵه‌ته‌کانى گه‌نده‌ڵى و سه‌رکوت، ئه‌گه‌رى ئه‌وه‌ له‌ ئارادايه‌ ناوه‌رۆکى چه‌مکى شورێ بشێوێن و له‌ويشه‌وه‌ به‌شى له‌ ئۆباڵى دۆخه‌ نه‌خوازراوه‌ سياسيه‌که‌ بخرێته‌ ئه‌ستۆى خودى ئيسلام. له‌ کاتێکدێ له‌ دۆخێکى له‌و جۆره‌دێ ئيسلام و به‌هاکانى ده‌بنه‌ قوربانى.

ده‌نگێ نه‌دراوه