ئەمانەتداریی لە ئیسلامدا

وه‌رگێر: 
شەھلا ئەحمەدی
ئەمانەتداریی لە ئیسلامدا

ئامانەتپارێزیی یەکێک لە بنەڕەتیترین ئاکارەکانی ئیسلامیە. ئامانەتپارێزیی یەکێک لە بەشەکان و دەرکەوتەکانی ڕاستگۆییە؛ ئامانەتپارێزیی لە خووە باشە زۆر بەنرخەکانە و بۆ کۆمەڵگەیێکی تەندروست بنەمایێکی زۆر پتەو دێتە هەژمار و دەبێتە هۆی ڕاکێشانی پیت و چاکە بۆ هەموان.هەر لە بەر ئەوەیە دەبینین کە ئیسلام گرینگیێکی زۆری پێداوە و بە یەکێک لە تایبەتمه‌ندیەکانی باوەڕداران دایدەنێت.

خوای گه‌وره دەفه‌رموێ:

وَالَّذِينَ هُمْ لِأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ [٨]

هه‌روه‌ها ئه‌وانه‌ى که چاودێرى ئه‌مانه‌ت و په‌یمانه‌کانیان ده‌که‌ن (خیانه‌ت و فێڵ ناکه‌ن).

 

ئه‌مانەت یا پێسپاردن بەرپرسیارێتیێکی گرینگە کە هەر مرۆڤ لە ئەستۆی گرتوە و شانی داوەتە بەر و خۆی لەبەردا ڕاگرتوە و بەجێی هێناوە. هه‌روەها که خوای موته‌عال فه‌رموویه‌تی:

 

 إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَن يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنسَانُ ۖ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا [٣٣:٧٢]

ئێمه ئه‌مانه‌تی (عه‌قیده و بیروباوڕ، ئه‌مانتی سه‌رپشکیمان) نیشانی ئاسمانه‌کان و زه‌وی و کێوه‌کان دا، (یاخود پێشنیارمان کرد که ئێوه هه‌ڵگری ئه‌م ئه‌مانه‌ته بن)، به‌ڵام هه‌مووان ده‌ستیان پێوه‌ناو ترسان لێی (هه‌ر پێیان چاك بوو ئاوا (مسیر بن، سه‌رپشك نه‌بن) که‌چی ئاده‌میزاد هه‌ڵیگرت و گرتیه ئه‌ستۆی، به‌ڕاستی زۆر سته‌مکار و نه‌فام بوو (ئه‌گه‌ر زۆرینه ڕه‌چاو بکه‌ین).

 

لێرەدا خودا مرۆڤ بە نەزان و زاڵم ناودێر دەکا لەوێدا کە دەفەرموێ:

"انه کان ظلوما جهولا"

 

زانایان جیاوازی بیر و ڕایان هەیە لە سەر ئەوەی کە ئەو تایبەتمەندیانە تایبەت بە کافرانن یان هەموو مرۆڤ دەگرێتەوە؟

هەندێک پێیان وایە؛ مرۆڤ بە پێی سروشت و زاتی خۆی خاوەنی ئەم دوو تایبەتمەندیەیە، بەڵام خودای گەورە منەتی لە سەر مرۆڤی باوەڕدار داناوە بەوەی کە لە نیعمەتی ڕێنوێنی و هیدایەت بەهرەمەندی کردوە لەبەر ئەوە کەسێک ئامانەتی خوا بێنێتە جێ نەزان و زاڵم نیە.

 

خوای مه‌زن له قورئانی پیرۆزدا ئه‌مری به ئه‌دای ئه‌مانه‌ت کردووە و فه‌رموویه‌تی:

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ النَّاسِ أَن تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ ۚ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا [٤:٥٨]

بێگومان خوا فه‌رمانتان پێده‌دات که هه‌موو ئه‌مانه‌ته‌کان (سپارده‌کان) بگه‌ڕێننه‌وه ده‌ست خاوه‌نه‌کانیان و هه‌ر کاتێکیش داوه‌ریتان کرد له‌نێوان خه‌ڵکیدا، دادپه‌روه‌رانه فه‌رمانڕه‌وایی بکه‌ن، چونکه به‌ڕاستی خوا به‌جوانی و چاکی و ته‌واوی ئامۆژگاری و فه‌رمانتان پێده‌دات، به‌ڕاستی خوا هه‌میشه‌و به‌رده‌وام بیسه‌ر و بینایه‌.

که‌وابوو ئه‌دای ئه‌مانه‌ت و دانه‌وەی ئه‌سپاردە‌ دەستووری خوای پایه به‌رزە و پێویسته مرۆڤ  له ئه‌مانه‌تێک که پێی سپێردراوە به چاکی چاودێری بکات و له پاراستنی‌دا که‌مته‌رخه‌می نه‌کات.

چونکا ئه‌داکردنی ئه‌مانه‌ت یه‌کێک له نیشانه‌کانی ئیمانه و سوود و قازانجی زۆری هه‌یه و په‌نا به خوا ئه‌گه‌ر هاتوو ئه‌مانه‌تداری ڕچاو نه‌کرێت ئاسه‌واری خراپی لێ دەکه‌وێته‌وە.

 

بەرژەوەندییەکانی ئه‌مانه‌تداری

پێغه‌مبه‌ر(سه‌لامی خوای له سه‌ر بێت) له‌بارەی ئه‌مانه‌تداری و قازانجه‌کانی ده‌فه‌رموێ:

 «الصلواة الخمس  والجمعة الی الجمعة  و ٲداء  الٲمانة كفارة لما بینها» [ابن ماجه /٥۹۸]

واته پێنج فه‌رزە‌ی نوێژەکان ، ڕۆژی هه‌ینی تا هه‌ینی داهاتوو و ئه‌دای ئه‌مانه‌ت دەبێته هۆی که‌فارە و وەرینی ئه‌و گوناحانه‌ی که له‌و ماوە‌یه‌دا ئه‌نجام دراون.

هه‌روەها دە‌فه‌رموێت:

 «الصلواة الخمس  والجمعة الی الجمعة  و رمضان الی رمضان كفارة لما بینها» [رواه مسلم / ٥٥۰ و احمد، ۲/۲۲۹]

پێنج فه‌رزە‌ی نوێژەکان، ڕۆژی هه‌ینی تاوەکوو هه‌ینی داهاتوو و ڕەمه‌زان تا ڕەمه‌زانی دیکه دەبێته که‌فارەی ئه‌و تاوانه‌ی که‌وا له‌و مه‌ودایه‌دا کراون.

 

که‌واته دانه‌وەی ئه‌مانه‌ت خراپه‌کان دەسڕێته‌وە.

ئایا شایسته نیه که خۆمان به خسڵه‌تی جوانی ئه‌مانه‌ت بڕازێنینه‌وە؟!

 

له حه‌دیسێکی‌تردا پێغه‌مبه‌ر(د.خ) فه‌رموویه‌تی:

«اضمنوا لي ستا من انفسكم، اضمن لكم الجنة : ٲصدقوا ٳذا حدثتم و ٲوفوا ٳذا وعدتم و ٲدوا ٳذا اٶتمنتم و احفظوا فروجكم و غضوا ٲبصاركم و كفوا ٲیدیكم» [احمد ٥/۳۲۳]

له لایان خۆتانه‌وە شه‌ش شتم بۆ دەسته‌به‌ر بکه‌ن و بگرنه ئه‌ستۆ تاوەکوو منیش به‌هه‌شتتان بۆ دابین که‌م.

کاتێ قسه دەکه‌ن ڕاست بڵێن،

کاتێ به‌ڵێن دەدەن وەفای پێ بکه‌ن،

کاتێ ئه‌مانه‌تێک دەسپێرن پێتان،ئه‌دای بکه‌ن

داوێن پاک بن،

چاوانتان بپارێزن و دەستتان له حه‌رام دوور که‌نه‌وە.

به پێی ئه‌م فه‌رموودە‌یه، ئه‌گه‌ر هاتوو ئه‌م شه‌ش خاڵه ڕچاو بکه‌ین پێغه‌مبه‌ری خوا به‌هه‌شتمان بۆ دەسته‌به‌ر دە‌کات و ئه‌مانه‌تداریش یه‌کێکە له‌م شه‌ش شته و هه‌روەها دەلیلی ڕۆیشتنه به‌هه‌شتی تاکی ئیماندار.

دیسان پێغه‌مبه‌ری خۆشه‌ویست(د.خ)له حه‌دیسی شه‌فاعە‌تدا دەفه‌رموێ:

«‌ثمّ ‌یمر الناس علی الصراط، فیرسل الله تبارك و تعالی علی جنبتی الصراط الامانة و الرحم، فتقومان فكلما ٲراد ٲحد ٲن‌یجتاز الصراط تسٲله الٲمانة: ٲرٲیت ما علیك من حقی؟![مسلم/ حدیث٤۸۱]

پاشان خه‌ڵک له سه‌ر پردی سیراط تێپه‌ر دەبن، خوداش ئه‌مانه‌ت و ڕەحم دەنێرێته هه‌ردوو لای پردی سیراط و هه‌ر که‌سێک ڕەد دەبێ ئه‌مانه‌ت لێی دەپرسێ ئایا مافی منت به جێ هێنا؟

هه‌ر ئه‌وەنده به‌سه که‌وا ئه‌مه‌مان له بیر بێت که ئه‌مانه‌ت و ڕەحم دوایین شتانێکن که ئێمه‌ی مرۆڤ له سه‌ر ئه‌و پِردە پرسیارمان لێ دەکرێ!

پێویسته ئه‌مانه‌تدار بین و له خه‌یانه‌ت خۆ بپارێزین چون ڕۆژێکی سه‌خت و دژوار له پێش دایه و دەبێ توێشویه‌کی زۆر ئاماده که‌ین.

 

خوای مه‌زن دەفه‌رموێ:

لِمِثْلِ هَٰذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ[٣٧:٦١]

ده‌با ئا بۆ ئه‌م به‌هشته‌، بۆ ئه‌م کامه‌رانیه‌، بۆ ئه‌م نازو نیعمه‌ته بێ سنووره‌، ئه‌وانه‌ی که کارو کۆشش ده‌که‌ن، با بۆ ئه‌م ده‌سکه‌وتانه بیکه‌ن.

 

سه‌رئه‌نجامی ڕچاونه‌کردنی ئه‌مانه‌تداری و خیانە‌ت له ئه‌مانه‌ت

پێغه‌مبه‌ر (د.خ) دە‌فه‌رموێ:

«آیة المنافق ثلاث، ٳذا حدث كذب و ٳذا وعد ٲخلف و ٳذا اوتمن خان» [بخاری/۳۳و مسلم/۲۰۸]

نیشانه‌ی مونافق سێ شته:

کاتی قسه‌کردن درۆ دەکات،

کاتێ به‌ڵێن بدا، په‌یمان شکێنی دەکات،

کاتێکیش ئه‌مانه‌تێکی پێ ده‌سپێرن خه‌یانه‌تی لێ دەکات.

 

هه‌روەها له ڕوایه‌تێکی ئیمامی موسلیم دا هاتووە:

"ئه‌گه‌ر هاتوو که‌سێک یه‌کێک له‌م سێ خسڵه‌ته‌ی تیادا بوو خسڵه‌تی نیفاقی هه‌یه و که‌سێکیش هه‌رسێ خسڵه‌ته‌که‌ی لێ دەبینرا به ته‌واو مه‌عنا مونافیقه"

له شوێنێکی دیکه دەفه‌رمێ:

«لا ایمان لمن لا امانه له»

که‌سێک ئه‌مانه‌تپارێز نه‌بێ ئیمانیشی نیه.

مه‌به‌ست له‌م فه‌رموودەیه نوقسانی ئیمانی ئینسانی خائینه و هه‌رچه‌ن به مل که‌چی و خشوعه‌وە نوێژە‌کانی بخوێنێت و حه‌جی ماڵی خوا بکات، مادام که غه‌در و خه‌یانه‌تی هه‌بێ ئیمانی کامڵ نابێ.

له درێژەی حه‌دیسی پێشوودا هاتووە:

«و لا دین لمن لا عهد له» [احمد3/135و3/210]

و که‌سێک که به عه‌هد و په‌یمانی وەفا نه‌کات بێ دینه.

ئه‌مه‌ش هه‌ڕەشه‌یه‌کی زۆر گه‌ورەیه که‌وا دڵی مرۆڤ دەهه‌ژێنێت.

 

دیسان پێغه‌مبه‌ر"دروودی خوای لێ بێ"دەفه‌رمێ:

«اذا ضیعت الامانة فانتظر الساعة»

کاتێک ئه‌سپاردە زایه بوو چاوەڕوانی قیامه‌ت بکه‌ن.

 

پیاوێک هاته لای پێغه‌مبه‌ری خوا و"سه‌لامی خوای له سه‌ربێ"وتی:ئه‌ی هه‌نێردراوی خوا قه‌یامه‌ت و ئاخرزە‌مان که‌ی تێت؟

پێغه‌مبه‌ر له وڵامدا فه‌رمووی:

"اذا ضیعت الامانة فانتظر الساعة"

ئه‌و کابرایه‌ش وتی زایه کردن چۆنه؟

پێغه‌مبه‌ر فه‌رمووی:

"اذا وسد الامر الی غیر اهله، فانتظر الساعة"

واته کاتێک کار وفه‌رمان سپێردرا به نائه‌هل و که‌سانێکی بێ لیاقه‌ت، چاوەڕوانی هاتنی قیامه‌ت بکه.

 

خه‌یانه‌ت نه‌کردن به خیانه‌تکار

پێغه‌مبه‌ر ده‌فه‌رمێ:

‌"اد الامانة الی من ائتمنک و لا تخن من خانک"[ابوداود3534و ترمذی 1264]

ئه‌مانه‌ت بدە‌رەوە به‌ که‌سێک که‌وا تۆی به ئه‌مین زانیوە ومتمانه‌ی پێ کردووی و غه‌ش و خه‌یانه‌تیش مه‌که له که‌سێک که خه‌یانه‌تی لێ کردووی...

ئه‌مه لوتکه‌ی پایه‌به‌رزی ئه‌خلاقی ئینسانی ئیماندارە.

سه‌رنج بدە کاتێک پێغه‌مبه‌ر کۆچی کرد سه‌رەڕای ئه‌وەش که ماڵ و سه‌روەتی موسوڵمانه‌کان له لایه‌ن کافرەکانه‌وە داگیر کرابوو،  ته‌واوی ئه‌و سپاردە و ئه‌مانه‌تانه‌ی که لای بوو گه‌ڕاندییه‌وە به دەستی خاوەنه‌کانی و نه‌یگووت له باتی ئه‌وەی ئه‌وان غه‌دریان کردووە ئێمه‌ش وا دەکه‌ین!.

دەی که‌وابوو نه‌وەکوو تۆڵه‌ی به‌رانبه‌ر بکه‌یته‌وە له‌و که‌سه‌ی که خه‌یانه‌تی له ئه‌مانه‌تی تۆدا کردووە.

 

جۆرەکانی ئه‌مانه‌ت:

‌ئه‌مانه‌ت چه‌ن به‌شی جۆراوجۆری هه‌یه، وەکوو:

1ـ ئه‌و عیبادەتانه‌ی که خوای مه‌زن ئه‌مری کردووە ئه‌نجامی بدەین،هه‌رکام له عیبادەته‌کان ئه‌مانه‌تی خوایه که‌وا به به‌ندە‌کانی سپاردووە.

2ـ ئه‌مانه‌ته‌کانی ماڵی: وەکوو ئه‌و شتانه‌ی که به که‌سێکی دەسپێرن تاوە‌کوو چاودێری لێ بکات بۆ خاوەنه‌که‌ی، یان ماڵ و سه‌روەتێک که دەدرێ به که‌سێک هه‌م خۆی که‌ڵکی لێ وەردەگرێ و هه‌م دەیشیپارێزێ بۆ خاوەنه‌که‌ی.

به نه‌وعی یه‌که‌م دەڵێن عاریه(ئه‌مانه‌ت)و به نه‌وعی دووهه‌م دەڵێن وەدیعه(پێشه‌کی)

وەدیعه: وەکوو ئه‌وەی کاتژمێرێکی خۆت بدەی به که‌سێک که‌وا هه‌ڵی بگرێ بۆت.

عاریه:به ئه‌مانه‌تێک دەگووترێ که جگه له‌وەی دەیپارێزێ و هه‌ڵی دەگرێ بۆ خاوە‌نه‌که‌ی خۆیشی که‌ڵکی لێ وەردەگرێ،

وەکوو سه‌یارە‌یه‌ک که به کرێ گیراوە، دوکان یان خانوویه‌ک که ئیجارە کراوە یان هه‌رشتێک کە ئیجارە دەکرێت، ئه‌مانه‌ته به دەستی ئێوەوە.

 

به پێی ئه‌م لێکدانه‌وە ئه‌مانه‌ت دەبێته دوو به‌ش.

به‌شی یه‌که‌م: پێوەندی به مافی خوداوەوە هه‌یه، یانی ئه‌و عیبادەتانه‌ی که خوای گه‌ورە به به‌ندەکانی سپاردووە که ئه‌نجامی بدەن.

 

به‌شی دووهه‌م: پێوەندی به مافی مرۆڤه‌وە هه‌یه و باسێکی به‌ر فراوانی هه‌یه.

 

بانترین جۆری ئە‌مانه‌تی دونیایی، ئه‌مانه‌تی به‌رپرسی و ئه‌رکه که‌وا به نرخ‌ترین مه‌قام و پله‌ی سیاسی یا حاکم له ئه‌ستۆی دایه و  سه‌بارەت به ته‌وەرەکانی هه‌م دونیا و هه‌م دینی و ئایینی خه‌ڵک به‌رپرسه، چونکه ئه‌و ئه‌مانه‌تداری ماڵی گشتی خه‌ڵکه و نابێ سامانی گشتی حه‌یف و مه‌یل بکات یان که‌ڵکی خراپی لێ وەرگرێت...

 

وەزیرەکان، پارێزگەوان، فەرماندارەکان ، قازییەکان و بەر پرسەکانی پارچەکان لە بەرانبەر ئەسپەردەکانی کە پێیان ئەسپێرن بەر پرسن.

 

هەر کەسێک لە بەرانبەر خێزان و بنەماڵەکەی و ژێر دەستانیا بەر پرسە.

له بارەی ماف و ئه‌مانه‌ت خوا له ئایه‌تی (27)ی سورەی ئه‌نفالدا دەفه‌رموێت:

 

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِكُمْ وَأَنتُمْ تَعْلَمُونَ [٢٧]

ئه‌ی ئه‌وانه‌ی باوه‌ڕتان هێناوه‌: خیانه‌ت مه‌که‌ن له خواو له پێغه‌مبه‌ر(صلى الله عليه وسلم) (به‌وه‌ی که‌م ته‌رخه‌میتان له فه‌رمانبه‌رداریاندا)، هه‌روه‌ها خیانه‌تیش مه‌که‌ن له ئه‌مانه‌ت و سپارده‌کانتان که پێتان ده‌سپێردرێت، له‌کاتێکدا که ئێوه ده‌زانن (ئه‌و کاره‌تان خیانه‌ته‌).

هەموومان ئەزانین کە دەست درێژی لە بەرانبەری پێسپێردراودایه و هەموومان ڕقمان لە دەست درێژی هه‌یه و لێیەوە زەرەرمەند ئەبین.

ئا لەم ئایەتە پیرۆزەدا خوای میری مەزن ئێمە لە دەست درێژی ئەگێڕێتەوە.

 

بەڵام دەست درێژی لە خوا بە چ مانایەک؟

یانی فەرمانەکانی خوا بەجێ بێنین.

فەرمانەکانی خوا سپێردراوێکە له ئه‌ستۆماندا،  ئەگەر فەرمانەکانی جێبەجێ نەکەین ،حەققی ئەوەی پێمان ئەسپاردە کراوە بەجێ نەهێناوە و ئەمە ئەبێتە دەست درێژی.

هەر وەها خوا ئێمە لە دەست درێژی و خه‌یانه‌ت بە پێغەمبەر" دروودی خوای لە سەر بێ"مەنع ئەکات.

بەم مانا کە سوننه‌ت وکردەوەکانی ئەو که‌سه به‌ڕێزە بزانین و چاولێکەریان نەکەین بە کردەوە! یان لە ناو خەڵکا پەرەیان پێ نەدەین ، بەڵکوو تەرکیان کەین ، هەر وەها نەک هەر خۆمان بەجێیان ناهێنین بەڵکوو بەرگری لەو کەسانەش بکەین کە بەجێی دێنن ، کەوابوو ئەبێ بزانین کە بەرانبەر بە پێغه‌مبەر (د.خ) دەست درێژیمان کردووە.

له بارەی مافی مرۆڤ و ئه‌مانه‌ته‌کانیان قورئانی پیرۆز دەفه‌رموێ:

 

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ النَّاسِ أَن تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ ۚ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِ ۗ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا [٥٨]

بێگومان خوا فه‌رمانتان پێده‌دات که هه‌موو ئه‌مانه‌ته‌کان (سپارده‌کان) بگه‌ڕێننه‌وه ده‌ست خاوه‌نه‌کانیان و هه‌ر کاتێکیش داوه‌ریتان کرد له‌نێوان خه‌ڵکیدا، دادپه‌روه‌رانه فه‌رمانڕه‌وایی بکه‌ن، چونکه به‌ڕاستی خوا به‌جوانی و چاکی و ته‌واوی ئامۆژگاری و فه‌رمانتان پێده‌دات، به‌ڕاستی خوا هه‌میشه‌و به‌رده‌وام بیسه‌ر و بینایه‌.

ئەم ئایەتە پیرۆزە  بە بەجێ هێنانی پێسپاردەکانی خەڵک فەرمان ئەدات.

هەر چەن لەمەوپێش بە بازێک لە سپێردراوە ماڵی و دنیاییەکانی خەڵک ئاماژەمان کرد و لە خواریشەوە بە بەشە کانی تر ئەگەین.

  پێغه‌مبه‌ر (د.خ) لە بوواری گرنگ پێدانی مافی خەڵک ئاوا ئەدوێ :

المسلم من سلم المسلمون من لسانە و یدە (بخاری/10) 

موسوڵمان ئەو کەسەیە کە موسوڵمانەکانی تر لە دەست و زمانی پارێزراو بن.

هەروەها ئەفەرمێ: «المٶمن من أمنە الناس علی دمائهم و أموالهم» (ترمذى/ 2627)

ئیماندار ئەو کەسەیە کە خەڵک لەسەر خۆیان و ماڵیان بە پارێزەری دانێن.

لێرەدا پێغه‌مبه‌ر (د.خ) نەیفەرمووە ئیماندار ئەو کەسەیە کە لە شەونوێژدا فرمێسکی زۆر هەڵ ئەڕێژێ یاوەکوو ژنی ئیماندار ئەوەیە کە ڕاگری داپۆشەری و حیجاب بێت ،بەڵکوو پێسپێردەکراوی به‌رجه‌سته و گەورە کردۆتەوە و بە مەرجی ئیمانداری داناوە ، هەر چەن ئەمە بەمانای ئەوە نیە کە لە ئەرکەکانی‌تر کەمتەرخەم بین.

 

جۆرێکی‌تر لە ئەسپەردە. ئەسپەردەی کڕین و فرۆشتنە.

ئه‌مانه‌تداری لە کار و کەسبێکا کە پێیەوە خەریکین.

پێغه‌مبه‌ر (د.خ) ئەفەرمێ:

«التاجر الصدوق الأ مین مع النبین والصدیقین و الشهداء» (ابن ماجه 2139)

تاجری قسە ڕاستی باوەڕ پێ‌کراو لە گەڵ پێغه‌مبه‌ران و مرۆڤە ڕاست وێژەکان و شەهیدەکانە.

ئەمە بانگەوازێکە بۆ هه‌ر تاجرێکی ئیماندار، تاکوو بزانێت ګە بە دروست کرداربوون و ئه‌مانه‌تپارێزی، لە گەڵ پێغه‌مبه‌ران و ڕاست وێژەکان و شەهیدەکاندا حه‌شر دەکرێت.

یەکێک لەو شتانەی کە جێی شانازی ئێمەیە ئەمەیە کە ئیسلام لە زۆربەی وڵاتەکاندا بە بۆنەی ڕەوشتەوە بە تایبەت ڕەوشتی پێسپێردراوییەوە  بڵاو بۆتەوە نەک بە هێزی شمشێر ،  ئەو کاتەی کە موسوڵمانە تاجرەکان بۆ ئەو وڵاتانە هاتوو چۆیان ئەکرد و خەڵکی ئەوێ ڕاستیەکان و خاوێنی ئەوانیان ئەدی ، هۆگری باوەڕ و ڕەوشتیان ئەبوون.

 

یه‌کێکی‌تر لە جۆرەکانی پێسپێردراوەکان ڕازدارییه

ئەبێ خوشکان بزانن لەم جۆرە پێسپێردراوەیا ئەوان زیاتر ڕوویان تێ ئەکرێ !

نێردراوی ڕێزلێ گیراو (د.خ) ئەفەرمێ : اذا حدث الرجل بالحدیث ثم التفت فهی أمانە. (ابوداود / 4868 وترمذی 1959 و احمد / 3/ 324)

ئەگەر کەسێک قسەیەکی کرد و سه‌یری دەور و بەری خۆی کرد ئەوا ئەو قسه ئەسپاردەیە.

دیسان ئەفەرمێ:  إن من أعظم الأمانات عنداللە یوم القیامە أن یفضی الرجل لإمرأتە بالحدیث وتفضی إلیە ثم ینشر سرها ( مسلم /3527  و ابوداود /4870 )

 

هەر وەها گەورەترین پێسپێردراوەکان  بەلای خواوە لە ڕۆژی قه‌یامه‌ت ئەوەیە کە پیاوێک لەگەڵ ژنەکەیا قسە بکات و ژنەکەش نەهێنیەکانی بەو بڵێت، لەدوواییا ئەو پیاوە نەهێنیەکانی ئاشکرا بکات.

 

چه‌ن سه‌یرە ئه‌و حەدیسە بۆ ژن و مێرد! حەدیسێکی توند و بە شیددەت و بە هەڕەشە!

پێغه‌مبه‌ر (د.خ) لەم فەرموودەیه ئەم کارەی(ڕازداری نه‌کردن) به گەورەترین سپێردراوەکان هێناوەتەوە ، لە ئەنجاما ئەبێ بزانین کە بەجێ نەهێنانی ئەم پێسپاردەیه‌ تاوانی لە چاو گەورەیی ئەو وەکوو تاوانە هەرە گەورەکان چاو لێ ئەکرێت و سزایەکی گرانی هەیە.پەنا بە خوا.

 

هاوسەرەکەت پێسپێردراوێکە لە دەستی تۆدا

تاقمێکی زۆر لە خەڵک  وا ئەزانن کە کاتێک لە گەڵ ژنێک هاوسەر گیری ئەکەن ، ئەبنە خاوەنی و ئەتوانن ئەوەی بیانەوێ لە گەڵیانا بکەن ! 

ئەمە بە ڕاستی تێنەگەشتن و کارەساته!

هاوسەر پێسپێردراوێکە بە ملتەوە و دووا ڕۆژ لە بەردەمی خوادا لە سەری بەر پرسیار ئەبی و عه‌قد و مارەکردنی به‌م مانایه کە ئه‌مانه‌ته به دەستی تۆوە.

وَأَخَذْنَ مِنكُم مِّيثَاقًا غَلِيظًا [٢١]

و ژنانیش په‌یمان و به‌ڵێنێکی گه‌وره‌و گرنگیان لێ وه‌رگرتوون (له‌کاتی ماره‌کردنیاندا).

ئەم بەڵێنە وەک تازە کردنەوە و په‌یمانێکی پته‌و ناو براوە کە نابێ لە بەرانبەریا دەست درێژیمان ببێت.

 

دایک و باوک ، سپێردراوێکن لە دەست منداڵان

یەکێک لە جۆرەکانی ئەسپێردراوەکان، ئه‌مانه‌تداری منداڵانه لە کردەوە یان بەرانبەر بە دایک و باوکیان.

لە هەڵسوو کەوتی ڕێزدارانە و خزمەت بەوان تاوەکوو یەکێ بێ ئیزنی دایک و باوک لە گیرفانیان پووڵ دەر هێنێ ، هەر چەن کەمیش بێت.

کچێک بێ ئیزنی باوک و دایکی دوور لە چاوی ئەوان لە گەڵ کوڕێکا هاوڕێیه‌تی بکات.

ئایا کچەکە ئەزانێت ګە بەم کردەوەی خه‌یانه‌تی کردووە؟

یاوەګوو بیر ئەکاتەوە که ئەمە شتێکی زۆر چکۆلەو ئاساییە؟!

ئەنەسی کوڕی مالیک ئەڵێ: ئێوە بڕێک کار ئەکەن، له بەرچاوتان باریکتر لە مووە، بەڵام ئێمە لە سەردەمی پێغه‌مبه‌ردا (د.خ) ئەوانەمان لە بە هیلاکبەرەکان دائەنا.

ٌوَتَحْسَبُونَهُ هَيِّنًا وَهُوَ عِندَ اللَّهِ عَظِيمٌ [نور/١٥]

ئێوه واده‌زانن ئه‌و بوختانه شتێکی ساده‌و ئاسانه‌؟ له کاتێکدا ئه‌وه لای خوا زۆر گه‌وره‌و ناقۆڵایه‌.

 

ئەگەر ئێمە باسی پێسپاردەیی پەرە پێبدەین و بڵێین کە هەموو ئەو بەشانەی کە خوا بە ئێمەی داوە ئه‌مانه‌ته، بەو تێڕوانینەی کە هەر شتێک خوا خەڵاتی تۆی کردووە سپاردەیەکە کە ئەبێ ڕۆژێک وەیگێڕی، بۆیە ئەمە ئەرکی سەر شانمان قورستر ئەکات.

 

بارهێنانی مناڵەکان پێسپاردەیەکە به دەستمانه‌وە ګە ئەبێ ئاگامان لێیان بێت و لە پەروەردەیانا تێکۆشین، لەش ساغی پێسپاردەیە ، چاو پێسپاردەیە ،  زمان و گوێکانمان لە گەڵ هەموو بەشەکانی جەستەمان پێسپاردەن، تاڵە موویەک کە خوا داوێتی بە تۆ پێسپاردەیە ، ئه‌ی خوشکی بەڕێز تێکۆشه بۆ پارێزگاری کردنی.

هەر بەم بۆنەوە نێردراوی ڕێزدار "دروودی خوای لە سەر بێ" ئەفەرمێ: مرۆڤ لە دووا ڕۆژدا هەنگاوێک هەڵ ناهێنێ تا لە سەر چوار شت لێکۆڵینەوەی لە سەر نەکرێ،

 لە تەمەنی کە چۆن تێیپەڕاند ،

لە کاتی لاوی کە چۆن بەکاری هێنا،

لە سامانەکەی کە چۆن بەدەستی هێنا و لە چ ڕێگایەکا تواندیەوە،

هەر وەها لە زانیاریەکانی کە چەندی بەڕێوە بردوون. (ترمذی / 2416 ، 2417)

 

باوەڕ ئه‌مانه‌تێکی گەورەیه لەسەر شانی گوێڕایەڵان

لە کۆتاییدا گەورەترین پێسپاردە ، پارێزگاری لە دین و گەیاندنی بە تەواوی خەڵکە و ئەبێ هەموومان لە بەرانبەریدا خۆمان بە پارێزەری بزانین ، چوونکا بەڕاستی لە پاشە ڕۆژدا له به‌رانبه‌ری بەرپرس ئەبین.

پێغه‌مبه‌ر (د.خ) ئەفەرمێ:

«بلغوا عنی ولو آية» { ترمذی /2669 و احمد / 2/159  } 

 

{ لە منەوە بڵاوی بکەنه‌وە هەرچەن یەک ئایەتیش بێت }

 

ئایا دەستی هاوەڵان، خزمەګان، دراوسێکان و ڕەفیقەکانت گرتووە و بوویتە هۆکاری ئەوان بۆ هۆگری ئیسلام ؟

 

ئیبنی ته‌یمییه"ڕەحمەتی خوای لێ بێ" ئەفەرمێ:

وا مەزانن بە دەستنوێژ گرتن و ستڵێ ئاوو خوێندنی دوو ڕکات نوێژ لە مێحرابا پێسپاردەتان جێبەجێ کردووە بەڵکوو پێسپاردە  گه‌یاندن و بڵاو کردنەوەی ئەم ئایین و باوەڕەیە لە ناو خەڵکدا.

 

دین و باوەڕ ئه‌مانه‌تێکی گەورەیە و ئەوانەی کە مافی  بە جێ دێنن لە ڕیزی چاکەکاراندا ئەبن.

 

كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ ۗ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَّهُم ۚ مِّنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ [آل عمرن/١١٠]

(به‌ڕاستی) ئێوه چاکترین ئوممه‌تێکن که (بۆ سوودی) خه‌ڵکی هێنراونه‌ته مه‌یدانه‌وه‌، چونکه فه‌رمان به‌چاکه ده‌ده‌ن و قه‌ده‌غه‌ی خراپه ده‌که‌ن و باوه‌ڕی دامه‌زراوتان بخوا ده‌هێنن، خۆ ئه‌گه‌ر خاوه‌نانی کتێب باوه‌ڕیان بهێنایه (به ئاینی ئیسلام) ئه‌وه چاکتر بوو بۆیان هه‌یانه ئیماندارن، به‌ڵام زۆربه‌یان گوناهبارو تاوانکارن.

 

وابیر مەکەنەوە کە بەرپرسی بەجێ هێنانی پێسپێردراو تەنیا ئەرکی سەر شانی زاناکانە و ئەوانی‌تر بەرپرس نین ، بەڵکوو ئەبێ هەموومان لە بەرانبەری ئەم دین و باوەڕەدا خۆمان بە ر پرس و خاوەن ئەرک بزانین.

 

هەر وەها پێسپاردە زۆر هەن کە بە داخەوە لە بەر چاو نین و لەوانه نائاگاین ،  بەڵام هەر کامێک لە ئێمە ئەبێ لە خۆمان بپرسین : ئایا پێمان خۆشە لە حاڵێکدا بە خوا بگەین، کە ئه‌مانه‌تی زۆرمان لە دەستایە و مافی ئەوانمان بەجێ نەهێناوە و ئەبێ جواب بدەین!

له‌و ڕۆژەی که:

 

يَوْمَ لَا يَنفَعُ مَالٌ وَلَا بَنُونَ [شعرا/٨٨]

ئه‌و ڕۆژه‌ی نه ماڵ سوود ده‌به‌خشێت و (فریای ئاده‌میزاد ده‌که‌وێت) نه منداڵ و نه‌وه‌.

 

إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ [شعرا/٨٩]

مه‌گه‌ر که‌سێک به دڵ و ده‌روونی پاک و بێگه‌ردو پڕ له ئیمان، به خزمه‌ت په‌روه‌ردگار گه‌یشتبێت.

 

ئەی خوایە!

ئێمە لە ڕیزی ئەوانە دانێ کە بتوانین بەپێی توانا و دەسەڵاتمان ، مافی ئه‌مانه‌ته‌کان، چ خودایی و چ سامان و چ خەڵک بەجێ بێنین.

 

ئامین ئه‌ی په‌روەردەکه‌ری جیهانیان.

 

 

سه‌رچاوە‌کان:

1ـ قورئانی پیرۆز

2ـ روح الدین اسلامی عفیف عبدالفتاح الطبارە

3ـ اخلاق مٶمن عمرو خالد 1و2

4ـ شرح ریاض الصالحین ابن عثیمین

ده‌نگێ نه‌دراوه

.:: نوێ‌ترین ::.

ڕاڤه‌ی شیعره‌ فارسییه‌كانی مه‌حوی ئه‌ده‌ب و هونه‌ر (1398/05/15)
کۆچی دوایی قارەمانێک هه‌واڵه‌کانی ئیسلاح وێب (1398/03/31)
کۆچی دوایی حاجی مامۆستا مەلا عومەر حوسینی ئایچی هه‌واڵه‌کانی ئیسلاح وێب (1398/03/31)
‍لە خودی خۆتەوە دەست پێ بکە... هه‌وارگه‌ی دڵان (1398/03/31)
کاری منداڵان و منداڵانی کار کۆمه‌ڵایه‌تی (1398/03/31)