تێروانینێكی‌ یاسایی‌ له‌ فیقهی‌ ئیسلامیی‌ كۆن‌و خوێندنه‌وه‌یه‌كی‌ نوێ‌

تێروانینێكی‌ یاسایی‌ له‌ فیقهی‌ ئیسلامیی‌ كۆن‌و خوێندنه‌وه‌یه‌كی‌ نوێ‌

ماوه‌ی‌ چه‌ند ساڵێكه‌ بزاڤی‌ ئیسلامیی‌ رێفۆرمخواز له‌ كوردستان دا وه‌كوو باقیی‌ وڵاتانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناڤین سه‌ری‌ هه‌ڵداوه‌‌و هه‌ن كه‌سانێك به‌ تێروانینێكی‌ سه‌رده‌مییانه‌‌و تازه‌وه‌ خه‌ریكی‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ ترادیسێون‌و سوننه‌ت‌و سه‌ره‌كی‌ترین لایه‌نی‌ سوننه‌ت واته‌ ره‌هه‌ندی‌ ئایینیی‌ ئه‌ون، ئه‌و رۆشنبیره‌ دیندارانه‌، هه‌روه‌ها به‌ دیدێكی‌ ره‌خنه‌یی‌‌یه‌وه‌ سه‌یری‌ «مۆدێرنیته» ده‌كه‌ن‌و به‌ته‌واوه‌تی‌‌و بێ‌لێكۆڵینه‌وه‌، ده‌ستی‌ ته‌سلیمی‌ بۆ به‌رز ناكه‌نه‌وه‌‌و به‌ بیری‌ ره‌خنه‌یی‌‌و عه‌قڵانی‌یه‌وه‌ به‌راوردی‌ كۆی‌ دیارده‌كان ده‌كه‌ن.

له‌راستیدا بیرۆكه‌ی‌ گه‌ڕان به‌ شوێن «حه‌قیقه‌ت»دا، وه‌كوو باوه‌ڕێكی‌ ریئالیستی‌‌و گوتنه‌وه‌‌و نووسینه‌وه‌ی‌ حه‌قیقه‌ته‌كان ـ هه‌رچه‌ند تاڵیش بن ـ ئه‌ركێكی‌ بوێرانه‌ی‌ روشنبیرییه‌‌و «بیرۆكه‌ی‌ رزگاری» وه‌كوو بنه‌مایه‌كی‌ پراگماتیك‌و كه‌مكردنه‌وه‌ی‌ ئێش‌و ئازاره‌كانی‌ مرۆڤایه‌تی‌ وه‌كوو فۆنكسیۆنێكی‌تری‌ روشنبیری‌، وام لـێ‌ده‌كه‌ن لێره‌دا نه‌ختێك باسی‌ ئه‌و دڵه‌راوكێ‌‌و گرێپووچكه‌ فیكرییانه‌ بكه‌م‌و بیانخه‌مه‌ به‌ر باس‌و لێكۆڵینه‌وه‌.

ئه‌و كێشەیه‌ی‌ كه‌ من ده‌مه‌وێ‌ بینهێنمه‌ به‌رباس‌و لێكۆڵینه‌وه‌، وانییه‌ كه‌ بۆ یه‌كه‌م جار وه‌كوو پرسیار ته‌رح كرابن(*). به‌ڵی‌، ئه‌مانه‌ پرسیارگه‌لێكی‌ فیقیهین كه‌ له‌ چه‌ند ساڵی‌ رابردوودا له‌ كۆڕ‌و كۆمه‌ڵه‌ رۆشنبیرییه‌كانی‌ وڵاتانی‌ ئیسلامی‌ به‌ گشتی‌‌و له‌ ئێران به‌تایبه‌تی‌ باس‌و توێژینه‌وه‌یان له‌سه‌ر كراوه‌. دیاره‌ «فقه» ده‌ره‌كی‌ترین ره‌هه‌ندی‌ مه‌عریفه‌ی‌ ئایینه‌ كه‌ به‌رهه‌می‌ بیری‌ مرۆڤ، واقیع‌و ده‌قه‌ ئایینیه‌كانه‌‌و زانسته‌ نادینییه‌كانی‌ فیقه كاریگه‌رییان له‌ سه‌ر ئه‌م زانسته‌ ئایینییه‌ هه‌یه‌. به‌ زێده‌ بوونی‌ زانستی‌ مرۆڤ، فیقهیش ده‌كه‌وێته‌ زیادبوون یا خود نوێبوونه‌وه‌‌و به‌و پێیه‌ زانستی‌ فه‌قیه دیارده‌یه‌كی‌ ته‌واو مێژووییه‌‌و له‌ خانه‌ی‌ مێژوو خوێندنه‌وه‌ی‌ مێژوویی‌دا هیچ چه‌شنه‌ پیرۆزییه‌ك جگه‌ له‌ ده‌قه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ ئایین (قورئان‌و فه‌رمووده‌) بوونی‌ نییە‌‌و ته‌نیا ئیمانی‌ دینی‌ وا له‌ مێژوونووسی‌ دین ده‌كا كه‌ پیرۆزیی‌ بۆ ئه‌م دوو ده‌قه‌ دابنێ‌، به‌ڵام زانستی‌ فقه‌ ته‌واو ناپیرۆزه‌‌و تێكه‌ڵاوێكه‌ له‌ بۆچوونی‌ راست‌و هه‌ڵه‌. 

هیوادارم هێنانه‌ گۆڕی‌ دووباره‌ی‌ ئه‌م گرفته‌ فكرییانه‌ به‌دوور له‌ كه‌ش‌و هه‌وایه‌كی‌ عاتیفی‌‌و ورووژاندنی‌ هه‌ستی‌ كه‌سانێكی‌ هه‌ستیار كه‌ چاره‌سه‌ری‌ هه‌موو كێشه‌یه‌ك له‌ تۆقاندن‌و ته‌قاندنه‌وه‌دا ده‌بینن یان له‌ ئاست هه‌موو باسێكی‌ فیكری‌‌و عه‌قڵانی‌دا ته‌نیا په‌نا بۆ چه‌كی‌ سامناكی‌ «ته‌كفیر‌و كافر كردن» ده‌بن، بێ‌‌و زه‌مینه‌یه‌ك بێ‌ بۆ مامه‌ڵه‌ كردنێكی‌ زانستی‌ له‌گه‌ڵ كۆی‌ كێشه‌كان دا، پێشم وایه‌ تۆری‌ ئینتێرنێت باشترین ده‌رفه‌تی‌ بۆ دیالۆگ‌و دانوستاندن‌و ره‌خنه‌ پێك هێناوه‌ كه‌ ده‌بێ‌ كه‌ڵكی‌ پێویستی‌ لێ‌ وه‌ربگیرێ‌.

یه‌كه‌م كێشه‌ی‌ كه‌ شیاوی‌ باس لێ‌كردنه‌ مه‌سه‌له‌ی‌ مافی‌ مرۆڤ‌و فیقهی‌ ئیسلامییه‌ كه‌ به‌لای‌ منه‌وه‌ له‌ ناته‌باییه‌كی‌ زۆردا ده‌ژین‌و ناتوانن به‌یه‌كه‌وه‌ هه‌ڵكه‌ن. به‌چاوخشاندنێكی‌ خێرا به‌سه‌ر میراتی‌ زانستی‌ فیقهی‌ ئیسلامی‌ دا بۆمان ده‌رده‌كه‌وێ‌ دژایه‌تییه‌كی‌ زۆر له‌ مه‌سه‌له‌ فیقهییه‌كاندا ده‌بینرێ‌. له‌وانه‌ ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ دوو خاڵی‌ سه‌ره‌كی‌ بكه‌ین:

١- نایه‌كسانیی‌ موسڵمان‌و ناموسڵمان له‌ باری‌ مافه‌وه‌ یان له‌ بواری یاسایی‌یه‌وه‌

له‌ ئایینی‌ ئیسلام یان لانیكه‌م له‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ بناژۆخوازانە‌ بۆ ئیسلامدا له‌نێوان موسوڵمان‌و باوه‌ڕدارانی‌ غه‌یری‌ دینی‌ ئیسلامدا فه‌رق‌و جیاوازییه‌كی‌ زۆر ده‌بینرێ‌. ده‌توانم بڵێم كه‌ له‌م جۆره‌ تێڕوانینه‌ بۆ ئیسلام هاووڵاتی‌ پله‌ یه‌ك‌و پله‌ دوو‌و پله‌ سێ‌‌و پله‌ چواریش ده‌توانین ده‌ست نیشان كه‌ین. به‌ واتایه‌كی‌ دیكه‌ ئه‌و موسڵمانانه‌ی‌ خۆیان به‌ «فیرقه‌ی‌ ناجیه‌» یان «تاقمی‌ ئه‌هلی‌ رزگاری» ده‌زانن مرۆڤی‌ پله‌ یه‌ك‌و موسڵمانانی‌ شوێن كه‌وتووی‌ رێبازه‌ فیقهیه‌كانیش مرۆڤی‌ پله‌ دوو‌ ئه‌و كه‌س‌و لایه‌نانه‌ش كه‌ ئه‌هلی‌ كتێبیان پێ‌ده‌وترێ‌ وه‌ك جووله‌كه‌‌و گاور ‌و زه‌رده‌شتییه‌كان به‌گشتی‌ ئه‌و كافره‌ بێ‌باوه‌ڕانه‌ی‌ كه‌ له‌گه‌ڵ موسڵمانان دا په‌یمانیان هه‌یه‌‌و به‌زاراوه‌ی‌ شه‌رعی‌ «معاهد»یان پێ‌ده‌ڵێن مرۆڤی‌ پله‌ی‌ سێهه‌من‌و ئه‌و بێ‌باوه‌ڕانه‌ی‌ له‌ سه‌نگه‌ری‌ شه‌ڕ به‌ دژی‌ موسڵمانان‌و هه‌موو ئه‌و كافرانه‌ی‌ له‌ناو وڵاتی‌ ئیسلامی‌دا ناژین‌و یان په‌یمانیان له‌گه‌ڵ موسڵمانان دا نییە‌ مرۆڤی‌ پله‌ی‌ چوارن.

به‌م پێیه‌ هه‌ریه‌ك له‌م چوار ده‌سته‌یه‌ خاوه‌نی‌ ماف‌و ئیمتیازێكی‌ تایبه‌تن كه‌ له‌ پله‌ی‌ یه‌كه‌م را بۆ پله‌كانی‌ خوارتر جیاوازییان هه‌یه‌‌و پله‌كانی‌ سێ‌‌و چوار له‌ زۆرینه‌ی‌ مافه‌ شه‌رعی‌یه‌كان بێ‌به‌شن.

ئه‌و جیاوازییانه‌ی‌ كه‌ باسم كردن له‌و مه‌سه‌له‌ فیقهییانه‌ن كه‌ هیچ حاشایه‌ك هه‌ڵناگرن. هه‌بوونی‌ كه‌سانێك له‌ زانایان، ئه‌و جیاوازییانه‌ی‌ نێوان مرۆڤایه‌تیان به‌پێویسییه‌كانی‌ (ضرورت) ئایینی‌ ئیسلام ده‌زانن‌و له‌نێو موسڵمانه‌ سوننییه‌كانیش به‌ئێستاشه‌وه‌ كه‌سانێك هه‌ن كه‌ به‌رانبه‌ری‌ یه‌كسانیی‌ مرۆڤه‌كان لایان ناپه‌سه‌نده‌‌و به‌گشتی‌ دێموكراسی‌‌و مافی‌ مرۆڤ‌و هه‌موو ده‌سكه‌وته‌كانی‌ مرۆڤایه‌تی‌ به‌ كوفر له‌ قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن‌و مۆری‌ به‌تاڵی‌ لـێ‌ده‌ده‌ن.

له‌ دووتوێی‌ گشت كتێبه‌ فیقهییه‌كان دا ده‌توانین ده‌سته‌واژه‌كانی‌ «مؤمن» ‌و«مسلم» بدۆزینه‌وه‌ كه‌ چه‌نده‌ جیاوازیی‌ له‌باره‌ی‌ مافه‌وه‌ له‌ نێویاندا هه‌یه‌، بۆ وێنه‌ له‌نێو زانا شیعه‌كاندا مۆئمین یانی‌ باوه‌ڕداری‌ شیعه‌‌و به‌ باقی‌ موسڵمانانی‌ دیكه‌ «مخالف» ده‌وترێ‌، سروشتییه‌ كه‌ مه‌به‌ست له‌ موسڵمانی‌ موخالیف موسڵمانانی‌ سوننه‌ن كه‌ پله‌‌و مه‌قامه‌ ئایینیه‌كانی‌ وه‌كوو “ولایه‌تی‌ ئه‌مر” (به‌رێوه‌بردنی‌ كاروبار)، “مه‌رجه‌عیه‌ت”، “دادوه‌ری‌”،” شایه‌تی‌ دان”‌و “پێش نوێژی‌ كردنی‌ جومعه‌و جه‌ماعه‌ت” ناتوانن به‌ده‌ست بێنن، چونكه‌ موسڵمانه‌ سوننییه‌كان پێش شه‌رتی‌ ئه‌و شه‌ش مافه‌یان كه‌ “ئیمان”ه‌، نییە‌. گوێ‌ له‌ شایه‌تی‌ دانیان ناگیرێ‌، دادوه‌رییان په‌سند نییە‌‌و هتد...

له‌ ناو سونییه‌كانیشدا كه‌سانێك كه‌ به‌ ئه‌و په‌ڕی‌ سه‌رسه‌ختییه‌وه‌ رێره‌وانی‌ مه‌زهه‌بی‌ شیعه‌یان هه‌ر پێ‌ موسڵمان نییە‌‌و رافیزییان پێ‌ده‌ڵێن‌و، حازر نین به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ته‌نانه‌ت نوێژیشیان له‌ پشت بخوێنن...بۆ وێنه‌ له‌ وڵاتێكی‌ وه‌كوو شانشینی‌ عه‌ره‌بستانی‌ سعوودی‌ كه‌ زۆرینه‌یان سوننه‌ مه‌زهه‌بن، كه‌مینه‌ی‌ شیعه‌ مه‌زهه‌ب هیچ حیسابێكیان بۆ ناكرێ‌‌و ناخرێنه‌ ناو ریزی‌ موسڵمانان.

زه‌كات‌و به‌خشینه‌ شه‌رعییه‌كان ته‌نیا بۆ موسڵمانانه‌‌و هیچ ناموسڵمانێك مافی‌ نییە‌ لێیان به‌هره‌مه‌ند بێ‌؛ ته‌نانه‌ت له‌ نێو شیعه‌كان دا ته‌نیا به‌ هاورێبازانی‌ شێعه‌ی‌ خۆیان ده‌درێ‌‌و موسڵمانی‌ موخالیف واتا موسڵمانی‌ سوننی‌ هیچی‌ به‌رناكه‌وێ‌.

له‌ خوێندنه‌وه‌ی‌ بناژۆیانە‌ بۆ ئیسلام، غه‌یبه‌ت كردنی‌ موسڵمانی‌ موخالیف‌ تاوان نییە‌‌و ته‌نیا به‌رانبه‌ر به‌ موسڵمانی‌ باوه‌ڕداری‌ شیعه‌ تاوانه‌، هه‌ر به‌و جۆره‌ له‌ناو موسڵمانانی‌ سوننه‌ش بایه‌خێكی‌ شیاو نادرێته‌ مرۆڤی‌ شیعه‌‌و وه‌كوو موسڵمانێكی‌ نوێژ‌و رۆژوو دروست سه‌یری‌ ناكرێ‌‌و له‌ پشته‌مله‌ باسكردنی‌ به‌ پراتیكی‌ تاوان نییە‌. به‌كورتی‌ له‌ كتێبه‌ فیقهیه‌كان دا ده‌توانین لانیكه‌م ده‌ نموونه‌ی‌ له‌م چه‌شنه‌ بهێنینه‌وه‌.

به‌ڵام له‌ پێوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ ناموسڵمانان دا به‌ گشتی‌ هه‌بوونی‌ جیاوازی‌ قانوونی‌ (حوقووقی‌) شتێكی‌ زۆر ئاساییه‌، له‌شی‌ موسڵمان خاوێن (طاهر)ه‌ به‌ڵام هی‌ ناموسڵمان (نجس)‌و پیسه‌؛ ئاشكراشه‌ مرۆڤ ده‌بێ‌ خۆی‌ له‌ “نجاست” واتا پیسی‌، بپارێزێ‌.

 له‌لانی‌ ماڵییشه‌وه‌ موسڵمان‌و ناموسڵمان وه‌كوو یه‌ك نین خوێنی‌ موسڵمانێكی‌ ئازاد هه‌زار دیناره‌ بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ خاوه‌ن زێڕن‌و بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ خاوه‌نی‌ زێون دوازده‌هه‌زار دێرهه‌مه‌ یان ١٠٠ وشتره‌؛ به‌ڵام بۆ كابرای‌ ناموسڵمان (جووله‌كه‌ یان نه‌ساره‌ ـ له‌گه‌ڵ‌ موسڵمان خاوه‌ن په‌یمان بێ‌ یان نا) یه‌ك له‌ سێ‌ به‌شی‌ ١/٣ خوێنی‌ موسڵمانه‌ كه‌ بۆ جووله‌كه‌كان چوارهه‌زار دێرهه‌م‌و بۆ مه‌جووسی‌ ٨٠٠ دێرهه‌م دانراوه‌. خوێنی‌ بوت په‌رسته‌كان، هه‌تاو په‌رستان، ئاگرپه‌رستان، ئاژه‌ڵ په‌رسته‌كان‌و دارپه‌رسته‌كانیش یه‌ك له‌ پێنجی‌ دییه‌‌و خوێنی‌ جووله‌كه‌‌و نه‌ساره‌ دیاری‌ كراوه‌.[١]

 ئه‌هلی کتێبی په‌یماندار‌و بێ‌په‌یمان(ذمی‌و غیرذمی، معاهد‌و حه‌ربی)‌و موسوڵمانه‌ پاشه‌گه‌زبووه‌کان له‌ مافی تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌(قصاص) بێبه‌شن‌و خوێنیان به‌ فیڕۆچووه‌‌و ناتوانن بکووژی موسوڵمان بکووژنه‌وه له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ له‌ به‌ینی بکووژ‌و کووژراو(قاتل‌و مقتول) دا هاوشانی(له‌ ئیسلام‌و ئازادبووندا) نییە‌‌و ناموسوڵمانه‌که‌ به‌ هۆی کوفره‌که‌ی ناته‌واوه‌ ‌و موسوڵمانه‌که‌ به‌ پێچه‌وانه‌وه مرۆڤێکی ته‌واوه‌.[٢]

 سه‌رجه‌م له‌ خوێندنه‌وه‌ی سەلەفییانە بۆ ئیسلام، ئه‌وه‌ مرۆڤ نییە‌ که‌ نرخی هه‌یه‌ به‌ڵکوو ئه‌وه‌ بیروباوه‌ڕه که‌ نرخ ده‌داته‌ ئینسان. باوه‌ڕداری به‌ ئایدۆلۆژیا‌و ئایینی ناهه‌ق ده‌بێته‌ هۆی بێ‌ڕێزی به‌و مرۆڤه‌ی که‌ ئه‌و چه‌شنه‌ باوه‌ڕه‌ی هه‌یه‌. ئه‌و نه‌وعه‌ که‌سانه‌ حیسێبی مردوویان بۆ ده‌کرێ‌و به‌ چاوی سووک سه‌یریان ده‌کرێ‌و نرخێکیان نییە‌‌و ته‌نیا له‌ کاتێک دا ده‌توانن نرخیان هه‌بێ‌و ئابڕوو‌و خوێنیان مسۆگه‌ر بێ که‌ موسوڵمان بن.

له‌ ڕێڕه‌وانی ئه‌هلی کتێب بۆ راگرتن‌و په‌نادانیان ده‌بێ جزیه‌ وه‌ربگیرێ‌و ته‌نیا ئه‌و مافه‌ش بۆ سێ ده‌سته‌ی جووله‌که‌، نه‌سارا‌و زه‌رده‌شتێکانه‌‌و که‌سانی دیکه‌ی وه‌کوو به‌هایی‌و عه‌لیوڵڵایه‌کان‌و... له‌م مافه‌ بێبه‌شن.

 خواردن له‌ گۆشتی ئه‌و پاتاڵانه‌ی که‌ بێباوڕه‌کانی مه‌جووسی‌و بۆتپه‌ره‌ست‌و له‌ دین پاشه‌گه‌زبوو(مرتد) سه‌ریان بڕیون‌ حه‌رامه‌‌و نابێ موسوڵمان لێی بخوا‌و جگه‌ له‌وه‌ش موسوڵمان ناتوانێ له‌ گه‌ڵ کچ‌و ژنه‌کانی ئه‌وان، زه‌ماوه‌ند بکا.

یه‌کێک له‌ حه‌دده‌ شه‌رعی‌یه‌کان قه‌زفه‌(قذف) قه‌زف یانی ئه‌وه‌ی که‌ تۆمه‌تی کاری ناشه‌رعی سێکسی بده‌یه‌ پاڵی که‌سێک. له‌ به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌م حوکمه‌ ئیسلام شه‌رتێکی بنه‌ڕه‌تیه‌؛ به‌ڵام بۆ ناموسوڵمان تۆمه‌تی له‌م چه‌شنه‌ حه‌ددی نییە هه‌رچه‌ن که‌ ده‌توانرێ ته‌عزیر‌و سزای شه‌رعی(تۆمه‌ت‌لێده‌ر) قازێف بدرێ به‌ڵام حه‌ددی نییە‌. [٣]

شایه‌تیدانی ناموسوڵمان دژی موسوڵمان بیستراو نییە‌ هه‌ر به‌و چه‌شنه‌ داده‌وه‌ری کردنی ناموسوڵمان بۆ موسوڵمانان ڕه‌وا نییە‌. به‌ هیچ شێوه‌یه‌ک هه‌ق نییە‌ ناموسوڵمان له‌ گۆڕستانی موسوڵمانان دا بنێژرێ.

ئاشکرایه‌ که‌ له‌ ئیسلامی نەریتیدا مرۆڤ وه‌کوو خۆی هیچ چه‌شنه‌ مافێکی نییە،‌ له‌ مافی ئینسانی‌و سرووشتی (حقوق ذاتی‌و طبيعی انسان)به‌هره‌مه‌ند نییە‌، له‌ ئیسلامی سوننه‌تی- مێژوویی ئێمه‌دا، ئه‌سڵ له‌ سه‌ر ئه‌رکه‌ نه‌ ماف‌و به‌کوورتی له‌م جۆره‌ خوێندنه‌وه‌دا؛ ده‌توانین بڵێین مافی موسوڵمانان یان باوه‌ڕداران له‌ ده‌قه‌ شه‌رعی‌یه‌کان دا هه‌یه‌، به‌ڵام به‌ هێچ لایه‌ک دا ناتوانین بڵێین به‌م جۆره‌ی که له‌ جارنامه‌ی جیهانی مافی مرۆڤ١٩٤٨و میساقی نێونه‌ته‌وه‌یی مافه‌کانی ئابووری، کۆمه‌ڵایه‌تی‌و فه‌رهه‌نگی‌و میساقی مافی مه‌ده‌نی‌و سیاسی١٩٦٦ جه‌خت له‌ سه‌ر مافی مرۆڤ به‌ده‌ر له‌ ئایین‌و ئایدۆلۆژیا‌و ره‌گه‌ز‌و ره‌نگ کراوه‌ له‌ ئیسلامی مێژوویی-سوننه‌تی دا هه‌ر بوونی نییە‌ یان ئه‌گه‌ر هه‌شبێ، زۆر ده‌گمه‌نه‌.

 له‌ بڕگه‌ی یه‌که‌می جاڕنامه‌ی جیهانی مافی مرۆڤ ١٩٤٨دا هاتووه‌ “ته‌واوی مرۆڤه‌کان به‌ پله‌‌و مافی به‌رانبه‌ر دێنه‌ سه‌ر جیهان”یا خوود له‌ مادده‌ی دووهه‌م دا هاتووه‌ که‌”هه‌ر که‌س به‌ بێ جیاوازی به‌تایبه‌ت له‌ لانی ئایینێ‌یه‌وه‌، له‌ کۆی مافه‌کان‌و ئازادیه‌کانی که‌ له‌ جاڕنامه‌ دا هاتوون به‌هره‌مه‌نده‌”.له‌ مادده‌ی سێهه‌میش دا ده‌ڵێ:” هه‌موو که‌س مافی ژیان، ئازادی‌و ئاسایشی تاکه‌که‌سی هه‌یه‌”یا مادده‌ی حه‌وتیش که‌ باس له‌ به‌رانبه‌ری هه‌موو که‌س له‌ به‌رده‌م یاسای دا ده‌کاو به‌ داکۆکی‌یه‌وه‌ هه‌ر چه‌شنه‌ ته‌بعیز‌و جیاوازیه‌ک ره‌ت ده‌کاته‌وه‌.

 هه‌مووی ئه‌و بڕگانه‌ له‌ دژایه‌تێکی ڕوون‌و ئاشکرا دان له‌ گه‌ڵ ئیسلامی سوننه‌تی. له‌ ئیسلامی سوننه‌تی دا هه‌موو مرۆڤه‌کان به‌ شێوه‌یه‌کی شاراوه‌و لێهاته‌یی(بالقوه‌) پله‌ی یه‌کسانیان هه‌یه،‌ به‌ڵام مافی به‌رانبه‌ریان نییە‌‌و موسوڵمانان به‌ چاوی نه‌زان چاو له‌ ناموسوڵمانان ده‌که‌ن‌و پێیان وایه‌ که‌ لاڕێنه‌‌و ده‌بێ جگه‌ له‌ جیهانی دیکه‌(قیامه‌ت)له‌م دونیایه‌ش مافێکی ئه‌وتۆیان نه‌بێ.

٢- نابه‌رانبه‌ری مافه‌کانی ژن‌و پیاو

دوهه‌مین ره‌هه‌ندی جیاوازی‌و دژایه‌تی ئیسلامی سوننه‌تی له‌ گه‌ڵ مافی مرۆڤ، یه‌کسان نه‌بوونی مافه‌کانی ژن‌و پیاوه‌، جێنسیه‌ت هۆکاری دوهه‌مه‌ که‌ ده‌بێته‌ هۆی جیاوازی حوقوقی نێوان ژن‌و پیاو. له‌ حوکمه‌ بازرگانیه‌کان‌و مافه‌کانی په‌یوه‌ست به‌ په‌ره‌ستن(عبادت) ژن‌و پیاو وه‌کوو یه‌کن؛ به‌ڵام له‌ بواری مافه‌کانی مه‌ده‌نی، جه‌زایی‌و که‌یفه‌ری جێنسیه‌ت ده‌بێته‌ هۆکاری جیاوازی حوقووقی له‌ نێوان ژن‌و پیاو دا.

 له‌ هێندێک کات دا جیاوازی مافی ژن‌و پیاو له‌ قازانجی ژن دایه‌؛ بۆ وێنه‌ له‌و به‌شه‌ دا که‌ ته‌نیا پیاو به‌رپرسی ده‌خڵ‌و داهاتی بنه‌ماڵه‌یه‌‌و ئه‌شێ خه‌رجی بنه‌ماڵه‌ بکێشێ، ده‌وڵه‌مه‌ندی ژن هیچ له‌م حوکمه‌ ناگۆڕێ. له‌ کاتی جیابوونه‌وه‌ی دایک‌و باوکی مناڵیش له‌ یه‌کتر؛ هه‌ر ده‌بێ باوکی مناڵه‌کان نه‌فه‌قه‌یان بکێشێ[٤]. ژنان ناچن بۆ به‌ره‌کانی شه‌ڕ، کووشتنی ژنان له‌ به‌ره‌کانی شه‌ڕ دا نادروسته‌، ژنانی ئه‌هلی کتێب له‌ دانی جزیه‌ به‌ ده‌وڵه‌تی ئیسلامی معافن؛ هه‌روه‌ها ژنان بۆیان هه‌یه‌ نه‌چنه‌ نوێژی ڕۆژی جومعه‌. 

 به‌ڵام جگه‌ له‌و خاڵانه‌ی سه‌ره‌وه‌ له‌ زۆر کات دا جیاوازیه‌کی زۆر له‌ نێوان ژن‌و پیاو دا به‌دی ده‌کرێ له‌ وانه‌ ده‌توانین ئاماژه‌ به‌م پێنج پله‌یه‌ی خواره‌وه‌ بکه‌ین که‌ ژن بۆی نییە‌ خاوه‌نیان بێ: ژن بۆی نییە‌ ببێته‌ خه‌لیفه‌ یان ئیمامی ئه‌عزه‌م[٥]، ناتوانێ ببێته‌ قازی،[٦]ناتوانێ ببێته‌ مه‌رجه‌عی شوێنکه‌وتن[٧]، له‌و کاتانه‌ی که‌ مه‌ئمومه‌کانی نوێژخوێن پیاو بن، ژن ناتوانێ ببێته‌ ئیمامی جومعه‌‌و جه‌ماعه‌ت[٨]، سه‌رجه‌م ژنان ناتوانن له‌ به‌ڕێوبه‌رایه‌تی سیاسی‌، دادوه‌ری‌و ڕێبه‌رایه‌تی ئایینی دا نه‌خشێکیان بێ.

 خوێنبه‌های ژن نێوه‌ی پیاوه‌[٩]، ئاخۆ وڵاممان چیه‌ بۆ ئه‌و که‌سانه‌ی تانه‌ی ئه‌وه‌مان‌ لێده‌ده‌ن که له‌ ئیسلامی سوننه‌تیدا‌ ژن له‌ باری ئابووریه‌وه‌ نێوه‌ی پیاوی نرخ پێدراوه‌. ئه‌گه‌ر بێتوو ژنێکی موسوڵمان به‌ ده‌ستی پیاوێکی موسوڵمان بکوژرێ‌و خاوه‌ن خوێنی ژنه‌که‌ بخوازن توڵه‌ بستێنه‌وه‌؛ ده‌بێ ڕێک نرخی دیه‌ی ژنه‌ کووژراوه‌که‌ بده‌نه‌ به‌ بکووژه‌که‌ جا ئه‌وسا ده‌توانن قاتڵه‌که‌ بکووژنه‌وه‌؟ دیاره‌ له‌ خوێنبه‌های ئه‌ندامه‌کانی له‌شیش دا، ئه‌گه‌ر دییه‌ی ئه‌ندام زیاتر له‌ ١/٣ دیه‌ی ته‌واو بێ، دییه‌ی ژن نێوه‌ی دیه‌ پیاو دێته‌ حێسابێ.

 له‌ فیقهی ئیسلامی سوننه‌تیدا شایه‌تی دانی ژنان له‌ دادگاکان دا له‌ زۆربه‌ی کات وه‌رناگیرێ؛ بۆ وێنه‌ له‌ «محاربه، دزین، خواردنه‌وه‌ی ئاره‌ق، قه‌زف، لیو‌ات، گه‌وادی‌و موساحه‌قه‌» و هه‌ر وه‌ها له‌و‌ شکاتکاریانه‌ی که‌ ره‌هه‌ندی ماڵیان نییە‌ وه‌کوو موسوڵمان بوون، باڵغ بوون، دیتنی مانگ بۆ هاتنی ره‌مه‌زان یان ته‌واوبوونی ڕه‌مه‌زان، له‌و بوارانه‌دا شایه‌تیدانی ده‌یان ژن به‌ قه‌رای شایه‌تیدانی دوو پیاو نرخی نییە‌. له‌ چه‌ندین کێشه‌ دا شه‌هاده‌تی ژنی عادڵ گۆی بۆ ناگیرێ‌و سه‌رجه‌م شایه‌تی‌دانی دوو ژن بارته‌قای یه‌ک پیاوه‌ به‌ واتایه‌کی تر له‌ خانه‌ی شایه‌تی‌دانی قه‌زایی ژن یان نێوه‌ی پیاوه‌ یان هه‌ر بوونی بۆ نییە‌‌و بێ ئیعتێباره‌.

گه‌رچی له‌ په‌یمانی زه‌ماوه‌ند دا ڕازیبوونی هه‌ردووکی کچ‌و کووڕ پێویسته‌و شه‌رتی دروستی نێکاحه‌که‌یه‌ به‌ڵام به‌ ئێستاشه‌وه‌ مافی جیابوونه‌وه‌ هه‌ر به‌ پیاوه‌و مافی «خلع» که‌ بۆ ژن دیاریکراوه‌ لێی زه‌وت کراوه‌.

 هه‌رچه‌ند ئه‌م باسه‌ له‌وه‌ زیاتر هه‌ڵده‌گرێ‌و تاوو توێی زیده‌تری ده‌وێ، به‌ڵام پێویسته‌ له‌ نوێگه‌ری‌و چاکسازی کۆمه‌ڵگه‌ی کورده‌واری خۆمان وه‌کوو کۆمه‌ڵگه‌یه‌کی زۆرینه‌موسوڵمان که‌ به‌شێکی بنه‌ڕه‌تی له‌فه‌رهه‌نگ‌و کولتوری خۆی له‌ داب‌و نه‌ریتی ئیسلامیی وه‌رگرتوه‌، به‌ر له‌ هه‌موو شتێک له‌ بواری ئایینی‌یه‌وه‌، ئیسلاح‌و چاکسازی بیرو مه‌عریفه‌ی ئایینی بکرێ‌- هه‌ر وه‌ک به‌ر له‌ قۆناغی رۆشه‌نگه‌ری له‌ ئه‌وروپا رێفۆڕمی ئایینی به‌ڕیوه‌ چوو- و هه‌ر له‌ سووننه‌تدا حه‌ولی ئه‌وه‌ بدرێ که‌ خۆگونجاندن له‌گه‌ڵ مۆدێڕنیته‌ بکرێ‌و نوێگه‌ریه‌کیی خۆماڵی وه‌کوو وڵاتی هیندستان به‌ ئه‌نجام بگاو بتوانین بناغه‌ی گه‌شه‌سه‌ندنێکی فره‌ره‌هه‌ندی ئایینی، کولتوری، سیاسی، په‌روه‌رده‌یی‌و .... بۆ کومه‌ڵگاکه‌مان دابڕێژیین.

 تێبینی: ئەم نووسینە لە ساڵەکانی ٨٥-٨٦دا نووسراوە.

 

سەرچاوه‌کان:

-------------------

[١] - فقه‌المنهجی ج٨ل ٣٩ یان وه‌گێراوه‌ی فارسی فقه‌السنة ج ٣ ل ١٩٦٤-١٩٦٥

[٢] - بڕوانه‌ کتێبه‌ فێقهی‌یه‌کان بۆ وێنه کتێبی فقه‌المنهجی ج٨ل٢٩

[٣] - فقه آسان، احمد عیسی عاشور ل٥٧٠

[٤] -بڕوانه‌ فقه‌المنهجی ج٣ل١٦٧-١٦٩

[٥] - هه‌مان سه‌رچاوه‌ ج ٩ل ٢٣٠

[٦] - هه‌مان سه‌رچاوه‌ ج ٩ل ١٥٩

[٧] - له‌ ناو موسوڵمانه‌ شیعه‌کان دا

[٨] - فقه آسان ل ١٦١-١٦٢

[٩] - فقه‌المنهجی ج٣ل١٦٧-١٦٩

 

* له‌و نێوه‌دا جێگای‌ خۆیه‌تی‌ یادێك له‌و رۆشنبیره‌ بوێره‌ ئێرانیانه‌ بكه‌ین كه‌ له‌ پێناو پراكتیزه‌ كردنی‌ پرۆژه‌ی‌ نۆژه‌ن كردنه‌وه‌ی‌ بیری‌ ئیسلامیی‌ هاوچه‌رخ‌و بنیاتنانه‌وه‌ی‌ سه‌رله‌نوێی‌ ئه‌ندازیاریی‌ مه‌عریفه‌ی‌ ئاییندا زۆرترین ئه‌ركیان کێشاوە‌و نرخێكی‌ زۆریان بۆ داوه‌؛ له‌وانه‌ عه‌لی‌ شه‌ریعه‌تی‌، بازرگان، دوكتور سرووش، هاشمی‌ ئاغاجه‌ری‌، گه‌نجی‌، حه‌سه‌ن یۆسفی‌ ئێشكه‌وه‌ری‌، موجته‌هیدی‌ شه‌بسته‌ری‌، موحسینی‌ كه‌دیوه‌رو... كه‌ له‌راستیدا ئه‌م نووسینه‌ له‌سه‌ر خوانی‌ بیری‌ پاراو‌و به‌ پێزی‌ ئه‌وان رازاوه‌ته‌وه‌‌و نووسه‌ری‌ ئه‌م دێڕانه‌ خۆی‌ ـ له‌ بواری‌ ئیمانی‌ دینییه‌وه‌ ـ به‌ قه‌رزداری‌ ئه‌وان ده‌زانێ‌. مخابن له‌ كوردستان، به‌ هۆی‌ نه‌بوونی‌ رۆشنبیر به‌ مانای‌ كه‌سایه‌ییی‌ زانستیی‌ داهێنه‌ر، بوێر، بێ‌لایه‌ن‌و... كه‌متر خۆ له‌ قه‌ره‌ی‌ ئه‌م باسانه‌ دراوه‌ یان شایه‌دیش وه‌كوو حافیزی‌ شیرازی‌ ده‌ڵێ‌: «یا من خبر ندارم یا او نشان ندارد» هه‌بێ‌‌و من ئاگام لێی‌ نه‌بووبێ‌.

ده‌نگێ نه‌دراوه