مامۆستا پیرانی بۆ «وشە»: پاراستنی شوناس بە ئەرکی سەر شانمان دەزانین

مامۆستا پیرانی بۆ «وشە»: پاراستنی شوناس بە ئەرکی سەر شانمان دەزانین

عەبدولڕەحمان پیرانی ساڵی ١٩٥٤ لە شارۆچکەی رەوانسەری پارێزگای کرماشان لەدایک بووە.
ساڵی ١٩٩٣ بەکالریۆسی زانستە شەرعییەکانی لە زانکۆی تاران وەرگرتووە.
ساڵی ١٩٩٧ بەکالریۆسی یاسای لە زانکۆی تاران وەرگرتووە.
ساڵی ٢٠٠٣ ماستەری یاسای دەستووری لە زانکۆی نیلەین "النیلین" لە سودان وەرگرتووە.
لە هەمان زانکۆ دکتۆرای لە یاسا نێودەوڵەتییەکان وەرگرتووە.
ساڵی ١٩٩١ بە ئەمینداری گشتی جەماعەتی دەعوەت و ئیسڵاحی ئێران هەڵبژێردراوە.
لە کۆنگرەی ساڵەکانی ٢٠٠١ و ٢٠٠٦ی جەماعەتی دەعوەت و ئیسڵاح، سەرلەنوێ وەک ئەمینداری گشتی ئەو حیزبە دەنگی زۆرینەی هێناوەتەوە و لە پۆستەکەی خۆی بەردەوام بووە.

د. عەبدوڕەحمان پیرانی، ئەمینداری گشتیی جەماعەتی دەعوەت و ئیسڵاحی ئێران، لەو چاوپێكەوتنەدا بۆ «وشە» باس لە سیاسەت و كاری حزبەكەی لە ئێران و رۆژهەڵاتی كوردستاندا دەكات و مافی چارەی خۆنووسین بە مافێكی رەوا دەزانێت و رای دەگەیەنێت: "بەپێی پێڕەو و پرۆگڕام و قەناعەتە فیكرییەكانمان، هەوڵدان بۆ پاراستنی شوناس بە ئەركی سەرشانی خۆمان دەزانین. هەم شوناسی نەتەوەیی و هەم شوناسی ئاینی و مەزەبی. بەو پێیەش رامان گەیاندووە كە هەر چەشنە هەوڵێكی مەدەنی بۆ سەقامگیركردن و پاراستنی بنەما شوناسییەكان بە پێویست دەزانین و جێی خۆیەتی پشتگیری لێ بكەین”. هاوكات تیشك دەخاتە سەر چڕبوونەوەی چالاكییەكانیان لە پارێزگەكانی رۆژهەڵاتی كوردستان و پێوەندییەكانیان لەگەڵ ئاكەپە و حزبە ئیسلامییە میانڕەوەكان.

*جەماعەتی دەعوەت و ئیسڵاح بزووتنەوەیەكی مەدەنییە كە لە چوارچێوەی بیری ئیسلامدا كار دەكەن، بەپێی پێڕەو و پڕۆگرامەكەتان لە مادەی "دووەم"دا یەك لەو بوارانەی كاری تیادا دەكەن بواری سیاسییە، دەكرێ بۆمانی شی بكەنەوە ویستی سیاسیی ئێوە چییە و ئەو داوایانە بۆ كام پێكهاتە لە ئێراندا دەكەن؟.
سیاسەت پرسی یەكەمی ئێمە نییە و خۆمان بە پلەی یەكەم بە حزبێكی سیاسی نازانین، بەڵام لەدنیای ئەمڕۆدا هەموو چەشنە چالاكییەكی مەدەنی بۆیان هەیە رەنگی سیاسیش بەخۆ بگرن. ئێمە لە چەند ساڵی ڕابردوودا لە چەند بۆنە و قۆناغی جیاوازی سیاسیدا و لە ڕێگەی بەیاننامە فەرمییەكانی جەماعەتەوە ویستە سیاسییەكانمان خستووەتە روو. زۆربەی ویستە سیاسییەكانی جەماعەتی دەعوەت و ئیسلاح لە بازنەی مافە سەرەكییەكانی مرۆڤدا وەك ئازادی و دادپەروەری و یەكسانی خۆیان دەبیننەوە.

* ئێوە خۆتان بە بزووتنەوەیەكی ئێرانی دەزانن و بنكەی سەرەكیتان لە تارانە، بەڵام زۆربەی چالاكییەكانتان لەناو رۆژهەڵاتی كوردستانە، هۆی ئەوە چییە كە رۆژهەڵاتی كوردستانتان كردووە بە ناوەندی چالاكی و رێكخستنەكانتان؟.
جەماعەت لە تەواوی ئەو ناوچە و پارێزگانەی ئەهلی سونەی تیادا دەژین، مەكتەب و ئەندام و چالاكی هەیە و بەپێی پەیڕەو و پڕۆگرامی ناوخۆی جەماعەت، داكۆكی دەكات لەسەر بوون و مافەكانی هەموو پێكهاتە فەرهەنگی و نەتەوەییەكانی ئەهلی سونەی ئێران. بە ناوەندبوونی ڕێكخستنەكانی كوردستان بۆ دوو هۆی سەرەكی دەگەڕێتەوە. یەكەم ڕێژەی بەرزی هاووڵاتی سونی لە كوردستان بە بەراورد لەگەڵ پارێزگەكانی تری ئێران و دووەم سەرهەڵدانی جەماعەت لە كوردستان كە لە رووی مێژووییەوە بووەتە هۆی ئەوەی كادرەكانی ئەو ناوچانە ئەزموون و لێهاتوویی زیاتریان هەبێ و ڕێژەیشیان زیاتر بێت، بەڵام وەك تەماحێكی كارگێڕی هیچكات كوردستان وەك ناوەند دیاری نەكراوە و هەموو ڕێكخستنەكانی جەماعەت ل ناوچە جیاوازەكانی ئێراندا ئاستی كارگێڕییان وەك یەكە و دەفتەری ناوەندیشمان لە تارانە.

* ئاستی رێكخستنەكانتان لە رۆژهەڵاتی كوردستان چۆنە، ئایا لەو ئاستەی ئێستەتان رازین؟.
دیارە هەموو تێكۆشانێكی مرۆیی هەر چەندیش لە پێناو چروپڕكردنیدا هەوڵ بدرێ ناكرێ كەموكورتی تێدا نەمێنێ. هاوكات ئاشكرایە دەرفەتەكانی چالاكی لە بەستێنی كاری ئێمەدا سنووردار بووە و سەرەڕای ئەوەش، هەوڵمان داوە لە چوارچێوەی میانڕەوی و هێوەریدا درێژە بە تێكۆشان و چالاكیمان بدەین، پێمان وایە بەگشتی دەستكەوتی باشمان هەبووە و لە هەمان كاتیشدا بەردەوام هەوڵ دەدەین جەماعەت بەرەو قۆناغی باشتر ڕاگوێزین.

* خوێندنەوەی ئێوە بۆ داعش چییە؟ ئایا بە هێزێكی جیهادی دەزانن؟.
ئێمە بۆ خۆمان میانڕەوی بە شێوازێكی دروست و گونجاو لەگەڵ رۆحی ئاینی ئیسلام هەڵبژاردووە و پێمان وای توندوتیژی و پاوانخوازی و بەكارهێنانی هێز و دەسەڵات بۆ داسەپاندنی قەناعەتێكی تایبەتی فیكری یاخۆ خوێندنەوەیەكی تایبەت لە ئاین و تەكفیری نەیاران و كوشتن و بڕین ناشیاوە و مەحكووم بە لە ناوچوونە، هەر بەو پێیە هەر چەشنە خوێندنەوەیەكی توندئاژۆ لە دەقەكانی ئاینی پیرۆزی ئیسلام كە ماف و كەرامەتی ئینسان رەچاو نەكات و مامەڵەی نەگونجاو لەگەڵ تاك و كۆمەڵگە بكات بە لادان لە ئامانجی ئاینی پیرۆزی ئیسلامی دەزانین.

* زۆرجار لە هەواڵی سایتەكانی رۆژهەڵاتەوە گوێبیستی ئەوە دەبین ژمارەیەكی زۆر گەنجی رۆژهەڵاتی كوردستان پێوەندییان بە داعشەوە كردووە، ئێوە لە ناوخۆی رۆژهەڵاتن و لە نزیكەوە لەگەڵ خەڵك پێوەندیتان هەیە، ئایا ئەو هەواڵانە راستن، داعش بەو رێژە زۆرە لە رۆژهەڵات لایەنگری هەیە؟.
ئێمەش هندێك زانیاری لەو بابەتەمان پێ گەیشتووە كە دیارە لەسەر كارێكی زانستی و ئاماری ورد بنیات نەنراون. لە دنیای ئەمڕۆدا بەهۆی ئاسانبوونی ڕاگەیاندن و فەراهەمبوونی ئامرازی ئاڵوگۆڕی بیروڕاوە، كارلێكەری تەیارەكان لەسەر كۆمەڵگەكان ئاسانتر بووە. ئێمەش وا نازانین ئەركی نەتەوەیی و ئاینی خۆمان بە تەواوی بەجێ هێنابێ. هەوڵمان داوە بە واقعبینییەوە و بە شێوازی میانڕەوانە و لە چوارچێوەی بنەما ستراتیجییەكانمان بەپێی توانا هەنگاو بنیێن. دیارە ئەركی وشیاركردنەوە و بەرزكردنەوەی ئاستی تێگەیشتنی گشتی كۆمەڵگە و بەتایبەت چینی لاو، روو دەكاتە دامەزراوە جۆربەجۆرەكانی كۆمەڵگە و هەریەكە لە میدیا و رێكخراوەكانی مەدەنی و ڕۆشنبیران و زانایانی ئاینی و دەسەڵات دەتوانن دەوری بنەڕەتیان هەبێ لە لاوازكردنی ئاستی كاریگەریی رێكخراوە توندوتیژەكان.

* رای ئێوە لەسەر ئەو گرووپە سەلەفی و توندڕەوانە چییە كە لەم 10 ساڵەی دواییدا لە رۆژهەڵاتی كوردستان دەركەوتوون، ئایا زەمینەی ئەوە لە رۆژهەڵاتی كوردستاندا لەبارە هێزی ئاینی توندڕەو بتوانێ تیایدا گەشە بكات؟ خۆتان تا چەند بە كەمتەرخەم دەزانن لە ئاست سەرهەڵدانی ئەو گرووپە توندڕەوانە؟.
لە ئێراندا وەك وڵاتانی تر خوێندنەوەی جۆراوجۆر بۆ ئایین هەیە و هەركام لەوانەیش لایەنگرانی خۆی هەیە. دیارە سەلەفییەتیش شێوەیەكی خوێندنەوەی ئاینە و تا ئەو جێیەی هێڵی سووری توندوتیژی نابەزێنێت، وەك هەر چەشنە ڕوانینێكی تر مافی خۆیەتی هەبێ و جێی خۆیەتی ڕێز لە بوونی بگیرێت. لە جیهانی ئیسلامدا بە گشتی كاتێك باس لە توندوتیژی ئایینی دەكرێت هۆكارەكە دەگەڕێندرێتەوە بە ناتێگەیشتن یا خراپ تێگەیشتن لە دەقە ئاینییەكان. بە بڕوای من ئەوە دەكرێ هۆكارێك بێت، بەڵام نابێ لە هەمان كاتدا لە هۆكارە فەرهەنگی، كۆمەڵایەتی، ئابووری و سیاسییەكان غافڵ بین و هەندێك جار سەرهەڵدانی توندوتیژی كاردانەوەیەكە بەرامبەر بە بارودۆخی كۆمەڵگە.
دیارە گرفتێكی گەورەتر لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەیە ئەویش قبووڵنەكردنی رای بەرامبەوە و تەنیا پێوەستیش نییە بە گرووپ و لایەنە ئیسلامییەكانەوە. بە گشتی خۆ بەهەق زانین و هەموو كەس و لایەنێكی تر بە ناهەق دانان سەرەتای كێشە و گرفتی زۆرە لە كۆمەڵگەكانی ئەو بەشە لە جیهان.

* تێڕوانینی جەماعەت بۆ مافی چارەی خۆنووسینی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان بە چ شێوەیەكە؟ ئایا باوەڕتان بە چارەی خۆنووسینی كورد وەك نەتەوە هەیە؟.
هەروەك لە پێرەو و پرۆگڕامی ئێمەدا باس كراوە، ئێمە پێداگری دەكەین لەسەر چالاكی مەدەنی لە چوارچێوەی یاسای بنەڕەتی ئێراندا و بەپێی ئەو یاسایە هاووڵاتییان بۆیان هەیە بەشێوازی مەدەنی بەشداری بكەن لە تەماگرتن بۆ چارەنووسی خۆیان. بەشی سێیەمی یاسای بنەڕەتی ئێران تەرخان كراوە بۆ مافەكانی میلەت و بێجگە لەوەش لە بڕگەی 8ی بەشی 3ی یاسادا دەسەڵات پابەند كراوە بە فەراهەمكردنی زەمینەی بەشداری گشتیی خەڵك لە نووسینی چارەی خۆیان لە بوارە جیاوازەكانی فەرهەنگی، ئابووری، كۆمەڵایەتی، سیاسی و.. ئەوە دەقی یاسایە و بێجگە لەوەش بەشی 19ی یاساكە دان دادەنێت بە مافی یەكسانی هەموو پێكهاتەكانی وڵات و بەو پێیە جیاوازی رەنگ و نەتەوە و زمان و شتی تر نابێتە هۆی جیاوازی لە مافەكانی هاووڵاتییدا.

* ئێوە رێكخراوێكی ئیسلامی میانڕەو و مەدەنین، وەك ئاشكرایە دۆستایەتی و پێوەندیتان لەگەڵ یەكگرتووی ئیسلامی لە باشووری كوردستان بەهێزە، پێوەندیتان لەگەڵ ئاكەپە "پارتی داد و گەشەپێدان” لە توركیا چۆنە؟.
ئێمە وەك ڕەوتی ڕابوونی ئیسلامی لە ئێراندا پێوەندیمان هەیە لەگەڵ هەندێك لایەن و پارت و ناوەندی هاوشێوەی خۆمان لە جیهانی ئیسلام و پارتی داد و گەشەپێدانی توركیا یەكێكە لەوانە.

* ئایا باوەڕتان بەوە هەیە ئاكەپە جدی بێت لەسەر چارەسەركردنی كێشەی كورد لە توركیا؟.
دیارە پرسی كورد لە توركیا لە رووی مێژووییەوە هەوراز و نشێوی زۆری تێپەڕ كردووە و چارەسەری ئەو كێشەیە لە دەرفەتێكی كورتدا رەنگە ئاسان نەبێت. هەر چاودێرێكی خاوەن ویژدان بارودۆخی ئەمڕۆی كوردی توركیا بە بەراورد بە پێش دەسەڵاتی "ئاك پارتی” بە جیاواز دەزانێت و نیشانەی بەرەوپێشچوونی رەوتەكە بەرەو چارەسەری كێشەی كورد لەو پارچەیەی كوردستان لە ئاسۆدا دەبینێ. دیارە لایەن و دامەزراوەی دەسەڵاتداریش هەن لە توركیا كە لەگەڵ ئەو چارەسەریە نین، بەڵام پارتی داد و گەشەپێدان لەو بوارەدا هەنگاوەكانی تا ئەمڕۆ بەرەوپێش هەڵهێناوەتەوە.

* زۆرجار ئەوەمان لە سەركردایەتیی ئۆپۆزسیۆنی كوردی رۆژهەڵات بیستووە كە كێشەی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان ئەوەندەی نەتەوایەتییە و پێوەستە بە ستەمی نەتەوەیی هێندە ئاینی نییە، واتا نكۆڵی لە هەبوونی ستەمی نەتەوەیی ناكرێت، هەڵوێست و چوارچێوەی كاری ئێوە بۆ رەواندنەوەی ئەو ستەمە نەتەوایەتییانە چییە؟.
- ئیمە بەپێی پێڕەو و پرۆگڕام و قەناعەتە فیكرییەكانمان هەوڵدان بۆ پاراستنی بوارە جیاوازەكانی شوناس بە ئەركی سەرشانی خۆمان دەزانین. هەم شوناسی نەتەوەیی و هەم شوناسی ئاینی و مەزەبی. بەو پێیەش بەردەوام پێمان وابووە و رامان گەیاندووە كە هەر چەشنە هەوڵێكی مەدەنی بۆ سەقامگیركردن و پاراستنی بنەما شوناسییەكان بە پێویست دەزانین و جێی خۆیەتی پشتگیری لێ بكەین.

ده‌نگێ نه‌دراوه

.:: نوێ‌ترین ::.

ڕاڤه‌ی شیعره‌ فارسییه‌كانی مه‌حوی ئه‌ده‌ب و هونه‌ر (1398/05/15)
کۆچی دوایی قارەمانێک هه‌واڵه‌کانی ئیسلاح وێب (1398/03/31)
کۆچی دوایی حاجی مامۆستا مەلا عومەر حوسینی ئایچی هه‌واڵه‌کانی ئیسلاح وێب (1398/03/31)
‍لە خودی خۆتەوە دەست پێ بکە... هه‌وارگه‌ی دڵان (1398/03/31)
کاری منداڵان و منداڵانی کار کۆمه‌ڵایه‌تی (1398/03/31)