توند وتیژى و کلتور و کۆمەڵگەى کوردى

توند وتیژى و کلتور و کۆمەڵگەى کوردى

هه‌ر له‌ به‌ره‌به‌یانى مێژووى مرۆڤایه‌تیه‌وه‌ و له‌گه‌ڵ ده‌ستپێکردنى سه‌ره‌تاکانى ژیانى مرۆڤ له‌م هه‌ساره‌یه‌دا توندوتیژیش سه‌رى هه‌ڵداوه‌ گه‌ر به‌ دیدى قورئانیه‌وه‌ بۆ مه‌سه‌له‌که‌ بڕوانین ده‌بێت کوڕێکى ئاده‌م پێغه‌مبه‌ر به‌ پاڵنه‌رى حه‌سوودى و قبوڵنه‌کردنى به‌رامبه‌ره‌که‌ى به‌وجۆره‌ى که‌هه‌یه‌ کوڕه‌که‌ى ترى واته‌ براکه‌ى خۆی ده‌کوژێت و به‌مه‌ش یه‌که‌م خوێنڕێژى له‌ مێژوودا روو ده‌دات. به‌ڵام له‌ پاڵ ئه‌مه‌دا له‌گه‌ڵ له‌ ئارادا بوونى حه‌زو تاسه‌ش بۆ ژیان، له‌گه‌ڵ بوونى ترسى سروشتى و خۆپاراستن له‌مردن و زۆر شتى دیکه‌ش ده‌توانین بڵێین خه‌ونى نا توندوتیژیش، خه‌و بینین به‌ژیانێکى ئارام و ئاسوده‌ و هێمن و پڕ له‌ ئاسایش، خه‌ونێکى کۆن و دێرینى کۆمه‌ڵگه‌ى مرۆڤایه‌تیش بووه‌. دیاره‌ توندوتیژى زۆر ره‌هه‌ند وکایه‌ له‌خۆ ده‌گرێت که‌ لێره‌دا زیاتر ره‌هه‌ند و کایه‌ سیاسیه‌که‌ خراوه‌ته‌ روو وه‌ک ته‌وه‌رێک بۆ قسه‌ له‌سه‌رکردن. گه‌رچى ئه‌وه‌ش روونه‌ که‌ توندوتیژى له‌ بازنه‌ى تاکه‌وه‌ بۆ خێزان و کۆمه‌ڵگه‌ له‌ کایه‌ جۆراوجۆره‌کاندا په‌یوه‌ندیه‌کى جه‌ده‌لى له‌ نێوانیان دا هه‌یه‌ هه‌ر یه‌که‌یان له‌ کارلێک له‌گه‌ڵ ئه‌ویتردایه‌ پێم وایه‌ توندوتیژى کوڕى کولتور و سه‌رزه‌مینێکى دیاریکراو نیه‌ وه‌ک هه‌ندێک که‌ له‌ ناوه‌نده‌ رۆشنبیریه‌که‌ ده‌بینرێت و ده‌یه‌وێت توندوتیژى بکاته‌ جه‌وهه‌رێکى نه‌گۆڕى کلتورى رۆژهه‌ڵات و قه‌ڵه‌مره‌وێکى جوگرافی دیاریکراو که‌ ئه‌وه‌ش دووپاتکردنه‌وه‌یه‌کى ناهۆشیارانه‌ى گوته‌زاى فه‌رهه‌نگى خۆرهه‌ڵاتناسی ئه‌وروپایه‌. به‌ڵام ئه‌وه‌ش راسته‌ که‌ مه‌رج نیه‌ توند وتیژى و له‌سه‌ر هه‌ردوو ئاستى (بالقوة‌) (بالفعل) به‌یه‌کسانى به‌سه‌ر کلتور و شارستانیه‌ت و نه‌ته‌وه‌ و ناوچه‌کاندا دابه‌ش بووبێت و بێت چونکه‌ توندوتیژى به‌ره‌نجامى چه‌ندین کارتێکه‌رى سایکۆلۆژى و رۆشنبیرى وکۆمه‌ڵگه‌یى جۆراوجۆره‌ که‌ له‌ شوێنێکه‌وه‌ بۆ شوێنێکىتر وه‌ک ناو گه‌ل و ناوچه‌یه‌که‌ وادێت و کێرڤه‌که‌ى به‌رز و نزم ده‌کات به‌ڵام سه‌ره‌تا گرنگه‌ له‌سه‌ر خودى چه‌مکى توندوتیژى هه‌ندێک بووه‌ستین چونکه‌ وه‌ نه‌بێت هێنده‌ چه‌مکێکى بێ گرفت و تیشکالاوى بێت به‌تایبه‌تیش له‌م ده‌ڤه‌ره‌ى که‌ ئێمه‌ى تێدا ده‌ژین چونکه‌ زۆرجار توندوتیژى به‌ناوى خۆیه‌وه‌ ناونه‌نراوه‌ یاخود ئاوه‌ڵناوێکى خراوه‌ته‌ پاڵ ناوه‌رۆکێکى ئیجابى له‌وه‌ش زیاتر شۆڕشگێڕانه‌ى پێدراوه‌ وه‌ک گوته‌زاى (توندوتیژى و شۆڕشگێڕانه‌) له‌چوار چێوه‌ى بیرى سیاسى مارکسیزم به‌ڵکو له‌وه‌ش زیاتر گه‌ر بمانه‌وێت له‌به‌ر تیشکى گۆڕانه‌ جیهانیه‌کان و به‌یه‌کداچوونى ده‌رکه‌وته‌کاندا به‌ شێوه‌یه‌کى ریشه‌یی به‌ناوه‌ڕۆکى چه‌مکه‌که‌ و وه‌ک دیارده‌یه‌کیش له‌سه‌ر ئاستى کۆمه‌ڵگه‌کاندا بچینه‌وه‌، ده‌بێت گومان له‌ ره‌وایه‌تى په‌یوه‌ندیه‌ى نێوان هێز و توندوتیژى و ده‌وڵه‌تى هاوچه‌رخیش بکه‌ین که‌ (ڤێبێر) ته‌رحى ده‌کات به‌ شه‌رعیه‌ت ده‌دا و مۆنۆپۆڵکردنى توندوتیژى و به‌کارهێنانى هێز له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌. چونکه‌ ئه‌م پێوه‌ره‌ یاخود ئه‌م دیده‌ بۆ په‌یوه‌ندى نێوان به‌کارهێنانى هێز و توندوتیژى و ده‌سه‌ڵات، تاراده‌یه‌کى زۆر له‌ یاریدایه‌ یاسا سته‌مکاره‌کان به‌ پێویستى رێکخستنى کۆمه‌ڵگه‌ دابنآ و ئۆباڵى ئه‌و هه‌موو خراپه‌ و تاوانه‌یان لێدابماڵێت که‌ ده‌که‌وێته‌ ئه‌ستۆى ئه‌وان و داڕێژه‌رانى یاساکان و ده‌سه‌ڵاتى راپه‌ڕاندن ئه‌م سه‌رنجه‌ش کاتێک (ئیعتیبار)ى خۆى په‌یدا ده‌کات که‌ هه‌ست بکه‌ین به‌گشتى یاسا سه‌روه‌رى له‌به‌رامبه‌ر توندوتیژیه‌وه‌ راگیراوه‌و یاخود ده‌خرێته‌ روو، له‌ کاتێکدا که‌ له‌ زۆر شوێندا و له‌وانه‌ش له‌ ده‌یان ساڵى رابردووى ناوچه‌که‌ى ئێمه‌دا خودى به‌شێک یاساکان هه‌ڵگرى دیکتاتۆریه‌ت و توندوتیژى بوون به‌ڵکو ده‌ورى گرنگیان هه‌بووه‌ له‌ کۆت و به‌ند کردنى تاک و کۆمه‌ڵگه‌ و فشار خستنه‌ سه‌ر ئازادیه‌کان و قاڵبدانى کۆمه‌ڵگه‌ و هه‌وڵى تێکشکاندن و په‌راوێزخستنى چه‌ندین توێژى کۆمه‌ڵایه‌تى که‌ هه‌ر وه‌ک ده‌زانین هه‌موو ئه‌مانه‌ په‌ستانى رۆحى و سایکۆلۆژى و سیاسى و کۆمه‌ڵایه‌تى و ئابورى زیاد ده‌که‌ن و سه‌رنجام کۆمه‌ڵ رووبه‌رووى ته‌قینه‌وه‌یه‌کى بورکان ئامێز ده‌که‌ن.
هه‌ر بۆیه‌ بنیاتنانى دێدێکى رۆشن ده‌رباره‌ى خودى توندوتیژى وه‌ک چه‌مک و دیارده‌ هه‌تا بڵێیت گرنگه‌ بۆ قسه‌کردن له‌سه‌رى و بیرکردنه‌وه‌ له‌ روووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ى و سنوردار کردنى له‌ ئاسته‌ جۆراوجۆره‌کانى ژیان و کۆمه‌ڵگه‌دا .
چونکه‌ ئه‌گه‌ر ئیمه‌ ته‌نها خوێنرێژیمان به‌ توندوتیژى زانى ناتوانین له‌ مکانیزمه‌کانى ئیشککردنى دیارده‌که‌ تێبگه‌ین و دێدێکى هه‌مه‌ لایه‌نه‌مان هه‌بێت بۆ زه‌مینه‌ى سه‌رهه‌ڵدان و بڵاوبوونه‌وه‌ و ره‌گ داکوتانى. ناتوانین له‌سه‌ر جۆرێک توندوتیژى بووه‌ستین که‌ ده‌توانین به‌ره‌وچاوکردنى پێوه‌ره‌کانى ده‌ست نیشانکردنى توندوتیژى به‌ توندوتیژى شاراوه‌ ناوى به‌رین.
ئه‌مه‌ش هه‌روه‌ک بیرمه‌ندى گه‌وره‌ى ئێرانى عه‌بدولکه‌ریم سروش ده‌ڵێت ده‌خوازێت تێگه‌شتنێکى فه‌لسه‌فیمان بۆ چه‌مکه‌که‌ هه‌بێت و له‌ بازنه‌ى مامه‌ڵه‌یه‌کى رووکه‌شى سیاسى و رۆشنبیرى رۆژانه‌ و سه‌ر پێیی ده‌ریبکه‌ین لانى که‌م لاى ئه‌و نوخبه‌ فیکرى و سیاسیه‌ى رۆڵى بنه‌ڕه‌تى له‌ ئاراسته‌کردنى کۆمه‌ڵگه‌ و شکڵ پێدانى ئه‌ودا هه‌یه‌. سروش ده‌ڵێت: (توندوتیژى واته‌ په‌نا بردنه‌ به‌ر ئه‌و شێوازانه‌ى که‌ ناسازن له‌گه‌ڵ (NORM) و سروشتدا جا چ ناساز بن له‌گه‌ڵ سروشتى تاکى مرۆڤ یان له‌گه‌ڵ سروشتى کۆمه‌ڵگه‌ى مرۆڤایه‌تیدا یان رێنوێنى کۆمه‌ڵێک به‌پێچه‌وانه‌ى سروشت و نۆرمى ئه‌و کۆمه‌ڵه‌وه‌ بێت هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌ توندوتیژى له‌قه‌ڵه‌م بدرێن . بۆیه‌ وه‌ها نیه‌ ته‌نها کوشتن و ئازار و ئه‌شکه‌نجه‌دان و شتى دیکه‌ى وه‌ک ئه‌مانه‌ به‌ توندوتیژى دابنرێن، ئه‌مانه‌ شێوازه‌ ئێجگار تونده‌کانى توندوتیژین) (1) هه‌روه‌ها سروش هه‌ر شتێک ببێته‌ هۆى که‌مبوونه‌وه‌ى هوشیارى تاک به‌ توندوتیژى ده‌زانێت. ئه‌م دیده‌ى سروش له‌ توانایدایه‌ په‌نجه‌ له‌سه‌ر به‌شێکى گرنگ له‌ ره‌گ و ریشه‌ى ئه‌و توندوتیژیه‌ دابنێت که‌له‌ ئێستادا له‌ واقیعى کۆمه‌ڵگه‌ رۆژهه‌ڵاتیه‌کان و له‌وانه‌ش کۆمه‌ڵگه‌ى عێراقى و کوردستانیدا ده‌بینرێت و ئاماده‌یی هه‌یه‌. . له‌ روویه‌کى تره‌وه‌ رۆڵى یه‌کجار خراپى کۆلۆنیالیزم و ده‌وڵه‌تى پۆست کۆلۆنیالیزم و هه‌ندێک ئایدۆلۆژیا له‌ به‌رهه‌مهێنانى توندوتیژى هاوچه‌رخ له‌ ناوچه‌که‌دا ده‌خاته‌ روو. ئه‌ویش له‌و له‌و سۆنگه‌وه‌ که‌ کۆلۆنیالیزم زه‌برێکى گه‌وره‌ى له‌ پرۆسه‌ى گه‌شه‌کردن و نوێکردنه‌وه‌ى کۆمه‌ڵگه‌کانى ئێمه‌ داو توشى شڵه‌ژانێکى گه‌وره‌ و ناکۆکى و لێکدابڕانێکى کلتورى به‌سوێى کردن. کۆلۆنیالیزم جگه‌ له‌ توندو تیژى سه‌ربازى و خوێن رشتن په‌یره‌وى له‌ توندوتیژى رۆحى و کلتورى و کۆمه‌لایه‌تیشى له‌ دژى دانیشتوان و گه‌ل و نه‌ته‌وه‌ کۆلۆنیالێکراوه‌کان کردووه‌. به‌داخه‌وه‌ له‌ زۆربه‌ى کاتیشدا ئه‌و نوخبه‌ سیاسیه‌ى دواتر له‌ ژێر په‌رده‌ى ده‌سه‌ڵاتى نیشتمانیدا دیارى کردنى چاره‌نوسى کۆمه‌ڵگه‌کانى ئێمه‌ى که‌وته‌ ئه‌ستۆ له‌به‌ر دۆخه‌ بابه‌تیه‌ مێژوویه‌که‌ و هه‌ست کردن به‌ س تێکشکانه‌کان له‌ ئاستى خودى کلتورى ژیارى، کاتێ بووه‌ میراتگرى ئه‌و مۆدێله‌ سیاسى و رێکخستنه‌ى کۆلۆنیالیزم به‌شێوه‌یه‌کى (ئانى) گوێزرابوویه‌وه‌، ئێره‌ نه‌ک هه‌ر ده‌توانى جارێکى تر کۆمه‌ڵگه‌ بخاته‌وه‌ سه‌ر رێگاى گه‌شه‌سه‌ندنى سروشتى و ناوه‌کى خۆی، به‌ڵکو هه‌ندێک جار له‌ کۆلۆنیالیزم توندوتیژتر که‌وتنه‌ تێکشکاندنى نۆرمى کۆمه‌ڵ و شه‌ڕکردن له‌گه‌ڵ سروشته‌ مێژوویى و ئایینى و کلتورى و نیشتمانیه‌ ره‌سه‌نه‌که‌ى . دواتریش به‌ ته‌شه‌نه‌کردن و بڵاوبوونه‌وه‌ى ئایدۆلۆژیا خوێناوى و رادیکاڵه‌کان له‌سایه‌ى مارکسیزمێکى دۆگما و ناسیونالیزمێکى قانگدراو به‌ هه‌ناسه‌ی فاشیستیانه‌ و نه‌زعه‌یه‌کى سیاسى کوێرانه‌ هێنده‌ى تر بازنه‌کانى توندوتیژى توشى هه‌ڵاوسانێکى ترسناک هاتن و ئاسۆکانى لێبوردن و کراوه‌ سیاسیش ته‌مومژى دایگرتن و نائومێدیه‌کى گه‌وره‌ دایگرتن. ئه‌گه‌ر نا چۆن ئه‌وه‌ لێکبده‌ینه‌وه‌ که‌ کۆمه‌ڵگه‌ی عێراقى پێش په‌نجاکان واته‌ پێش بڵاوبوونه‌ى فۆڕمه‌ توندره‌وه‌که‌ى هه‌ندێک ئایدۆلۆژیا و مۆدیلى ده‌سه‌ڵاتى مۆدێرنه‌ى دواکه‌وتوو زۆر له‌ کۆمه‌ڵگه‌ى دواى په‌نجاکان لێبورده‌تر بووه‌. به‌ڵکو کۆمه‌ڵگه‌ى کوردستانیش له‌ سى و چله‌کان و هه‌ر له‌و قۆناغه‌دا دیسانه‌وه‌ لێبورده‌تر بووه‌ شه‌سته‌کان که‌ هه‌موو ده‌زانین که‌رتبوونى ریزه‌کانى کوردایه‌تى له‌ ساڵى (1964) دا چی به‌دواى خۆیدا هێنا. له‌ نه‌وه‌ده‌کانیش زنجیره‌ شه‌ڕه‌کانى ناوخۆ خستیه‌ روو ئێمه‌ چه‌ند له‌گه‌ڵ یه‌کتردا نامیهره‌بانین هه‌روه‌ها دێوه‌زمه‌ى شه‌ڕ و توندوتیژى و تۆڵه‌ سه‌ندنه‌وه‌ له‌ هه‌ناوى به‌شێکى به‌رچاو له‌ وڵاته‌که‌ماندا خۆى مه‌ڵاس داوه‌ و ئه‌هریمه‌نى شه‌ڕ و خوێنڕێژى هێشتا په‌رستگاى گه‌رمه‌ به‌ موریدانى. ئه‌م دیده‌ بۆ توندوتیژى که‌ سروش وه‌ک بیرمه‌ندێکى ئیشکه‌ر له‌ ناو کلتورى خۆرهه‌ڵاتی و ئیسلامیدا ته‌رحى ده‌کات وده‌توانێت یارمه‌تیه‌کى زۆرى ئێمه‌ى کوردیش بدات بۆ رزگار بوون له‌ بێباکیه‌ى له‌م رووه‌وه‌ کۆمه‌ڵگه‌که‌مانى تێدا ده‌ژی، به‌تایبه‌تى ئه‌و بێباکیه‌ى پنته‌کانى کارتێکردن و به‌شێک له‌ ناوه‌نده‌ فیکری سیاسیه‌که‌ تیایدا ده‌ژین، ئه‌ویش کاتێک لاى ئه‌و به‌شه‌ ناوه‌نده‌ فیکرى دابڕان یه‌کسان ده‌بێت به‌ ئیداره‌کردنى ململانآ رۆژانه‌یه‌کانى نێوان ته‌وژم و لایه‌نه‌ نیشتمانیه‌کان له‌ روانگه‌یه‌کى (ئانى) بآ پاڵپشت له‌ رووی تیۆرى و فیکریه‌وه‌. دیسانه‌وه‌ باسکردنى توندوتیژى له‌م چوارچێوه‌دا لێکدانه‌وه‌ ره‌شبینه‌کانى که‌سێکى وه‌کو (هۆبز و فرۆید) ره‌تده‌کاته‌وه‌. چونکه‌ لاى ئه‌و دوو هزرڤانه‌ توندوتیژى ده‌بێته‌ به‌شێکى ئۆرگانى و زگماکى مرۆڤ خۆى و پێیان وایه‌ ئه‌م کائینه‌ هه‌ر له‌بنچینه‌وه‌ خۆپه‌رست و شه‌ڕخوازو توندوتیژه‌. هه‌ر بۆیه‌ ئه‌م دیده‌ به‌تایبه‌تى له‌ به‌رگه‌ هۆبزیه‌که‌یدا پێشنیارى سه‌پاندنى ده‌سته‌ڵاتێکى توند به‌سه‌ر کۆمه‌ڵگه‌دا ده‌کات بۆ جڵه‌و کردنى ئه‌م غه‌ریزه‌ وێرانکه‌ره‌ى مرۆڤ و هێشتنه‌وه‌ى مانا و پانتایه‌ک بۆ ژیان له‌ سایه‌ى ئاسایش و به‌یه‌که‌وه‌ ژیانێکى سیستمایزه‌کراوى کۆمه‌ڵایه‌تیدا. هه‌روه‌ها ئه‌و راڤه‌ دۆگمایانه‌ش ره‌ت ده‌کاته‌وه‌ که‌ ئه‌م تیۆره‌ له‌ بوارى بایه‌لۆژیا و سایکۆلۆژیاوه‌ ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ کایه‌ى کلتور و توندوتیژى ده‌که‌ن به‌ موڵکى شه‌رعى کلتور و فه‌رهه‌نگ و ته‌نانه‌ت قه‌ڵه‌مره‌وێکى جوگرافی دیاریکراو. ده‌بێت ئێمه‌ له‌ کاتێکدا له‌مه‌ڕ پرسێکى گرنگى وه‌کو توندوتیژى سروشت و میکانیزم و ره‌هه‌نده‌کانى ده‌وه‌ستین و قسه‌ ده‌که‌ین، ئه‌وه‌مان له‌بیر نه‌چێت که‌ نابێت سروشتى خوێناوى سه‌ده‌ى نۆزده‌هه‌م به‌ تایبه‌تى سه‌دى بیسته‌ممان له‌یاد بچێت، که‌ هه‌ندێک له‌ رۆشنفیکران و بیرمه‌ندان به‌ خوێناویترین و پڕ توندوتیژترین سه‌ده‌ى ژیانى مرۆڤایه‌تى نێو مێژووى له‌قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن. مه‌به‌ستمان له‌م قسه‌یه‌ ئه‌مه‌یه‌ که‌ به‌ په‌ی بردن بۆ ره‌گ و ریشه‌کانى توندوتیژى و چۆنیه‌تى ره‌گ داکوتان و شێوازى ئیشکردنى له‌ کایه‌ى سیاسه‌ت و ته‌نانه‌ت له‌ پانتایى ژیانى کۆمه‌ڵایه‌تیشدا، نابێت زۆر بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ قوڵایی مێژوو به‌و واتایه‌ى زۆربه‌ى لێپرسراوێتیه‌کان بخه‌ینه‌ سه‌ر مێژووى کۆنى مرۆڤایه‌تى یاخود ره‌گه‌کانى به‌ شێوه‌یه‌کى زیاده‌ڕه‌وانه‌ بگێڕینه‌وه‌ بۆ پێش مۆدێرنه‌. له‌گه‌ڵ پێویستى فه‌رامۆش نه‌کردنى دیدى مێژوویى بۆ لێکدانه‌وه‌ى توندوتیژى به‌ڵام ئه‌م دیده‌ له‌ بارى دا نیه‌ بمانگه‌یه‌نێته‌ به‌ره‌نجامێکى راست و شیکردنه‌وه‌ى ره‌گه‌زه‌ پێکهێنه‌ر و سه‌ره‌تاییه‌کانى و ده‌ست نیشانکردنى یاساکانى سه‌رهه‌ڵدان و بڵاوبوونه‌وه‌ و له‌ قاڵبدانى. چونکه‌ ئه‌و توندوتیژیه‌ى ئه‌مرۆ له‌ ئارادایه‌ واته‌ ئه‌م مۆدێله‌ له‌ توندوتیژى تاراده‌یه‌کى زۆر په‌یوه‌سته‌ به‌ فه‌لسه‌فه‌ى سیاسی مۆدێرن و ده‌وڵه‌تى هاوچه‌رخ و شێوه‌ى کۆمه‌ڵگه‌ له‌چوارچێوه‌ى قه‌واره‌ى ده‌وڵه‌ت - نه‌ته‌وه‌دا. پێویسته‌ رۆڵى ده‌رکه‌وتنى ئایدۆلۆژیا گه‌وره‌کان و داروینیزمى کۆمه‌ڵایه‌تى و چۆنیه‌تى بۆ لێکردنه‌ نه‌ته‌وه‌یی و ئایینى و کلتورى و شارستانى ره‌گه‌زیه‌کان له‌سه‌ر بناغه‌ى هه‌ندێک تیۆرى بایۆلۆژى و ئه‌نسرۆپۆلۆژى و سوسیۆلۆژى نوآ له‌ فراوانکردنى توندوتیژیمان له‌به‌رچاو بێت. وه‌ک ته‌رحێک بۆ راگرتنى هاوسه‌نگى نێوان ته‌وژمه‌کانى کۆمه‌ڵگه‌ و خولقاندنى رووبه‌رێک بۆ یه‌کگه‌یشتنى عه‌قڵانى و به‌یه‌که‌وه‌ ژیان له‌سه‌ر بنچینه‌ى پره‌نسیپى هاوڵاتى بوون. له‌ عه‌قڵه‌ خوێناوى و تراژیدیاکه‌ى خۆیدا به‌ شێوه‌یه‌کى ئێجگار ترسناک له‌ژێر کاریگه‌رى ماکیاڤیلیزم و بزوتنه‌وه‌ى کۆلۆنیالیزم و دواتر ناسیۆنالیزمێکى توندڕه‌و کۆمۆنیزمدا بووه‌. هه‌ر له‌ چوارچێوه‌ى ئه‌م فیکره‌شدا مه‌رگى ئه‌خلاق له‌ کایه‌ى سیاسه‌ت و ئاراسته‌کردنى کۆمه‌ڵگه‌دا راگه‌یه‌نرا.
شه‌رعیه‌ت دراوه‌ به‌ شاڵاوه‌کانى داگیرکردنى وڵاتان و پاکتاوکردنى نه‌ژادى و پرۆسه‌ به‌کۆمه‌ڵکوژیه‌کان. هه‌روه‌ها سیسته‌مێکى نێوده‌وڵه‌تى ناعادیلانه‌ و زاڵم هاتووه‌ته‌ کایه‌وه‌ که‌ تا ئێستا به‌ده‌ست ئه‌و ناهاوسه‌نگی و سته‌مه‌وه‌ ده‌ناڵێنێت. له‌به‌ر ئه‌وه‌ ئه‌وانه‌ى ده‌یانه‌وێت بوونى توندوتیژى له‌ کلتورى سیاسى هاوچه‌رخى ئێمه‌دا ته‌نها به‌ مێژووى ناوچه‌که‌ لێکبدرێته‌وه‌ نه‌ک هه‌ر ناتوانن ته‌فسیرێکى راست و دروست بده‌ن به‌ ئێمه‌ به‌ڵکو له‌وه‌ش خراپتر لێکدانه‌وه‌که‌یان ده‌بێته‌ پاساوێکى ئایدۆلۆژى بۆ ئه‌و توندوتیژیه‌ى که‌ بووه‌ته‌ خوره‌ى په‌یوه‌ندیه‌ ئینسانیه‌کان و له‌ ئێستادا له‌ ئارادایه‌. رێگامان لێده‌گرێت له‌وه‌ى دیدێکى مه‌عریفى له‌مه‌ڕ مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ دیارده‌که‌ و ده‌رچوون له‌ بازنه‌ داخراوه‌ نامرۆڤایه‌تیه‌کانى بنیات بنێین و له‌سه‌ر گرنگترین عه‌ڵقه‌کانى بووه‌ستین. ره‌نگه‌ هێشتا مابێتى به‌شێک له‌ ناوه‌نده‌ فیکرى و سیاسیه‌که‌ى ئێمه‌ ده‌رک به‌و مه‌رگه‌سات و تراژیدیا گه‌وره‌ بکات که‌به‌ ته‌عبیرى بورهان غلیون مۆدێرنه‌یه‌کى تێکشکاوى به‌ ئایینکراو به‌سه‌ر ئێمه‌دا هێناویه‌تى (2). که‌ به‌داخه‌وه‌ هه‌ندێک گروپ و بزوتنه‌وه‌ى ئیسلامیشى لێره‌و له‌وآ به‌رهه‌مهێناوه‌ که‌ زیاتر له‌وه‌ى ره‌نگدانه‌وه‌ى رۆحى ئیسلام و ره‌مزى له‌ دایکبوونێکى سروشتى بن، مۆرکى کاردانه‌وه‌یه‌کى نه‌خۆش و شێوازى ئیشکردنى هه‌ندێک له‌ ئایدۆلۆژیا مۆدێرنه‌کان به‌ تایبه‌ت مارکسیزمیان له‌خۆگرتووه‌ له‌ وێنه‌ى گروپه‌ ته‌کفیریه‌ توندوتیژه‌کان.
هه‌موو ئه‌م سه‌رنج و تێڕامانانه‌ به‌ره‌و ئه‌وه‌مان ده‌به‌ن که‌ ئێمه‌ پێویستیه‌کى گه‌وره‌مان به‌ توند و تیژى ناسینه‌. . . نابێت به‌ نیازى ئه‌وه‌ش بین تیۆره‌ سایکۆلۆژی و سیسۆلۆژیه‌ خۆرئاوایه‌کان بتوانن به‌ته‌واوى که‌ره‌سه‌کانى ئه‌و ناسین و مه‌عریفه‌یه‌مان پێ بده‌ن ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت که‌ ئه‌و تیۆرانه‌ به‌سیفه‌تى ئامرازێکى راڤه‌کردن پشتگوێ بخه‌ین و سوودیان لێوه‌رنه‌گرین چونکه‌ کارێکى له‌وجۆره‌ نه‌گونجاوه‌. به‌ڵام بۆئه‌وه‌ى وێنا و تێرامان و ده‌ست نیشانکردن و به‌ره‌نجام گیریه‌کانمان ته‌واو ده‌رچن و ئاوێنه‌ى واقیعى قه‌یاره‌ و سروشتى توندوتیژى بن له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا ده‌بێت له‌ پاڵ ئه‌و ئامرازه‌ تیۆریانه‌ دا ره‌هه‌نده‌ کلتورى و سایکۆلۆژى و ئایینى و شارستانى و نه‌ته‌وه‌یه‌ تایبه‌ته‌که‌ش له‌به‌رچاو بگرین به‌ڵکو له‌سه‌روو ئه‌وه‌شه‌وه‌ بۆ به‌رچاو روونى ته‌واو ده‌بێت په‌نا به‌رینه‌ به‌رلێکۆلینه‌وه‌ى مه‌یدانى و بابه‌تى و بێلایه‌ن و زانستى وه‌ک ده‌رخه‌رێکى قه‌یاره‌ى دیارده‌که‌ و ئه‌زمونکردنى ئه‌و ئامرازه‌ تیۆریانه‌ش که‌ به‌کارى ده‌هێنین. توندوتیژى ناسینیش وه‌نه‌بێت هه‌روا کارێکى ئاسان بێت له‌ رووى عه‌مه‌لیه‌وه‌، هه‌ڵبه‌ت نه‌ک له‌به‌ر ته‌لیسماوى بوون و ئاڵۆزبوونى زیاد له‌ سنوورى دیارده‌که‌، به‌ڵکو زیاتر له‌به‌ر ئه‌وه‌ى نه‌که‌ش و هه‌وا نێوده‌وڵه‌تى و هه‌رێمایه‌تیه‌که‌ و ناواقیعه‌ ناوخۆیه‌که‌ش به‌تایبه‌تیش له‌ رووى سیاسیه‌وه‌ یارمه‌تیده‌رێکى باش نین بۆ سه‌رگرتنى پڕۆژه‌یه‌کى له‌و جۆره‌ و کاراکردنى رۆڵى رۆشنبیری و به‌یه‌که‌وه‌ ژیان ئاشتیخوازى و لێبورده‌یی.
چونکه‌ سه‌ره‌نجام توندوتیژى مه‌سه‌یه‌ک نیه‌ دابڕاو بێت له‌ رێ و جێى نوخبه‌ سیاسی و فکریه‌که‌ و دابه‌شبونه‌ کۆمه‌ڵایه‌تى و ئابوریه‌کانى کۆمه‌ڵگه‌. توند و تیژى و لێبورده‌یی دوو چه‌مکى (مجرد) ى فیکرى چوارچێوه‌ى ژووره‌ داخراوه‌کانى ناوه‌نده‌ ئه‌کادیمیه‌کان نین، دیدێکى ئایدیالیستانه‌ى ریزپه‌ڕى ناو روو په‌ڕى کاره‌کانى هه‌ندێک فه‌یله‌سوفى سه‌ر هه‌ڵگرتوو نین به‌ڵکو راسته‌وخۆ په‌یوه‌ستن به‌ مه‌سه‌له‌کانى وه‌ک شه‌رعیه‌تى سیاسى و گۆڕین و چینه‌کانى ده‌سه‌ڵات و دابه‌شکردنه‌وه‌ى سه‌رمایه‌ ره‌مزى و مادیه‌کان و سیاسیه‌کان به‌گشتى. لێبوورده‌یی شتێک نیه‌ ته‌نها به‌ یاسا بسه‌پێنرێت به‌ڵکو کارلێککردنێکى قوڵ و کاریگه‌رى ناو هه‌ناوى کلتورێکه‌، دووباره‌ خوێندنه‌وه‌ى مێژووه‌. پێداچونه‌ى تێڕوانینه‌کانه‌ بۆ مرۆڤ و سروشتى مرۆڤ. به‌ڵکو جۆرێکه‌ له‌ هه‌ڵوێست گرتن به‌رامبه‌ر به‌ مرۆڤ. ئه‌م قسانه‌ ئه‌وه‌نده‌ گومانکردنێکى فیکریه‌ هێنده‌ بانگه‌شه‌ نیه‌ بۆ ره‌شبینى به‌ مانا رۆمانسیه‌ باوه‌که‌. . . شه‌ڕ له‌گه‌ڵ توندوتیژیدا جورئه‌ت و خۆنه‌ویستى و کراوه‌یی و ره‌خنه‌گرتن و به‌خوداچونه‌وه‌یه‌کى فراوانى ده‌وێت. ئێمه‌ تا ئه‌و کاته‌ى له‌ فه‌زایه‌کى نه‌خۆشدا قانگى به‌سه‌ر خۆدا داخران و ده‌مارگیرى حیزبى و خێڵایه‌تى سیاسى بده‌ین، تا به‌رامبه‌ر ئه‌و سه‌رزه‌مینه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و فیکرى و سیاسیانه‌ى رق و کینه‌ و که‌راهیه‌ت و بوغز به‌رهه‌مدێنن بێباک بین، تا وێنامان بۆ ده‌سه‌ڵات نه‌گۆرٍین و به‌کرده‌وه‌ به‌ئیراده‌ و خواست و به‌رژه‌وه‌ندیه‌کانى خه‌ڵک سنوردار نه‌کرابێت، تا خه‌ڵکانێکمان هه‌بن له‌سه‌رو یاساوه‌، تاوه‌کو یاساکان ره‌نگدانه‌وه‌ى ناخ و فه‌رهه‌نگ و واقیع و پێداویستیه‌کانى کۆمه‌ڵگه‌ نه‌بن و نوخبه‌یه‌ک وه‌ک به‌شێک له‌ رمبازێنه‌ خۆش خه‌یاڵه‌کانى خۆى له‌سه‌ره‌وه‌ بۆ خواره‌وه‌ بیسه‌پێنێت، تا سنورێک بۆ (امتیاز)ى ناڕوا و جیاوازى کردن له‌سه‌ر بناغه‌ى ره‌گه‌ز و نه‌ته‌وه‌ و ئایین و مه‌زهه‌ب و ئینتماى سیاسى دانه‌بڕێت، تا ده‌مارى تۆڵه‌کردنه‌وه‌ و توڕه‌یی و خوێنرێژى له‌ رۆحى مرۆڤه‌کاندا سست نه‌که‌ین، تا نا عه‌داله‌تى کۆمه‌ڵایه‌تى و سته‌مى کلتورى و مێژووپه‌رستى و غه‌ربگه‌رایی له‌ نێو کۆمه‌ڵگه‌دا پاشه‌کشه‌ پێنه‌که‌ین. تا حورمه‌ت بۆ فیکر و مه‌عریفه‌ و لێکۆڵینه‌وه‌ى زانستى له‌به‌رامبه‌ر وێنا کردنى به‌رامبه‌ره‌کان وه‌ک شه‌یتان و دوژمن نه‌گێڕنه‌وه‌ و سنور بۆ پڕوپاگه‌نده‌ و ژه‌هراوى کردنى سیاسى دانه‌نێین. . . ناتوانین بڵێین له‌ کاروانى هه‌وڵێکى جدیداین بۆ به‌گژاچوونه‌وه‌ى توندوتیژى و پاشه‌کشێ پێکردنى. چونکه‌ هه‌موو ئه‌وانه‌ى باسمان کردن و زۆر شتى تریش که‌ لێره‌دا بوار نیه‌ باسیان بکه‌ین خانه‌ و کوره‌کانى به‌رهه‌مهێنانى دیارده‌که‌ و به‌رده‌وامبوونیه‌تى. به‌رامبه‌ر ئه‌و پرسیاره‌ش که‌ ئایا هیچ ده‌رفه‌تێک هه‌یه‌ بۆ لاوازکردنى کلتورى توندوتیژى بۆ ئه‌وه‌ى به‌ ئه‌رێ وه‌ڵام بده‌ینه‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌مان به‌سه‌ بڕوامان به‌ ئیراده‌ى مه‌زنى مرۆڤ هه‌بێت ئه‌و شته‌ى له‌گه‌ڵ کاراکردنیدا زۆرێک له‌ حه‌تمیه‌ته‌کان راده‌ماڵێت و بزوتنه‌وه‌ى مێژوویش به‌جۆرێکتر ئاراسته‌ ده‌کات. گه‌رچى وروژاندنى باسى ئیراده‌ له‌م شوێنه‌دا به‌ ناچارى ده‌مانباته‌وه‌ سه‌رباسى بوون و نه‌بوونى یاخود قه‌باره‌ى ئاماده‌بوون و ئه‌م وتاره‌ له‌ روانگه‌ى ئه‌و دیده‌ى هه‌یه‌تى بۆ سروشتى مرۆڤ پێى وایه‌ له‌گه‌ڵ بوونى(مێداقیه‌)ت و جدییه‌ت و زانستى بوون و قه‌ناعه‌تى ته‌واودا ده‌توانرێت مانایه‌کى پرشنگدارتر له‌وه‌ى ئێستا هه‌یه‌ بۆ فه‌رهه‌نگى پێکه‌وه‌ ژیان و قبوڵکردنى یه‌کتر و شه‌رعیه‌تدان به‌ جیاوازیه‌ سروشتیه‌کان و لێکبوردن په‌یدا بکرێت. چونکه‌ ئه‌گه‌ر له‌ روانگه‌یه‌کى قورئانیه‌وه‌ سه‌یرى سروشت و (فگر)ه‌ى مرۆڤ بکرێت له‌و دیده‌ ره‌شبینیه‌وه‌ ده‌رمانده‌کات که‌ توند و تیژى ده‌کات به‌ به‌شێک له‌ پێکهاته‌ى رۆحى و سایکۆلۆژى مرۆڤ و ده‌یکات به‌ دیارده‌یه‌کى ناکۆمه‌ڵایه‌تى. قورئان ده‌رباره‌ى مرۆڤ و ده‌روونه‌که‌ى ده‌فه‌رموێت:[ و نفس و ما سواها فڕلهمها فجورها و تقواها قد افلح من زکاها و قد خاب من دساها ] له‌ روانگه‌ى ئه‌م ئایه‌ته‌وه‌ و چه‌ندین ئایه‌تى تره‌وه‌ تێده‌گه‌ین که‌ مرۆڤ و ده‌روونى هه‌ڵگرى هه‌ردوو ئه‌گه‌رى چاکه‌ و خراپه‌یه‌. هه‌ڵگرى تۆوى لێبوردن و توندوتیژیه‌. لێره‌وه‌ رۆڵى بنچینه‌یی پرۆسه‌ى په‌روه‌رده‌ و خێزان و کۆمه‌ڵگه‌ و کلتور و سیسته‌مى سیاسى دێته‌ پێشه‌وه‌ که‌ مرۆڤ به‌کام ئاراسته‌دا ده‌به‌ن و کام ره‌هه‌نده‌ له‌ قه‌واره‌ى ئه‌م مرۆڤه‌ گه‌شه‌ پێده‌ده‌ن و کامه‌شى ده‌پوکێننه‌وه‌ و بچوک ده‌که‌نه‌وه‌. ئه‌م دیده‌ش تا راده‌یه‌کى به‌رچاو له‌گه‌ڵ دیدى زۆرێک له‌و بیرمه‌ند و رۆشنبیر خۆرئاوایانه‌ یه‌کده‌گرێته‌وه‌ که‌ بۆچوونه‌کانى وه‌ک هۆبز و فروێدیان قبوڵ نیه‌ و مرۆڤ ده‌که‌ن به‌ بونه‌وه‌رێکى کلتورى و ژینگه‌ى کۆمه‌ڵایه‌تى. کاتێکیش توندوتیژى خۆڕسک نه‌بوو له‌ رێی به‌ کۆمه‌ڵایه‌تی بوونه‌وه‌ هات، ئیتر ده‌رگا به‌ رووى ته‌قاندنه‌وه‌ى وزه‌ بیناکه‌ره‌کانى مرۆڤ و کۆمه‌ڵگه‌دا ده‌کرێته‌وه‌. عه‌قڵ له‌به‌رده‌م حه‌تمیه‌تى بایۆلۆژى یاخود سایکۆلۆژیدا خۆبه‌ده‌سته‌وه‌دانى خۆى راناگه‌یه‌نێت به‌ڵکو له‌ ده‌رگا جۆراوجۆره‌کان ده‌دات و فۆرم و نه‌خشه‌ى جۆراجۆریش ئه‌زموون ده‌کات ئێمه‌ وتمان هه‌ڵوێست به‌رامبه‌ر مرۆڤ و که‌رامه‌تى مرۆڤ، مرۆڤى به‌ئامێرنه‌کراو مرۆڤى پڕ له‌ رازى (فطره‌). مرۆڤێک پێش ئه‌وه‌ى ژیانى په‌یوه‌ست بێت به‌ سوڕى خوێنه‌وه‌ به‌هه‌ناسه‌ى خودا زیندووه‌. کاریگه‌رى گه‌وره‌ى هه‌یه‌ به‌سه‌ر تێڕوانیمان بۆ توندوتیژى و جۆرى چاره‌سه‌رکردنى. هه‌ر له‌م سیاقه‌شدا پێم وایه‌ داڕشتنى تیۆرێک بۆ دژایه‌تى کردنى توندوتیژى و پاشه‌کشه‌ پێکردنى له‌ ناو کۆمه‌ڵگه‌یه‌کى وه‌ک کۆمه‌ڵگه‌ى ئێمه‌ى به‌ زۆرینه‌ موسوڵمان و خۆرهه‌ڵاتى، به‌ڵکو به‌نه‌ریت کردنى ئه‌و تیۆره‌ له‌ به‌رگه‌ وردکراوه‌ میللیه‌که‌یدا، پێویسته‌ بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ ناو کانونه‌ فه‌رهه‌نگیه‌که‌ى له‌مه‌ڕ خۆمان خوێندنه‌وه‌ى ئه‌و فه‌رهه‌نگه‌ و هه‌وڵدان بۆ دارشتنى پایه‌کانى هیومانیستیه‌کى تایبه‌ت به‌خۆمان. بێئه‌وه‌ى تایبه‌تى له‌م شوێنه‌دا به‌ ماناى په‌نجه‌ره‌ داخستن بێت به‌ رووى کلتورى مرۆڤایه‌تیدا. مه‌سه‌له‌ى بنیاتنانى ئه‌م دیده‌ و ته‌رحکردنى ئه‌م تیۆره‌ چوارچێوه‌یه‌ تا راده‌یه‌کى زۆر مه‌سه‌له‌ى جدى بوون یا خودى جدی نه‌بوونه‌ له‌ تێکشکاندنى بازنه‌کانى توندوتیژى و وشککردنه‌وه‌ى سه‌رچاوه‌کانى. من ده‌زانم ته‌رحکردنى بیرۆکه‌یه‌کى له‌مجۆره‌ که‌سانێک له‌ ناوه‌نده‌ رۆشنبیریه‌ خۆ به‌ عه‌لمانى زانه‌که‌ى کوردستان تووشى سه‌راسیمه‌بوون ده‌کات ره‌نگه‌ لاى هه‌ندێکیشیان شێوه‌ چاره‌سه‌رى له‌مجۆره‌ بچێته‌ خانه‌ى بیر لێنه‌کراوه‌کانه‌وه‌ ره‌نگه‌ لاى به‌شێک له‌ ناوه‌نده‌ ئیسلامیه‌که‌ش به‌ پرۆسه‌ى ده‌سته‌مۆکردنى خودى ئیسلام دابنرێت!! به‌ڵام لاى رۆشنبیرێکى ئیسلامى کراوه‌ به‌سه‌ر رۆحى مه‌زنى ئیسلام و سه‌رده‌مه‌که‌یدا رۆشنبیرێکىترى جدى که‌ لانى که‌م له‌سه‌ر ئاستى فه‌رهه‌نگ و شارستانیه‌تى خاوه‌نى (ئینتما)یه‌ بایه‌خى ئه‌م بیرکردنه‌وه‌ رۆژبه‌رۆژ زیاتر ده‌بێت. له‌پاڵ ئه‌مه‌دا پێویستیمان به‌ تێپه‌راندنى شوناس و ئاوه‌ڵناوه‌ فه‌رعیه‌کان ده‌بێت بۆ گه‌یشتنه‌وه‌ به‌ حه‌قیقه‌ته‌ بنچینه‌یه‌کانى شته‌کان له‌ پێناو په‌رتنه‌بوونى تێڕوانینمان بۆ بوونه‌کان و دیارده‌کان و بنیاتنانى وێناکردنێکى راست و دروست له‌مه‌ڕ جه‌وهه‌ره‌کان. بانگه‌شه‌ش بۆ داڕشتنیش بۆ دیدێکى سه‌ربه‌خۆ له‌مه‌ڕ توندوتیژى و دیارده‌کانى تریش پێش ئه‌وه‌ى پێداویستیه‌کى رۆحى بیت راستیه‌کى سوسیۆلۆژیه‌. چونکه‌ له‌ روانگه‌ى کۆمه‌ڵناسیه‌وه‌ ناکرێت بیر له‌وه‌ بکه‌ینه‌وه‌ کلتورێک (له‌ده‌ره‌وه‌ى بازنه‌ى شارستانى و کلتوریه‌وه‌) جێگاى سه‌رله‌به‌رى کلتورێکى تر بگرێته‌وه‌ ئه‌و مه‌سه‌له‌ى که‌ له‌ سه‌ده‌ى بیسته‌مدا به‌شێک له‌ نوخبه‌ى سیاسى و فیکرى ویستیان له‌گه‌ڵ کلتورى ئیسلامیدا ئه‌نجامى بده‌ن و کلتوره‌ خۆرئاوایه‌که‌ بکه‌ن به‌ جێگره‌وه‌ى کۆى بوونه‌ کلتوریه‌که‌. هه‌وڵێکى له‌مجۆره‌ ده‌توانێت کلتور توشى شێواویه‌کى ناوه‌کى گه‌وره‌ بکات و په‌ککه‌ته‌یی و رێگرتن له‌ خۆ تازه‌کردنه‌وه‌ و داهێنانى بکات به‌ڵام زۆر زه‌حمه‌ته‌ بتوانێت پرۆسه‌ى هاتنه‌ سه‌رخۆ و هه‌ڵسانه‌وه‌ و بوژانه‌وه‌ بگه‌یه‌نێته‌ ئه‌نجام. یاخود به‌هاکانى لێبوده‌یى و به‌یه‌که‌وه‌ ژیانى ئاشتیخوازانه‌ له‌ په‌یوه‌ندیه‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کاندا کارا بکات. چونکه‌ ئه‌م پرۆسه‌یه‌ خۆى له‌ خۆیدا پرۆسه‌یه‌کى توندوتیژه‌ و له‌ هه‌ناویدا دیدێکى نافره‌یی هه‌ڵگرتووه‌ که‌ له‌م رووه‌شه‌وه‌ دیسانه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆکارێکى ترى په‌ره‌دان به‌ توندوتیژى .
ئه‌گه‌ر له‌ رووى رۆشنبیرى سیاسیه‌وه‌ سه‌یرى مه‌سه‌له‌که‌ بکه‌ین له‌که‌شوهه‌وایه‌کى له‌مجۆره‌دا سیاسه‌ت له‌وه‌ ده‌رده‌چێت ره‌نگدانه‌وه‌ى واقیع و فه‌رهه‌نگ و ئایین و بیروباوه‌ڕ و پێداویستیه‌کانى کۆمه‌ڵگه‌ى مه‌ده‌نى و کۆمه‌ڵگه‌ خۆجیه‌که‌ بێت به‌ڵکو گه‌ر ده‌سته‌واژه‌یه‌ک له‌ بورهان غلیونیش بخوازین سیاسه‌تێکى له‌مجۆره‌ ده‌گۆڕێت به‌ کوده‌تاچێتى، کانگاى به‌رهه‌مهێنانى توندوتیژى گومان له‌وه‌دا نیه‌ که‌ کلتورى ئیسلامى و کورده‌وارى بارگاویه‌ به‌ره‌گه‌زى توندوتیژى جۆراجۆره‌وه‌ تێدایه‌ . به‌ڵام له‌ هه‌مان کاتدا که‌ره‌سه‌ى خاوى لێبورده‌یی و ئاشتیخوازى و به‌یه‌که‌وه‌ ژیانیشى له‌گه‌ڵ خۆیدا هه‌ڵگرتووه‌. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر ته‌وژمێکى کۆمه‌ڵایه‌تى کات بیه‌وێت (شینى) ستراتیژیه‌تى رۆشنبیرى ناتوندوتیژى بکات ده‌توانێت به‌ بوژانه‌وه‌ى ئه‌م رووه‌ى فه‌رهه‌نگ قوڵایه‌ک به‌ پرۆژه‌که‌ى ببه‌خشێت. گه‌ر توندوتیژى له‌ روویه‌که‌وه‌ هه‌ڵوێست بێت به‌رامبه‌ر به‌ مرۆڤ و که‌رامه‌تى مرۆڤ و به‌سوک سه‌یرکردنى و لێبورده‌یی ته‌رحێک بێت بۆ هاوکارى و هه‌ڵویست گۆرێن له‌به‌رامبه‌ردا تێکشکاندنى ئیراده‌ى به‌رامبه‌ر به‌ڵکو سڕینه‌وه‌ى ئه‌ودا ئه‌وا نه‌ک هه‌ر له‌ کلتورى ئێمه‌دا به‌ڵکو له‌ خودى قورئاندا وه‌ک ده‌قێکى دامه‌زرێنه‌رى (معیارى)ی یان کلتورى (به‌مانا باوه‌که‌ى) دیدى مرۆڤى خاوه‌ن که‌رامه‌ت ده‌دۆزینه‌وه‌ [ ولقد کرمنا بنى آدم ] به‌ده‌ر له‌وه‌ش له‌ قورئاندا مرۆڤ ره‌هه‌ندێکى موته‌عالى پیرۆز وه‌رده‌گرێت که‌ له‌ سنورى مرۆڤ بوونى خۆیدا سیفاته‌کانى خواى گه‌وره‌ى تیا ره‌نگ ده‌داته‌وه‌. ئه‌ویش له‌و روانگه‌وه‌ که‌ مرۆڤ، ئاده‌میزاد له‌ قورئاندا جگه‌ له‌وه‌ى خواى گه‌وره‌ خۆى به‌دیهێناوه‌ که‌ ئه‌مه‌ش دیاره‌ گه‌وره‌یی و که‌رامه‌تى پێده‌به‌خشێت له‌ هه‌مان کاتدا له‌ رۆحى خودا خۆى تێدایه‌ [ و نفخنا فیه‌ من روحنا] گه‌ر رۆحیش گه‌وهه‌رى شته‌کان بێت که‌واته‌ مرۆڤ له‌ جه‌وهه‌رى خوداى تێدایه‌ . لێره‌وه‌ ده‌توانین بیر له‌ جۆرێکى نوآ له‌ هیۆمانیستى بکه‌ینه‌وه‌ ئه‌ویش ئه‌و بۆچونه‌یه‌ که‌ قورئان ته‌رحى ده‌کات له‌م بۆچوونه‌شدا مرۆڤ خولگه‌یه‌ هه‌موو مرۆڤ بۆ خزمه‌تکردنى ئه‌و دروستکراوه‌. فریشته‌ وه‌ک ره‌مز بۆ پاکیزه‌یى و نورانێتى ره‌ها کڕنووشى بۆ بردووه‌. بێئه‌وه‌ى ئه‌م خولگه‌ بوونه‌ى ماناى پچرانى بێت له‌ زاتى خوداى موته‌عال به‌وجۆره‌ى تا راده‌یه‌کى به‌رچاو له‌ ئه‌زمونى خۆرئاواییدا به‌تایبه‌تیش له‌ چاخى رۆشنگه‌ریدا ده‌بینین. چونکه‌ ئه‌و هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ گه‌وره‌یی و پیرۆزى له‌وه‌وه‌ وه‌رده‌گرێت به‌مه‌ش له‌و هه‌ڕه‌شانه‌ رزگارى ده‌بێت که‌ هیومانیستى چاخى رێنسانس و رۆشه‌نگه‌رى ئه‌وروپى بۆ سه‌رى دروستى ده‌که‌ن که‌له‌ وه‌همێکى گه‌وره‌دا هه‌وڵى به‌خوداکردنى مرۆڤ ده‌دات به‌ڵام ورده‌ ورده‌ سه‌رى له‌ به‌ ئامێر بوون و نامۆیی و ده‌سته‌مۆیی رۆحیه‌وه‌ ده‌رده‌چێت لانى که‌م له‌ هه‌ندێک بواره‌کانى ژیانى تاک و کۆمه‌ڵگه‌دا.
بایه‌خى ئه‌م زمانه‌ له‌ قسه‌کردن و تیۆریزه‌کردن له‌و رووه‌وه‌ زیاتر ده‌رده‌که‌وێت که‌ زمانێکى هاوبه‌شى ده‌سته‌بژێر و بنکه‌ میللیه‌که‌یه‌ به‌یه‌کگه‌شتنى رۆشنبیرى باڵا و رۆشنبیرى میللیه‌ به‌دیوه‌که‌ى تریش دا به‌خه‌ڵکى کردنى پرسى دژایه‌تىکردنى توندوتیژى و بانگه‌شه‌کردن بۆ فه‌رهه‌نگى لێبورده‌یی و مرۆڤ دۆستیه‌ به‌مجۆره‌ ده‌توانین خه‌بات بۆ مه‌سه‌له‌یه‌کى له‌م ئاسته‌ په‌ڕینه‌وه‌ ناو فه‌رهه‌نگى رۆژانه‌ى خه‌ڵک چونکه‌ به‌ زمانێک ده‌یاندوێنین که‌ لێمان حاڵى ده‌بن له‌گه‌ڵ سود وه‌رگرتن له‌ ئه‌زمونه‌ گه‌شه‌کانى دونیا به‌که‌ره‌سه‌یه‌کى رۆشنبیرى وا قسه‌ ده‌که‌ین که‌ نامۆ نیه‌ به‌ مێژوو و واقیع و رۆحیان. ئیشکردن له‌سه‌ر بنکه‌ میللیه‌که‌ش بۆ وشککردنى سه‌رچاوه‌کانى توندوتیژى گرنگى خۆى هه‌یه‌ ئه‌وکاته‌ مه‌سه‌له‌که‌ ده‌بێت به‌ کلتور وه‌ک (استغلال) کردنى نوخبه‌یه‌کى خاوه‌ن به‌رژه‌وه‌ندى و به‌رچاو ته‌نگ له‌ خه‌ڵکه‌ گشتیه‌که‌ بۆ دابینکردنى سوته‌مه‌نى شه‌ڕه‌کانى، چه‌ند گرنگه‌ له‌ناو خه‌ڵکێکى موسوڵماندا له‌وێوه‌ ده‌ست به‌گێڕانه‌وه‌ى (اعتبار) بۆ خود و گه‌وره‌یی مرۆڤ بکه‌ین که‌ بڵێین خواى گه‌وره‌ له‌ فه‌رموده‌یه‌کى قودسیدا(4) ده‌فه‌رموێت: (مرۆڤ بیناى خوایه‌ نه‌فره‌ت له‌وه‌ى ده‌یڕۆخێنێت و هه‌وڵى روخاندنى ده‌دات) له‌ چوارچێوه‌ى بازنه‌ى زۆرینه‌ى موسڵمانى گه‌لى ئێمه‌دا هه‌ندێک سه‌ره‌تا و پره‌نسیپ بکه‌ینه‌ ناونیشانى به‌یه‌که‌وه‌ ژیانى ئاشتیخوازانه‌ وه‌ک (انما المؤمنین إخوة) باوه‌ڕداران براتانن (المسلم اخو المسلم لایظلمه ولا یخذله ولایسلمه بحسب امري من الشر ان یحقر اخاه المسلم) موسڵمان براى موسڵمانه‌ سته‌مى لێناکات سه‌رى شۆڕناکات نایدات به‌ده‌ست دوژمنه‌وه‌ ئه‌وه‌نده‌ تاوان به‌سه‌ بۆ موسڵمانآ که‌به‌چاوى سوک سه‌یرى براو خوشکه‌ موسڵمانه‌که‌ى بکات. به‌م جۆره‌پرسى توندوتیژى و ناتوندوتیژى ده‌به‌ینه‌ چوار چێوه‌ى خێزانێکى عه‌قیده‌یى و له‌ ئینتیمایه‌کى گه‌وره‌وه‌. به‌ڵکو له‌چه‌ند ئایه‌ت و فه‌رموده‌یه‌کى تردا موسوڵمانان و باوه‌ڕداران کراون به‌یه‌ک جه‌سته‌ [ مپل المۆمنین فى توادهم و تراحمهم و تقاگفهم کمپل جسد واحد اژا اشتکى منه عچو تدعى له سائر الجسد بالسهر والحمى ] ئه‌م ئینتما هه‌یه‌ له‌ناویه‌کتردا له‌بوارى هاوکارى و هاریکارى و هاوده‌ردى کۆمه‌ڵایه‌تى و رۆحیدا مه‌سه‌له‌ى توندوتیژى ده‌کات به‌ مه‌سه‌له‌یه‌کى شه‌خێى به‌و مانایه‌ى هه‌موو هه‌وڵى بۆ وێرانکردنى به‌رامبه‌ر له‌ بنچینه‌دا هه‌وڵدانه‌ بۆ وێرانکردن و خۆ نه‌فره‌ت کردن. هه‌روه‌ها ده‌ره‌نجامه‌کانى له‌ سنورى حسابکردنێکى رووتى به‌رژه‌وه‌ندى ئه‌م دونیایه‌ ده‌رده‌کات و ره‌هه‌ندێکى خوایی و ئاسمانى و رۆحى قوڵى پێده‌دات. کۆمه‌ڵگه‌یه‌ک تاکه‌کانى فێر بکرێت (لا یؤمن احدکم حتى یحب لأخیه مایحب لنفسه) هه‌روه‌ها هه‌روه‌کو له‌ فه‌رموده‌یه‌کدا هاتووه‌ خواى گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت: (هه‌ڵگێرانه‌وه‌ و وێرانکردنى ئاسمانه‌کان و زه‌وى لاى خواى گه‌وره‌ ئاسانتره‌ وه‌ک له‌ رشتنى خوێنى موسڵمانێک به‌ ناحه‌ق) به‌ڵکو قه‌ده‌غه‌کردنى توندوتیژى داده‌به‌زێته‌ ئاستى ئازاردانى ده‌روونى هه‌روه‌کو پێغه‌مبه‌ر ده‌فه‌رموێت: (لایحل لمسلم ان یروع مسلماً ولو بطرفة‌ عین) ره‌وا نیه‌ موسوڵمانێک ترس و تۆقین بخاته‌ دڵى موسوڵمانێکه‌وه‌ با به‌ تیله‌ى چاوێکیش بێت. . .
له‌ بازنه‌ى مرۆڤایه‌تى و خاوه‌ن ئایینه‌کانى تریشدا فه‌رهه‌نگى ئێمه‌ به‌ڵکو ئایینى ئێمه‌ هه‌ڵگرى چه‌ندین سه‌ره‌تاى گه‌ردونیه‌ گه‌ر کار له‌سه‌ر ئه‌م رووه‌ى بکرێت و گه‌شه‌ى پێبدرێت قورئان بانگه‌شه‌ى خاوه‌ن ئایینه‌ ئاسمانیه‌کانى تر ده‌کات بۆ کوبوونه‌وه‌ له‌سه‌ر بنچینه‌ هاوبه‌شه‌کانى وه‌ک یه‌کتاپه‌رستى و ره‌تکردنه‌وه‌ى خۆسه‌پاندن و په‌تاى خۆ به‌ خوداکردنى هیچ لایه‌ک به‌سه‌ر لاکه‌ى تردا. [ قل یا اهل الکتاب تعالوا الى کلمه‌ سواء بیننا و بینکم الا نعید الا الله و لا نشرک به‌ شیئاً ولایتخذ بعضنا بعضاً ارباباً من دون الیه ] هه‌روه‌ها ده‌فه‌رموێت:[ ولا تجادلوا اهل الکتاب الا بالتى هى احسن ] که‌ ئایه‌ته‌که‌ داوا له‌ موسوڵمانان ده‌کات به‌ دواى شایسته‌ترین شێوازى حیواردا بگه‌ڕێن له‌گه‌ڵ خاوه‌ن په‌یامه‌کانى تردا و پێغه‌مبه‌ر (د. خ) له‌ فه‌رموده‌یه‌کدا ده‌فه‌رموێت (هه‌ر که‌سێک ناموسولمانێک له‌ کۆمه‌ڵگه‌یه‌کى ئیسلامیدا ئازار بدات ئه‌وه‌ منى ئازار داوه‌) که‌ ئه‌م ده‌قه‌ له‌م رووه‌وه‌ یه‌کجار گرنگه‌ و به‌ئیش له‌سه‌رکردنى ویژدانى ئیسلامى تاکى موسوڵمان به‌ توندى راده‌چڵه‌کێت چونکه‌ تاوانى ئازاردانى هاوڵاتیانى ناموسوڵمان ده‌گه‌یه‌نێته‌ ئاستى تاوانى ئازاردانى پێغه‌مبه‌رى ئیسلام.
هه‌روه‌ها له‌ کلتوردا هه‌ندێک ئاوڕدانه‌وه‌ى گه‌ردونیمان پێش چاو ده‌که‌وێت که‌ زۆر خزمه‌ت به‌ داڕشتنى ئه‌م دیده‌ ده‌که‌ن وه‌ک ئه‌وه‌ى عومه‌رى کوڕى خه‌تاب به‌رامبه‌ر به‌ زللـه‌دان له‌ گه‌نجێکى مه‌سیحى ده‌ڵێت: ( ئه‌وه‌ له‌ که‌نگێوه‌ خه‌ڵکیتان کردووه‌ به‌ کۆیله‌ له‌ کاتێکدا به‌ ئازادى له‌ دایک بوون) تۆ بڵێیت ئه‌م هه‌ناسه‌ عومه‌ریه‌ زیندوو بوایه‌ بۆ فێرکردنى ده‌یان هه‌زار مرۆڤ له‌ گه‌لى ئێمه‌ و ملیۆنان قوربانى له‌سه‌ر زه‌وى دا له‌ مێژووى هاوچه‌رخدا چى تۆمار بکرادیه‌؟ ئه‌م دیده‌ شه‌رعیه‌ت له‌ کۆیله‌یى و ژێرده‌سته‌یی ده‌سێنێته‌وه‌ و ئه‌مه‌ش ره‌ت ده‌کاته‌وه‌ که‌ پێگه‌ و مه‌کانه‌ت و ده‌سه‌ڵات سودى خراپى لێوه‌ربگیرێت بۆ ملکه‌ج پێکردنى که‌سانى دى و به‌کارهێنانى توندوتیژى له‌گه‌ڵیاندا.
هه‌روه‌ک عه‌لى کوڕى ئه‌بى تالب ده‌ڵێت: (خه‌ڵکى یان له‌ بیرو باوه‌ڕ دا براتن یاخود له‌ مرۆڤایه‌تیدا هاوتاتن) واته‌ ئه‌گه‌ر په‌یوه‌ندى بیر و باوه‌ڕیش نه‌بێت په‌یوه‌ندیه‌ ئینسانیه‌که‌ کراوه‌یه‌ به‌ رووى هه‌مواندا هه‌ڵبه‌ت ئێستا له‌ژێر کاریگه‌رى بیرى سیاسى مۆدێرنه‌دا هه‌ندێک پرنسیپى گشتى تریش دروستبوون وه‌ک هاوڵاتى بوون که‌ ئه‌میش ده‌توانێت خزمه‌ت به‌ سه‌قامگیرى سیاسى و رووبه‌ڕوو بوونه‌وه‌ى هه‌ڵاواردن و دابڕانى توندوتیژى سیاسى و کۆمه‌ڵایه‌تى بکات.
ئه‌مه‌ زۆر گرنگه‌ که‌ له‌و خه‌ڵکه‌ تێبگه‌یه‌نین خواى گه‌وره‌ لێبورده‌یی و برایه‌تى خۆش ده‌وێت و رقی له‌ رق و کینه‌ و بوغز و گیانى تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ و وێرانکه‌ره‌ و پێغه‌مبه‌ر (د. خ) وه‌سفى خۆى ده‌کات که‌: (ان الله بعثنى معلماً ولم یبعثنى معنفاً) واته‌ خواى گه‌وره‌ منى وه‌ک مامۆستا و رێنیشانده‌رێک ناردووه‌ نه‌ک وه‌ک که‌سێک موماره‌سه‌ى توندوتیژى ده‌کات (جیهاد) یش له‌ مانا ئیسلامى و قورئانیه‌که‌ى دا بۆ پیاده‌کردنى(لا اکراه‌ فى الدین)ه‌ بۆ نه‌هێشتنى زۆر لێکردن و ره‌تکردنه‌وه‌ى سته‌مه‌ نه‌ک بۆ سه‌پاندنى بیر و باوه‌ڕ. [ اذنت للذین یقاتلون بانهم ڤلموا و ان الله على نصرهم لقدیر ] جیهاد بۆ لابردنى زوڵم و سته‌م له‌ کۆمه‌ڵگایه‌ک دا که‌ ئاسان نه‌بووه‌ خه‌ڵک به‌ تایبه‌تى به‌رامبه‌رى سته‌مکار و کۆى دۆخه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و کلتوریه‌که‌ له‌م قسانه‌ تێبگات که‌ ئێمه‌ ده‌یکه‌ین. هه‌روه‌ک وتمان گرنگ له‌و خه‌ڵکه‌ تێبگه‌یه‌نین که‌ به‌رجه‌سته‌کردنى (ته‌قوا) له‌ خۆتاندا که‌ رێگاى چوونه‌ به‌هه‌شت و ره‌زامه‌ندى په‌روه‌ردگارتانه‌ داواى ئه‌وه‌تان لێده‌کات رق و توره‌یی خۆتان بخۆنه‌وه‌ و به‌رامبه‌ر به‌خه‌ڵکى چاوپۆش و لێبورده‌ بن [ والکاظمین الغیث والعافین عن الناس ] و پێیان بڵێن چونه‌ به‌هه‌شتى ئێوه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌خۆشویستنى خه‌ڵکیه‌وه‌ هه‌روه‌ک پێغه‌مبه‌ر (د. خ) له‌ فه‌رموده‌یه‌کدا ده‌فه‌رموێت (ناچنه‌ به‌هه‌شته‌وه‌ تایه‌کتریتان خۆش نه‌وێت ئایا شتێکتان پآ نیشان بده‌م گه‌رکردتان یه‌کتریتان خۆشده‌وێت؟ ئاشتى له‌ ناو خۆتاندا بڵاو بکه‌نه‌وه‌ (افشوا السلام بینکم) سڵاو له‌ یه‌کترى کردن که‌ ره‌مزى خۆشه‌ویستى و ئاشتیه‌ بکه‌ن به‌ نه‌ریتێکى باوى ناوخۆتان بۆ ئه‌وه‌ى له‌ هه‌ل و ده‌رفه‌تێکدا جه‌خت له‌سه‌ر هه‌ڵوێستى برایانه‌ و و ئاشتیخوازانه‌ به‌رامبه‌ر به‌یه‌کتر بکه‌ینه‌وه‌. ده‌مێنێته‌وه‌ ئه‌وه‌ى هه‌ر وه‌ک دکتۆر خالێ چه‌له‌بى له‌ کتێبه‌که‌ى خۆیدا (سایکۆلۆژى توندوتیژى) (5) ده‌ڵێت:چۆن ئه‌وه‌ى باسمان کرد له‌ پره‌نسیپێکى ئه‌خلاقیه‌وه‌ بگۆڕین بۆ پرنسیپێکى سیاسى؟ . له‌ئارامى ده‌روونیه‌وه‌ بۆ ئارامى سه‌قامگیرى کۆمه‌ڵایه‌تى. ده‌رباره‌ى ئه‌مه‌ ده‌خوازێت پێش هه‌موو شتێک بۆچونى خه‌ڵکى خۆیان خاوه‌نى ده‌سه‌ڵات بن نه‌ک که‌س و گروپ و پێکهاته‌یه‌کى کۆمه‌ڵایه‌تى و حیزبێکى دیاریکراو. بۆ ئه‌وه‌ى سنور بۆمه‌یله‌ ده‌سه‌ڵاتخوازیه‌کان دابنرێت و ده‌سه‌ڵات له‌ ده‌سه‌ڵاتێکى هۆبزیه‌وه‌ بگۆڕێت بۆ ده‌سه‌ڵاتێکى خزمه‌تگوزار و فه‌رهه‌نگى خه‌ڵک سالارى به‌ ته‌واوه‌تى هه‌ژموونى ده‌سه‌ڵاتخوازى که‌م بکاته‌وه‌ و سیاسه‌تیش زۆرتر بگێرێته‌وه‌ بۆ هه‌رێمى ئه‌خلاق و فه‌زیله‌ت به‌ مانا فه‌لسه‌فیه‌که‌ى. دیاره‌ بۆ گۆڕین له‌ ئه‌خلاقیه‌وه‌ بۆ سیاسى ده‌توانین سوودێکى زۆر له‌م ده‌ستکه‌وتانه‌ى بیرى سیاسى مۆدێرن و ئه‌زمونه‌کانى ترى جیهان وه‌ربگرین. هه‌ر له‌م میانه‌دا زه‌مینه‌ساز کردن بۆ به‌دیهێنانى فره‌ لایه‌نى سیاسى و فیکرى ناوه‌ڕۆکدار به‌و مانایه‌ى فره‌لایه‌نى هاوکات بێت له‌گه‌ڵ بوونى ده‌رفه‌تى یه‌کسان بۆ گه‌شه‌کردن و راده‌ربڕین و چالاکى نواندن و به‌شداریکردن له‌ ده‌سه‌ڵات و چه‌ندان شتى تر نه‌ک به‌جۆره‌ پڕ که‌موکورتیه‌ى ئێستا له‌ ئارادایه‌ دیاره‌ چه‌سپاندنى ئه‌م پرنسیپه‌ له‌ کایه‌ى سیاسى و فیکرى و رۆشنبیریدا وه‌ لانانى سێبه‌رى له‌شکرى حیزب و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ى ئه‌و دام و ده‌زگایانه‌شى ده‌وێن که‌ له‌گه‌ڵ حیبزبێکى مه‌ده‌نى هاوچه‌رخدا ناگونجێن جگه‌ له‌وه‌ى ده‌بێت ده‌سه‌ڵات یاخود حکومه‌ت ناوه‌ندێکى بێلایه‌نى سه‌رو ته‌وژمه‌ سیاسى و کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان بێت.
تێرمى توندوتیژى و بیرکردنه‌وه‌ له‌ دیارده‌یه‌کى وا ترسناک له‌ پێناو دۆزینه‌وه‌ى چاره‌سه‌رێکى هه‌مه‌لایه‌نى کاریگه‌ر بۆ سنوردارکردن و له‌ قاڵبدان و لاوازکردنى ره‌گه‌کانى له‌سه‌ر زه‌ینى فیکر و ژیانى کۆمه‌ڵایه‌تى و کایه‌ى سیاسیدا زۆر شتى تر ده‌خوازێت که‌ لێره‌داو له‌به‌ر درێژنه‌بوونه‌وه‌ى وتاره‌که‌ له‌مه‌ زیاتر، ده‌توانین ته‌نها ئاماژه‌ى خێرایان پێبکه‌ین.
ده‌بێت جارێکى تر به‌ تێگه‌یشتمان له‌ ناسیونالیزم بچینه‌وه‌ چونکه‌ هه‌روه‌ک روونه‌ ناسیونالیزم و توندوتیژى و خوێن له‌ مێژووى نوآ و هاوچه‌رخى دونیادا به‌ یه‌کدى تێکه‌ڵن. ناسیونالیزمى کوردیش هه‌ر وه‌ک ناسیۆنالیزمێکى تر و له‌به‌ر ئه‌و دۆخه‌ دژواره‌ى کورد و بزافه‌ نیشتمانیه‌ى که‌ تیایدا ژیاوه‌ و سروشتى پێکهاته‌ى کۆمه‌ڵگه‌ى کوردى له‌سه‌ر ئه‌وه‌ کاریکردووه‌ که‌ ئه‌و ره‌مزه‌ مێژوویانه‌ له‌ ژیانى رۆحى و سایکۆلۆژى تاک و کۆمه‌ڵگه‌ى کوردیدا ئاماده‌ ده‌کاته‌وه‌ که‌ ره‌مزى به‌رگرى و قوربانیدان و خوێن به‌خشینن و له‌ وێنه‌ى داستانى کاوه‌ى ئاسه‌نگه‌ر و و قه‌ڵای دمدم و دوانزه‌ سواره‌ى مه‌ریوان و . . . هتد. ئه‌و ئه‌ده‌بیاته‌ى له‌سه‌ر ئاستى به‌رهه‌مه‌ ئه‌ده‌بیه‌کان و ئاراسته‌کردنى په‌یامى رۆژانه‌ى شۆڕشیش به‌رهه‌م هاتووه‌ تاراده‌یه‌کى زۆر توندوتیژى خوێن و قوربانیدان پێرۆز ده‌کات و به‌هاى ئازایه‌تى و گیانبازیش که‌ له‌ هه‌ناوى پێکهاته‌ کوردیه‌ ته‌قلیدیه‌که‌دا له‌ فۆرمى مه‌نزومه‌ى ئه‌خلاقى خێڵدا ئاماده‌یی هه‌یه‌، له‌ چوارچێوه‌ى فۆڕمى شۆڕشه‌ میللیه‌که‌شدا تا راده‌یه‌کى زۆر له‌ قه‌واره‌یان گه‌وره‌ کراوه‌ و له‌سه‌ر حسابى هه‌ندێک به‌هاى تر که‌ له‌ بارودۆخه‌ ناوخۆیه‌که‌دا و ئه‌و ته‌وژمه‌ شۆڕشگێڕیه‌ى ئه‌وسا له‌ دونیادا له‌ ئارادا بووه‌، هه‌روه‌ها دڵڕه‌قى سروشتى خوێناوى دوژمنه‌کانى کورد له‌ ده‌سه‌ڵاتدارانى ناوه‌ند، نه‌یانتوانیوه‌ به‌ گوێره‌ى پێویست گه‌شه‌ بکه‌ن و قسه‌یان له‌سه‌ر بکرێت و بخرێنه‌وه‌ ناو فه‌رهه‌نگى سیاسى نوآ و رۆژانه‌ى تاتاکى کوردیشه‌ دوا له‌ دواى ئه‌و گۆڕانه‌ى به‌هۆى مۆدێرنه‌ به‌سه‌ر بونیاده‌ کوردیه‌که‌دا دێت.
ئێستا ئه‌و پرسیاره‌ى له‌م رووه‌وه‌ خۆى ده‌سه‌پێنێت ئه‌وه‌یه‌ که‌ له‌به‌ر رۆشنایی پێداویستیه‌ نوێکانى کۆمه‌ڵگه‌ى کوردى و په‌ره‌سه‌ندنه‌ هاوچه‌رخه‌کان . . . ئایا ناتوانین ره‌مزه‌ مێژوویه‌کانى ناسیۆنالیزم به‌ڵکو ره‌مزه‌ نوێکانیشى جارێکى تر وێنایه‌کى نوێیان لێبگرین و به‌و ئاراسته‌دا بیانخوێنینه‌وه‌ و ته‌وزیفیان بکه‌ین که‌ خزمه‌ت به‌که‌مکردنه‌وه‌ى توندوتیژى ناوخۆیی بکه‌ن و زه‌مینه‌ى پێکه‌وه‌ ژیانى ئاشتیخوازانه‌ پێکه‌وه‌ بکه‌ن؟
دواى ئه‌مه‌ ناچارین دابه‌زینه‌ ئاستێکى ترى قسه‌کردن له‌ سه‌ر توندوتیژىکه‌ ئه‌م ئاسته‌یان راسته‌وخۆ په‌یوه‌سته‌ به‌ باسه‌که‌ى ئێمه‌وه‌ له‌ سه‌ر توندوتیژى که‌ کێشمه‌کێش و شه‌ڕ و توندوتیژى ناوخۆییه‌. . . ئه‌ویش کاتێک ئه‌و وزه‌یه‌ى ناسیونالیزم بۆ به‌کارهێنانى توندوتیژى له‌ تاکى کوردى و پێشه‌نگه‌کانى خۆى و بنکه‌ جه‌ماوه‌ریه‌که‌ى شۆڕشدا به‌دى دێنێت، بۆ راپه‌ڕاندنى ئه‌رکه‌کانى بزافه‌ میللیه‌که‌ و ناسیۆنالیزم و جیاکردنه‌وه‌ى هێڵه‌کانى نێوان ئه‌وان و ئێمه‌ به‌ خوێن و هه‌ڵسان به‌ ئه‌رکى به‌رگریکردن له‌ نیشتمان، به‌ ته‌عبیرى گێلنه‌ر بۆ یه‌کانگیر بوونه‌وه‌ى سنوره‌کانى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى و کلتورى نه‌ته‌وه‌ که‌ دیاره‌ له‌ ئه‌زمونى کوردیدا بۆ ده‌یان ساڵ ده‌چێت ئه‌و یه‌کانگیر بوونه‌وه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ فیدرالیزم ئه‌و ویرده‌ به‌شێکى وه‌ک بۆمبا له‌ ناو ماڵى کورد و خۆیدا ده‌ته‌قێته‌وه‌ و ریزه‌کانى کوردایه‌تى که‌رت ده‌بێت و نه‌ریتى وێنه‌ى دوژمن له‌ ناوخۆدا له‌ یه‌کدى تاشین و کوشتنى کورد به‌ده‌ستى کورد سه‌رهه‌ڵده‌دات و ده‌بێت به‌و زامه‌ به‌ سوآ و قه‌تماغه‌ نه‌به‌ستووه‌ى بۆ ده‌یان ساڵ نه‌زیفێک له‌ جه‌سته‌ى کوردیدا دروست ده‌کات و تواناکانى لاواز ده‌کات و تۆوى بوغز رق و توندوتیژیش ده‌چێنێت و ئاو ده‌دات. له‌ دواى قسه‌کردن له‌سه‌ر په‌یوه‌ندى نێوان ناسیۆنالیزم و توندوتیژىهه‌ڵوه‌سته‌کردن له‌سه‌ر پرۆسه‌ى به‌ عه‌لمانیکردنى کۆمه‌ڵگه‌یه‌کى موسوسوڵمان نشین گرنگى خۆى هه‌یه‌.
چونکه‌ به‌ عه‌لمانیکردنیش له‌ڕێى خۆیه‌وه‌ توندوتیژى به‌رهه‌مده‌هێنێت. وه‌ک کاردانه‌وه‌ش رێگا خۆش ده‌کات بۆ سه‌رهه‌ڵدانى هه‌ندێک گروپ و جوڵانه‌وه‌ى ئیسلامى که‌ هه‌ڵگرى هه‌مان ئه‌و سروشته‌ بن به‌مجۆره‌ش کۆمه‌ڵگه‌ له‌و ناوه‌نده‌دا ده‌بێته‌ سوته‌مه‌نى و زه‌ره‌رمه‌ندى گه‌وره‌. باسکردنى من له‌ عه‌لمانیه‌ته‌وه‌ دێت که‌ له‌ هه‌ندێک له‌ وڵاتانى ئیسلامیدا فه‌رمانڕه‌وایه‌ و له‌ هۆشیارى و گوتارى به‌شێک له‌ ناوه‌نده‌ فیکرى و سیاسیه‌که‌ى کوردستانیش هه‌ست ده‌کرێت و ئاماده‌یی هه‌یه‌ عه‌لمانیه‌تێکه‌ ئیسلام ده‌خاته‌ په‌راوێزى ژیانه‌وه‌ و ده‌یه‌وێت جگه‌ له‌ هه‌ندێک رۆڵى (گقوس) و شعائرى له‌ ژیانى فه‌ردیدا له‌سه‌ر ئاستى پێکهێنانى رۆشنبیرى نیشتمانى و یاسا و ئاراسته‌کردنى کۆمه‌ڵگه‌دا هیچ ده‌خیلێکى نه‌بێت هیچ جۆره‌ رۆڵێک نه‌بینێت . چونکه‌ عه‌لمانیه‌تێکى توندڕه‌وى له‌مجۆره‌ جگه‌ له‌وه‌ى وه‌ڵامى پرسیارێکى ساخته‌یه‌ نه‌ک راسته‌قینه‌یه‌ک له‌ ژیانى ئێمه‌دا له‌گه‌ڵ ره‌گ کوتراوى توانا زاتیه‌کانى ئیسلام بۆ به‌رگریکردن رووبه‌ڕوو ده‌بێته‌وه‌ هه‌روه‌ک ئێرنست گێلنه‌ر له‌ کتێبه‌که‌یدا (پۆست مۆدێرنیزم و عه‌قل و ئایین) ئاماژه‌ى پێده‌کات تاکه‌ (استثناء)ێکى نێوان ئایینه‌کانى جیهانه‌ که‌ تاوه‌کو ئێستا ملى بۆ عه‌لمانیه‌ت که‌چ نه‌کردووه‌ چاوه‌ڕوانى ئه‌وه‌شى لێناکرێت له‌ ئاینده‌یه‌کى نزیکدا ملى بۆ که‌چ بکات. مه‌سه‌له‌که‌ش ئه‌وه‌یه‌ که‌ ئیشکالیه‌تى ده‌سه‌ڵاتى سیاسى و ده‌سه‌ڵاتى ئایینى و زانست و ئیمان و دونیا و ئاخیره‌ت له‌ رووى مێژووی و واقیعی هاوچه‌رخیشه‌وه‌ ئیشکالیه‌تى راسته‌قینه‌ى دونیاى ئیسلام نین به‌ڵکو گرفتى هه‌ره‌گه‌وره‌ى دونیاى ئیسلام گرفتى (استبداد) و زه‌وتکردنى ئیراده‌ى خه‌ڵکى و ده‌رنانیانه‌ له‌ پرۆسه‌ى سیاسى و دیاریکردنى چاره‌سه‌رى کۆمه‌ڵگا. به‌ده‌ر له‌وه‌ کاتێک باسکردنێکى شه‌رعیه‌تێکى سه‌ر زه‌مینى ده‌سه‌ڵات بێت واته‌ ده‌سه‌ڵات شه‌رعیه‌ت له‌ خه‌ڵکه‌وه‌ وه‌ربگرێت نه‌ دژایه‌تى له‌گه‌ڵ ئیسلامدا هه‌یه‌ و نه‌ ئه‌و به‌ره‌نجام و ئاکامه‌ نیگه‌تیڤیانه‌شى لێده‌که‌وێته‌وه‌ چونکه‌ به‌م مانایه‌ ده‌بێته‌ رووى دووه‌مى دیموکراسى که‌ وه‌ڵامى پرسیارى (استبداد)ه‌ له‌ دونیاکه‌ى ئێمه‌دا.
له‌به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌وه‌ هه‌رچى په‌یوه‌ندى به‌ ناوه‌نده‌ ئیسلامیه‌که‌وه‌ هه‌یه‌ ئه‌و به‌شه‌ى له‌م ناوه‌نده‌ بڕواى به‌ مۆدیلێک له‌ ده‌سه‌ڵات هه‌یه‌ که‌ پیرۆزیه‌کى ئاماده‌کراو بسه‌پێنێت پێویسته‌ به‌ ریشه‌یی به‌ بۆچونه‌کانیدا بچێته‌وه‌.
پێم وایه‌ وێناى ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ ئیسلامیه‌ى له‌ زۆرێک له‌ ئه‌ده‌بیاتى ئیسلامى چله‌کان تاوه‌کو هه‌شتاکان وێنه‌ى کێشراوه‌ به‌و جۆره‌ به‌که‌ڵکى ئه‌وه‌ نایه‌ت له‌م قۆناغه‌دا بکرێته‌ ئامانجى ته‌وژمى ئیسلامى مه‌به‌ستم ئه‌وه‌یه‌ ده‌بێت پرۆژه‌ى ئیسلامى هاوچه‌رخى کوردستانى نه‌ک هه‌ر بڕواى (اکراه‌) ى سیاسى نه‌بێت که‌ ئه‌مه‌ش یه‌کسانه‌ به‌ بڕوا بوون به‌سه‌ره‌تاکان و میکانیزمه‌کانى دیموکراسى بۆ رێکخستنى سیاسى به‌ڵکو هه‌ماهه‌نگ له‌گه‌ڵ ئه‌ودا بڕواى به‌ (اکراه‌)ى کۆمه‌ڵایه‌تیش نه‌بێت که‌ دیاره‌ (اکراه‌) له‌ هه‌ردوو بازنه‌که‌دا ته‌واوکه‌رى یه‌کترن. به‌مه‌ش پرۆژه‌ ئیسلامیه‌که‌ سیماى کوردستانى بووه‌ و کورده‌وارى بوونى خۆى وه‌رده‌گرێت. بۆ گه‌یشتن به‌گۆڕانێکى له‌مجۆره‌ش پێویسته‌ بزوتنه‌وه‌یه‌کى ره‌خنه‌گرانه‌ى جیدى له‌ کوردستاندا سه‌ر هه‌ڵبدات له‌ بازنه‌ى ئه‌وانه‌ى پێیان ده‌وترێت عه‌لمانى له‌ پێش هه‌موشیانه‌وه‌ دوو هێزه‌ سه‌ره‌کیه‌که‌ى ئه‌و دوو بازنه‌یه‌ واته‌ پارتى دیموکرات و یه‌کێتى نیشتمانى به‌خۆداچونه‌وه‌یه‌کى جدى ده‌ست پێبکات که‌ تاوه‌کو ئێستا زۆر که‌م نه‌بێت ئه‌و به‌خۆداچونه‌وه‌ نابینرێت پاشماوه‌ ئایدۆلۆژیا داخراوه‌کانى جه‌نگى سارد به‌ ته‌واوى پاشه‌کشه‌ى پێبکه‌ن و مامه‌ڵه‌یه‌کى سیاسى و پڕوپاگه‌نده‌یی روونیش له‌گه‌ڵ جیهانگیرى و ئه‌و دۆخه‌ جیهانیه‌ نوێیه‌دا نه‌که‌ن. ئه‌و ئاڵوگۆڕه‌ى به‌سه‌ر نه‌خشه‌ى ئایدۆلۆژى و و شوناسى فیکرى بزاڤى نیشتمانى کوردستانیشدا هاتووه‌ و بوونى ته‌وژمێکى ئیسلامى به‌هێز له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا له‌به‌ر چاو بگرن له‌ولاوه‌ ناوه‌نده‌ ئیسلامیه‌که‌ و به‌تایبه‌تیش ئه‌و به‌شه‌ى که‌ له‌ ناوه‌نده‌که‌دا ڕاڕایه‌ له‌ قبوڵکردنى سه‌ره‌تاکانى دیموکراسى و هه‌ندێکجار ره‌تیشى ده‌کاته‌وه‌ و مۆرکى فیکرى و حه‌ره‌کى تا راده‌یه‌کى زۆر کاردانه‌وه‌ى هه‌ندێک له‌ هێزه‌کانى گۆڕه‌پانه‌که‌ى پێوه‌ دیاره‌ بگۆڕێت.
به‌وازهێنان له‌ عه‌لمانیه‌تێک که‌ باسمان کرد و به‌گۆڕینى وێناکانى ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵاتێکى ئیسلامى که‌ له‌ پێشه‌وه‌ ئاماژه‌مان پێکرد و له‌ ده‌وڵه‌تێکى نیمچه‌ هه‌مه‌لایه‌ن ده‌چێت هێزه‌کان له‌سه‌ر (پوابت)ه‌کانى نیشتمان و کۆمه‌ڵگه‌ به‌یه‌ک ده‌گه‌ن ره‌نگه‌ چوار نه‌گۆڕ هێڵى گشتى ئه‌و نه‌گۆڕانه‌ پێکبێنن ئه‌وانیش بریتین له‌ بۆیه‌که‌وه‌ ژیانى:
1ـ ئیسلام وه‌ک ئایینى زۆرینه‌ى کۆمه‌ڵگه‌.
2ـ کوردستانى بوون وه‌ک چوارچێوه‌یه‌ک بۆ گه‌ل و ئایین و نه‌ته‌وه‌ جیاوازه‌کان له‌ کوردستاندا.
3ـ کوردایه‌تى وه‌ک په‌یوه‌ندیه‌کى ترى کۆکه‌ره‌وه‌ى زۆرینه‌ى کورد له‌ هه‌رێمدا.
4ـ دیموکراسى وه‌ک مه‌بده‌ئێک بۆ به‌رێوه‌بردنى ده‌سه‌ڵات و رێکخستنى په‌یوه‌ندى نێوان جیاوازه‌ نه‌ته‌وه‌یی و ئایینى و فیکرى و سیاسیه‌کانى کوردستان و ره‌تکردنه‌وه‌ى خۆ سه‌پاندن و توندوتیژى.
به‌یه‌ک گه‌یشتن له‌سه‌ر ئه‌م بنچینانه‌ دابینکردنى مافی نه‌ته‌وه‌ و ئایینه‌کانى ترى کوردستانیش ده‌سته‌به‌ر ده‌کات که‌ مه‌رجى بوونى کۆمه‌ڵگه‌یه‌کى ئیسلامى و مه‌ده‌نى هاوچه‌رخى کوردستانى و هۆکارێکى له‌ ره‌گ ده‌رکێشانى (اکراه‌)یشه‌ که‌ ماکى توندوتیژى و خوێن رێژى و سه‌ره‌نجام شڵه‌ژان و گرژی و په‌شێوى سیاسى و نه‌ته‌وه‌یی و ئایینى و کۆمه‌ڵایه‌تیه‌. هه‌روه‌ها میانه‌ره‌وى و دیالۆگخوازى کاریگه‌رى خۆیان په‌یدا ده‌که‌ن و به‌ڵکو به‌ تێپه‌رینى رۆژگار ده‌ورێکى (معیار) ى و شه‌رعیه‌ت پێدانیش بۆ دیاریکردنى هێزه‌کان ده‌گێڕن. گه‌یشتن به‌ دیاریکردنى ئه‌م (پوابت)انه‌ش گۆڕانى چۆنایه‌تى و ئازایانه‌ى له‌هێزه‌کان و ناوه‌نده‌ رۆشنبیریه‌که‌ش ده‌خوازێت بۆ نمونه‌ ده‌بێت هێزه‌ خۆ به‌ عه‌لمانى زانه‌کانیش له‌ پێش هه‌موشیانه‌وه‌ پارتى و یه‌کێتى وه‌ک دوو لایه‌نى گه‌وره‌ و به‌هێز له‌ کۆنگره‌کانى داهاتووى خۆیاندا پرۆگرامه‌کانیان به‌هه‌ندێک پرنسیپ و داخوازى ئیسلامى متوربه‌ بکه‌ن. له‌و به‌ره‌وه‌ ئه‌و هێز و لایه‌نه‌ ئیسلامیانه‌ى تا ئێستا (تبنى)ى گوتارى دیموکراسیان نه‌کردووه‌ و له‌ پڕۆگرامه‌کانیاندا نه‌یانگونجاندووه‌ و له‌م روه‌وه‌ راڕان. ئه‌و راڕایه‌یه‌ لابه‌رن و هه‌ڵوێستى روونى خۆیان ئاشکرا بکه‌ن واته‌ نابێت ته‌نها داواى گۆڕان له‌ ئیسلامیه‌کان بکرێت به‌ڵکو گۆڕانه‌که‌ له‌ هه‌موو لایه‌که‌وه‌ بێت بۆ گه‌یشتن به‌ کۆده‌نگیه‌کى نیشتمانى لانى که‌م له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ بنه‌ڕه‌تى و چاره‌نوسساز و مه‌زنه‌کان. هه‌ر له‌م میانه‌دا ناکرێت چیتر ئیسلامى سیاسى بابه‌تێکى پێگه‌یاندنى ده‌وره‌ى کادره‌کان و فه‌رمانده‌کانى هێزى پێشمه‌رگه‌ و کۆلیجى سه‌ربازى و به‌شى ئاراسته‌ى سیاسى پێکهاته‌ چه‌کداره‌کان و کۆڕه‌ ناوخۆیه‌کانى هه‌ندێک هێز بێت له‌ کوردستاندا چونکه‌ هه‌ر یه‌که‌ ئاگادار بێت به‌سه‌ر ناوه‌رۆکى ئه‌و بابه‌تانه‌ تێده‌گات که‌ به‌م کاره‌ چ پرۆسه‌یه‌کى به‌ دوژمنکردنى یه‌کتر ئه‌نجام ده‌درێت و چۆن بوغز و ده‌مارگیرى دروست ده‌کرێت. هه‌روه‌ها ناشێت له‌ لایه‌ن هه‌ندێک ناوه‌ندى ئیسلامیه‌وه‌ دژایه‌تى کردنى ببێته‌ گوتارێکى چه‌سپاوى به‌ رق قانگدراو چونکه‌ سه‌ره‌نجام ئیسلامى و عه‌لمانى و کورد و تورکمان و ئاشورى و موسوڵمان و مه‌سیحى و یه‌زیدى هه‌موومان هاوڵاتى ئه‌م وڵاته‌ین و رۆڵه‌ى ئه‌م نیشتمانه‌ین و ده‌بێت هه‌ر له‌ ئێستاوه‌ به‌جدیه‌وه‌ سه‌رقاڵى داڕشتنى پایه‌کانى په‌یوه‌ندیه‌کى پڕ له‌ رێز و متمانه‌ و پاراستنى مافه‌کان و رێزگرتن له‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌کانى هه‌ر یه‌که‌مان و ژیانێکى ئاشتیخوازانه‌ له‌گه‌ڵ یه‌کدیدا دابڕێژین. وه‌ستانم له‌سه‌ر پرسى ئه‌م مه‌سه‌له‌ ئایدۆلۆژی و وێناکردنه‌ و پرسی عه‌لمانى ئیسلامى له‌و سۆنگه‌وه‌ دێت که‌ له‌ دوارۆژێکى نزیکدا ده‌بێته‌ یه‌کێک له‌ هه‌ره‌ مه‌سه‌له‌ گرنکه‌کانى کۆمه‌ڵگه‌ و بابه‌تى تاقیکردنه‌وه‌ى سه‌رکه‌وتنى ئه‌زمونى دیمۆکراسى و به‌یه‌که‌وه‌ ژیانى کوردستانیش ده‌نا ئه‌و دابڕانه‌ ترسناکه‌ى له‌ ساڵانى رابردوودا خودى بازنه‌ى ئه‌وه‌ى ناوده‌برێت به‌ هێزه‌ عه‌لمانیه‌کان زۆر زیاتر بووه‌ له‌وه‌ى له‌م بازنه‌ى تردا بینراوه‌ به‌ڵکو هه‌ر ئه‌و هه‌ڕه‌شه‌ى جدى بۆ سه‌ر ئاشتى و ئاسایش و یه‌کێتى خاک و گه‌لى کوردستان و دوارۆژى قه‌واره‌ کوردستانیه‌که‌ و دسه‌ڵاته‌ کوردیه‌که‌ پێکهێناوه‌. بۆیه‌ سڕینه‌وه‌ى هه‌موو ئه‌و ژه‌هره‌ى له‌و ماوه‌دا و له‌و بازنه‌دا رژاوه‌ له‌ هه‌نووکه‌دا ئه‌رکێکى بنه‌ڕه‌تى هێز و ته‌وژمه‌ ئاشتیخوازه‌کان و تێکڕاى خه‌ڵکى ئاشتیخوازى کوردستان و ته‌نانه‌ت دۆستانى گه‌لى کوردستانیشه‌. ساڵانى رابردوو تا راده‌یه‌کى به‌رچاو و ده‌مارگیرى حیزبى ده‌مارگیرى بۆ ره‌نگ و ئاڵا و دروشم و سه‌رکرده‌ و ته‌نانه‌ت هه‌ندێکجار ده‌ڤه‌ر و ناوچه‌ش دروستکراوه‌. به‌سه‌ر خۆدا داخران و هه‌وڵدانى نه‌فى کردنى به‌رامبه‌ر یاخود لانى که‌م زه‌لیل کردن و ملپێکه‌چکردن و په‌راوێزخستنى ئه‌و هه‌ناسه‌ بووه‌ چڕه‌ دوکه‌ڵه‌که‌ى ئاسمانى سافى په‌یوه‌ندیه‌ نیشتمانیه‌کانى ته‌ڵخ کردووه‌ به‌ڵکو هه‌ندێک جار دابه‌زیوه‌ بۆ ناو خانه‌کانى جه‌سته‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌که‌ش له‌ کاتێکدا ده‌مارگیرى و به‌سه‌ر خۆدا داخران و کشانه‌وه‌ بۆ ناوخۆ و ترسان له‌ به‌رامبه‌رى فیکرى و سیاسى و خه‌ڵک لێترساندنى ده‌بێته‌ کارگه‌ى به‌رهه‌مهێنانى توندوتیژى و بێنازکردنى بازارى رۆشنبیرى لێبورده‌یی و ئاشتیخوازى و دروستکردنى پردى په‌یوه‌ندى و بیروڕاگۆڕینه‌وه‌ و له‌ یه‌کتر تێگه‌یشتن له‌گه‌ڵ جیاوازى ئایینى و نه‌ته‌وه‌یی و مه‌زهه‌بى و فکرى و سیاسیدا. که‌واته‌ کورد و گه‌لى کوردستان و هێزه‌کانى تا چه‌ند سه‌رکه‌وتوو بێت له‌ سڕینه‌وه‌ى وێنه‌ کۆنه‌کان و گرتنى وێنه‌ى نوێى سروشتى بآ خه‌وش له‌ یه‌کتر تا ئه‌و ئه‌ندازه‌ش سه‌رکه‌وتوو ده‌بێت له‌ پاشه‌کشه‌پێکردنى توندوتیژى به‌ حوکمى ئه‌وه‌ش که‌ قه‌ڵه‌م فیکرى رۆشنبیر و نوسه‌ریش به‌شدارى بنه‌ڕه‌تى هه‌بووه‌ و هه‌یه‌ له‌ وێناکردنى وێناکان و دروستکردنى و داتاشینیاندا له‌م روه‌وه‌ ئه‌رکێکى مه‌زن و لێپرسراوێتیه‌کى فیکرى و ئه‌خلاقى و نیشتمانى و ئینسانى گه‌وره‌ى ده‌که‌وێته‌ ئه‌ستۆ ئیتر چیدى ناوه‌نده‌ رۆشنبیرى و راگه‌یاندنه‌که‌ پێویستى به‌و قه‌ڵه‌مه‌ نه‌خۆش و بوغزن و رووکه‌شانه‌ نیه‌ که‌ ئاماده‌ن له‌ده‌ره‌وه‌ى له‌ ئه‌ستۆگرتنى هیچ لێپرسراوێتیه‌کدا زه‌مینه‌ى جه‌نگ له‌ رێى بڵاوکردنه‌وه‌ى رۆشنبیرى شه‌ڕ و قانگدانى گۆڕه‌پانه‌که‌ به‌ بیروڕاى نه‌خۆش و ره‌شبینکه‌ر، له‌ نێوان هێزه‌کان بسازێنێت. ئه‌و قه‌ڵه‌مانه‌ى له‌سه‌ر رێبازى خۆرهه‌ڵاتناسه‌کانى رێنوێنى که‌رى فیکریان زۆرجار جه‌وهه‌رێکى نه‌گۆڕ و نامێژوویی ده‌ده‌ن به‌ هه‌ندێک هێز و ته‌وژمى فیکرى و سیاسى و کۆمه‌ڵایه‌تى و له‌ ژێر جه‌برى قه‌ناعه‌تێکى نه‌گۆڕى له‌وه‌و پێش له‌ دوور و نزیکه‌وه‌ ئاوڕ له‌ واقیع ناده‌نه‌وه‌ و له‌به‌ر رۆشنایی (اداء)ى هێزه‌کان له‌ مه‌یداندا به‌ بیروبۆچونه‌کانیاندا ناچنه‌وه‌ و گۆڕان به‌سه‌ر هه‌ڵوێسته‌ دۆگماکانیاندا ناهێنن. ئه‌و ئه‌رکه‌ى خه‌بات دژى توندوتیژى له‌ ناوه‌نده‌ رۆشنبیرى و راگه‌یاندنه‌که‌ ده‌خوازێت پێویستى به‌ ئاڵوگۆڕه‌ له‌ دید و بۆ چوونى ئه‌و که‌س و هێز و ناوه‌ندانه‌ى ره‌گه‌زه‌کانى گوتاره‌که‌ به‌رهه‌مده‌هێنن و دایده‌ڕێژن. چونکه‌ نابێت له‌ بیرمان بچێت هه‌موو بزوتنه‌وه‌یه‌کى ریفۆرمى نه‌توانێت ده‌ستکارى ژێرخانى فیکرى واقیعه‌ باوه‌که‌ بکات نه‌ده‌توانێت کاریگه‌ر بێت و نه‌ته‌مه‌نیشى درێژبێت. . . گۆران له‌ بازنه‌کانى قانگدراو به‌ توندوتیژى یاخود که‌ره‌سته‌ خاوه‌کانى به‌رهه‌مهێنانى توندوتیژى بۆ ئاسۆ به‌رینه‌کانى لێبورده‌یی و به‌ ئینسانىکردنى په‌یوه‌ندیه‌کان ده‌بێت هاوکات بێت له‌گه‌ڵ گۆڕانى قه‌ناعه‌ته‌ فیکرى و ئایدۆلۆژیه‌کان هه‌ر وه‌ک چۆن له‌ هه‌مان کاتدا تازه‌بوونه‌وه‌یه‌کى میکانیزمى و داموده‌زگایی و هونه‌ریشى پێوێسته‌. له‌ باسکردنى رۆڵى راگه‌یاندنه‌کان به‌ تایبه‌تى راگه‌یاندنه‌ کاریگه‌ر و خاوه‌ن تواناکان له‌ پاڵ بڵاوکردنه‌وه‌ى هه‌ناسه‌ رۆشنبیرى ئاشتیخوازانه‌ و لێبورده‌یی و ناشیرینکردنى توندوتیژى له‌به‌رچاوى هاوڵاتى و وه‌ده‌رخستنى به‌ره‌نجامه‌ سایکۆلۆژى وپه‌روه‌رده‌یی و کۆمه‌ڵایه‌تى و سیاسیه‌کانى گرنگه‌ ببێته‌ میمبه‌رێک بۆ کۆکردنه‌وه‌ى شه‌به‌نگه‌ فیکرى و سیاسیه‌کانى کۆمه‌ڵگه‌ له‌ چوارچێوه‌ى به‌نه‌ریتکردنى دیالۆگ و رێزگرتن له‌ جیاوازه‌کان و کۆبوونه‌وه‌ له‌سه‌ر نه‌گۆڕه‌ نیشتیمانیه‌کان. چونکه‌ هه‌ر چۆن هه‌وڵى (اقضاء) کردن و دوورخستنه‌وه‌ و په‌راوێزخستنى هێزێک یاخود ته‌وژمێکى دیاریکراو له‌ کایه‌ى سیاسه‌ت و ده‌سه‌ڵات و ئابوریدا رق و بێزارى و گیانى تۆڵه‌کردنه‌وه‌ و سه‌ره‌نجام فوکردن به‌ پشکۆى توند وتیژى به‌ دواوه‌یه‌.
هه‌ر به‌و جۆره‌ش (اقضاء) کردن له‌ بازنه‌ى راگه‌یاندن وێنه‌ و ئیحاى خراپ ده‌دات به‌ جه‌ماوه‌ر و بۆنى ئاماده‌یی هه‌ستێکى هه‌ژموونخواز ده‌دات به‌ ده‌وروبه‌ر. ئه‌رکى راگه‌یاندن هه‌ر له‌ سه‌رده‌مى جیهانگیرى دا هه‌ر به‌مه‌وه‌ ناوه‌ستێت به‌ڵکو له‌ مامه‌ڵه‌کردن له‌گه‌ڵ هه‌واڵ و رووداوه‌ جیهانیه‌کان و ده‌ره‌وه‌ییه‌کانیش دا ده‌بێت لێپرسراوانه‌ هه‌ڵسوکه‌وت بکات و به‌ئاگایی یاخود بێئاکا گیروگرفتى وڵاتان نه‌گوێزرێته‌وه‌ بۆ ناوخۆ و لێکدانه‌وه‌کانى بۆ ململانآ و پرسه‌ جیهانیه‌کان ئایدۆلۆژیا ئه‌و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ نه‌بێت له‌ رێى ئه‌و وێنه‌ ده‌ره‌کیانه‌وه‌ وێنه‌ى ته‌وژمێکى ناوخۆ ناشیرین بکرێت و به‌دبینى و ره‌شبینى له‌ دڵ و ده‌روونى خه‌ڵکیدا بچێنرێت که‌له‌ هه‌ندێک داموده‌زگاکانى کوردستاندا زۆر به‌ روونى ئه‌مه‌ ده‌بینرێت. گوازستنه‌وه‌ى وێنه‌ پاک و رووناک و شارستانى و جوانه‌کان له‌ پاڵ باسکردنى وێنه‌ خراپه‌کاندا ونه‌شێواندنى ئه‌و وێنه‌ جوانانه‌ یاخود فه‌رامۆش نه‌کردنیان به‌شداریه‌کى تایبه‌تى خۆى ده‌کات له‌ دروستکردنى هه‌ستى خۆ به‌راوردکردن به‌ ئه‌زمونه‌ سه‌رنه‌که‌وتووه‌کان و دوورکه‌وتنه‌وه‌ له‌و نمونانه‌ى مێژوو واقیعى چه‌ندین شوێنى جیهان شکست و دزێوبوونى سه‌لماندوون.
مه‌سه‌له‌یه‌کىتر له‌مه‌ڕ پاشه‌کشه‌کردن به‌ گیانى توندوتیژى گۆڕینى تێڕوانینى مرۆڤى کوردیه‌ بۆ چه‌ک و وه‌زیفه‌ى چه‌ک له‌ چوارچێوه‌یه‌کى سیسته‌مێکدا. . . هه‌موو ده‌زانین به‌هۆى دۆخه‌ بابه‌تى و خودیه‌ مێژوییه‌که‌وه‌ چه‌ک به‌ شێوه‌یه‌کى رۆمانسى و هه‌ندێ جاریش تراژیدیش تێکه‌ڵ به‌ ژیانى کورد و مرۆڤى کورد و کۆمه‌ڵگه‌ى کوردى بووه‌. چه‌کى کوردى له‌ زۆر فۆرمه‌ و له‌ سایه‌ى ئاراسته‌کردن و ئامانجى جۆراوجۆر خۆى بینیوه‌ته‌وه‌. به‌ده‌ر له‌وه‌ى که‌ چه‌کى راپه‌ڕین و شۆڕشه‌کان داستانى خۆى ئاشکرایه‌ له‌ پاڵ ئه‌مدا چه‌کى دوژمنانى کوردیش هه‌بووه‌ به‌ڵام به‌شانى کورده‌وه‌ و چه‌کى ده‌سک خوێناویشمان هه‌یه‌ به‌ خوێنى براکان به‌ده‌ستى یه‌کتر چه‌کى خێڵى کوردیمان هه‌بووه‌. ئێستاش چه‌کێکمان هه‌یه‌ که‌ ده‌توانین بڵێین له‌ چه‌ندساڵى رابردوودا هه‌موو ئه‌و وه‌زیفانه‌ى به‌ جۆرێک له‌ جۆره‌کان له‌ خۆدا کۆ کردۆته‌وه‌ . له‌ روویه‌که‌وه‌ واخۆى نیشانداوه‌ چه‌کى به‌رگرى له‌ نیشتمان و ته‌وژمێکى ناسیۆنالیستیه‌ به‌ڵام له‌ هه‌مان کاتدا ئه‌و چه‌که‌ له‌ ئاستى ناسیۆن دابه‌زیوه‌ بۆ تراژیدیاى پۆڵێنکردنى هێزه‌کان له‌سه‌ر بنه‌ماى (انتماء)ى سیاسى و سه‌رکردایه‌تى مێژوویی و به‌مجۆره‌ش تێکه‌ڵاو به‌شه‌ڕى ناوخۆ و کوشتنى براکان بووه‌ هه‌ر له‌و میانه‌شدا که‌ خێڵ له‌و ژینگه‌دا و له‌ ژێر سایه‌ى پێداویستیه‌کانى ده‌سته‌به‌رکردنى هێزى درێژه‌دان به‌ شه‌ڕى ناوخۆ بوژابووه‌، له‌ ئاستى جۆراجۆردا هه‌مان چه‌کى بۆ سه‌پاندنى پێوه‌ر و به‌هاکانى خۆی به‌کار هێناوه‌. چواره‌میش گه‌رچى چه‌که‌که‌ به‌ده‌ستى هێزێکى شۆڕشگێڕى ته‌قلیدى کۆمه‌ڵگه‌وه‌ بووه‌ به‌ڵام نکۆڵى له‌وه‌ ناکرێت که‌ هێزه‌ هه‌رێمایه‌تیه‌کان ده‌وریان له‌کارکردنه‌سه‌ر به‌کارهێنانى ئه‌و چه‌که‌دا هه‌بووه‌. ئه‌وه‌ى لێره‌دا مه‌به‌سته‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌بێت تێڕوانینى ته‌قلیدى کورد و هێزه‌کانى بۆ چه‌ک و وه‌زیفه‌ سیاسى و نه‌خشه‌که‌ى بگۆڕێت.
میلیشیا وه‌ک فۆرمێک بۆ رێکخستنى ئه‌و چه‌که‌ هه‌ڵوه‌شێته‌وه‌. به‌ یاسا و ئیشکردنى سیاسى جدى ده‌ورى له‌ ناکۆکیه‌ ناوخۆیه‌کاندا بێلایه‌ن بکرێن. بۆ ئه‌وه‌ى ئه‌م ئامانجه‌ش بێته‌دى ده‌بێت چه‌کى حیزب نه‌مێنێت و ببێت به‌چه‌کى گه‌ل و نیشتمان له‌ فۆرمێکى تازه‌ى وادا رآ له‌ به‌شداریکردنێکى داهاتووى بگیرێت له‌ کێشمه‌کێشه‌ ناوخۆیه‌کاندا. به‌و مانایه‌ى قسه‌کردنمان له‌سه‌ر دژایه‌تى توندوتیژى له‌م قۆناغه‌دا بۆ ئه‌وه‌ى واتاى هه‌بێت و نه‌بێت به‌ تێزێکى نۆباوى تا بگاته‌ ئاستى ره‌تکردنه‌وه‌ى یه‌کجارى چه‌ک و هێز له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا چونکه‌ هه‌موو ده‌زانین له‌ دۆخێکى له‌مجۆره‌دا ئه‌مه‌ شتێکى نه‌گونجاوه‌ به‌ڵام پێداگرتنمان له‌ کۆتایی هێنان به‌ رۆڵى چه‌که‌ له‌ کێشه‌ ناوخۆییه‌کاندا ده‌بێت تاگه‌یشتن به‌و رۆژه‌ى ئه‌و ئامانجه‌ ده‌بێت به‌ واقیعێکى به‌رجه‌سته‌کراو. ئێمه‌ له‌ ئێستادا ناشکرێت داواى ئه‌وه‌ بکه‌ین له‌گه‌ڵ سته‌مکار و خوێنرێژه‌ تاوان پیشه‌کان لێبورده‌بین چونکه‌ ئه‌م لێبورده‌یه‌ له‌ دۆخێکى وادا هه‌موو زه‌مینه‌یه‌کى گه‌شه‌کردنى کۆمه‌ڵگه‌یه‌کى ته‌ندروست و لێبورده‌ له‌بار ده‌بات به‌ڵام ئه‌و رێى له‌وه‌ ناگرێت له‌ چاره‌سه‌رى کێشه‌ ناوخۆیه‌کاندا که‌ توندوتیژى تیایدا پیاده‌ ده‌کرێت باوه‌ڕمان به‌وه‌ بێت هه‌تا ده‌کرێت په‌نا نه‌به‌ینه‌به‌ر توندوتیژى به‌رامبه‌ر و چاره‌سه‌رى ئه‌منى چونکه‌ رێسا گشتیه‌که‌ ده‌ڵێت توندوتیژى، توندوتیژى به‌رهه‌م دێنێت وریاش نه‌بین ئه‌م کار و کاردانه‌وه‌ش ده‌ریایه‌ک له‌ خوێن و پانتاییه‌کى داخراو له‌ دۆزه‌خ ده‌خولقێنێت وه‌ک له‌ هه‌ندآ وڵاتى وه‌ک جه‌زائیر دا ده‌یبینین. گه‌ر هه‌ر ناچاریش بووین هێز له‌ سنورێکدا به‌کار بهێنین ئه‌وا ده‌بێت له‌ سنورى یاسادا بێت و به‌پێى رێساى (آخرالدواء الکى) بێت و (خیار)ێکى ناچارى بێت. . . به‌ده‌ر له‌مه‌ خولقاندنى که‌شوهه‌وایه‌کى سازگار بۆ سه‌وزبوونى دره‌ختى لێبورده‌یی له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا پێویستى به‌وه‌یه‌ رێکخستنى سیاسى و یاسایی و رۆشنبیرى دۆخى گشتى کۆمه‌ڵگه‌ به‌جۆرێک بێت هیچ که‌س نه‌توانێت له‌سه‌ر توندوتیژى پاداشت بدرێته‌وه‌و به‌ڵکو بگۆڕێت به‌ جه‌سته‌یه‌کى نامۆ. ساڵانى رابردوو له‌ وڵاتى ئێمه‌دا که‌ رۆشنبیرى شه‌ڕ له‌ بره‌وى خۆیدا بوو خه‌لکانێکى زۆر به‌هۆى موماره‌سه‌کردنى توندوتیژیه‌وه‌ ناو و ناوبانگ و پله‌ و پایه‌ و (امتیازات) ى جۆراو جۆریان ده‌ستکه‌وتووه‌.
گه‌ر بمانه‌وێت له‌مه‌وبه‌دوا رێگا له‌به‌رده‌م قۆناغێکى گه‌ش و روون له‌به‌یه‌که‌وه‌ ژیانى ئاشتیخوازانه‌ و لێبورده‌یی سیاسى و کۆمه‌ڵایه‌تى خۆشکه‌ین چاوه‌ڕێى ئه‌وه‌ ده‌کرێت هه‌موو ئه‌و رێگا ناره‌وایانه‌ى خۆ پێگه‌یاندن و گه‌وره‌ بوون و وه‌ده‌رکه‌وتن کوێر بکرێنه‌وه‌ له‌ولاوه‌ هه‌موو که‌س هه‌ست بکات که‌ فیکرى ئاشتیخواز و دیالۆگخواز و میانه‌ڕه‌و هێزى ئاشتیخواز و میانه‌ڕه‌و مرۆڤى ئاشتیخواز و دیالۆگخواز و میانه‌ڕه‌و پێشوازى ده‌کرێت و پشتى ده‌گرێت و زه‌مینه‌ى بڵاوکردنه‌وه‌ى بۆ ده‌ره‌خسێنرێت. ئه‌مه‌ش په‌روه‌رده‌یه‌کى سیاسى نوآ و گۆڕانى دیده‌ حیزبى و ئایدۆلۆژیا داخراوه‌کانى ده‌وێت که‌ تاکو ئێسته‌ش له‌ کوردستاندا به‌ راسته‌وخۆ و ناراسته‌وخۆ ئاماده‌یی ته‌واوى هه‌یه‌.
گه‌ر پێوه‌رى گشتى پۆلێنکردن و حوکمدان و ده‌ورپێدانمان له‌ کۆمه‌ڵگه‌دا کردبه‌ لێبورده‌یی و ئاشتیخوازى و میانه‌ڕه‌وى و خه‌ڵک په‌روه‌رى و گیانى خزمه‌تکردن و کرانه‌وه‌ به‌سه‌ر به‌رامبه‌رى جیاواز و جه‌ماوه‌ر و کۆمه‌ڵگه‌دا ئه‌و کاته‌ ده‌توانین بڵێین هه‌نگاوێکى چۆنایه‌تى راستمان له‌سه‌ڕێی گه‌یشتن به‌ ئاشتى و ئارامى و کۆمه‌ڵگه‌یه‌کى لێبورده‌دا ناوه‌.
ئه‌مه‌ش ته‌نها له‌ کاتێکدا بیر لێکراوه‌یه‌ که‌ وه‌ک له‌ پێشیشه‌وه‌ ئاماژه‌مان پێکردچه‌ک و به‌کارهێنانى هێز له‌ کوردستاندا بخرێته‌ چوارچێوه‌ى یاساوه‌ و فه‌زاى سیاسیش به‌ته‌واوى مه‌ده‌نى بکرێت و کێبرکێى سیاسى نێوان هێزه‌کانیش له‌چوار چێوه‌ى ئاستى(اداء)ى سیاسى و رۆحى خزمه‌ت کردنى ئه‌و هێزانه‌ و چۆنیه‌تى ئیداره‌ کردنى کۆمه‌ڵگا و گه‌شه‌پێدانى تێنه‌په‌ڕێ و(اکراه) له‌هه‌موو به‌رگه‌کانیدا ره‌تبکرێته‌وه‌ و که‌سیش نه‌توانێ ملکه‌چى بڕیاره‌کانى خه‌ڵک نه‌بێت. که‌ روونه‌ هه‌موو ئه‌م شتانه‌ش به‌پێى گۆڕانى له‌ رۆشنبیرى سیاسى باوهێنانه‌ یان ده‌بێته‌ ئه‌رکێکى قورس و گران. له‌درێژه‌ ووردکردنه‌وه‌ى هه‌ندآ له‌وناونیشانانه‌ى باسیشمان کرد ده‌کرێت بیر له‌چالاکى و وه‌دیهێنانى فۆڕمى جۆراوجۆر بکرێته‌وه‌. بۆ نمونه‌ ده‌رکردنى یاساى جۆراوجۆر له‌په‌رله‌مانه‌وه‌ که‌ توندوتیژى له‌هه‌موو رواڵه‌ته‌کانیدا و ئه‌شکه‌نجه‌ و ئازاردان له‌ژێرهه‌ر بیانویه‌ک قه‌ده‌غه‌ ده‌کات. مۆرکردنى به‌ڵێنامه‌ى شه‌ره‌فى نیشتمانى بۆ دژایه‌تى کردنى توندوتیژى له‌ نێوان سه‌رجه‌م هێز و لایه‌نه‌ سیاسیه‌کاندا.
دروستکردنى رێکخراو کۆمه‌ڵه‌ى جۆراجۆر بۆ دژایه‌تى کردنى توندوتیژى و بڵاوکردنه‌وه‌ى رۆشنبیرى و چه‌مکى کۆمه‌ڵگه‌یه‌کى بآ توندوتیژى. سازدانى عه‌ڵقه‌ و کۆنفرانس و کۆنگره‌ى زانستى جۆراجۆر له‌ پێناو به‌شداریکردنى ناوه‌نده‌ ئه‌کادیمیه‌کانى کوردستان له‌ ئابڵوقه‌دانى دیارده‌که‌ و ده‌ستنیشانکردنى هۆکاره‌کانى سه‌رهه‌ڵدان و گه‌شه‌کردنى توندوتیژى و پێشنیارکردنى رێگا چاره‌ى زانستیانه‌ ناونانى هه‌فته‌یه‌ک له‌ ساڵدا به‌ناوى هه‌فته‌ى خه‌بات دژى توندوتیژى که‌ سه‌رجه‌م دامه‌زراوه‌ و ناوه‌نده‌ جۆراوجۆره‌کانى کۆمه‌ڵگه‌ له‌و هه‌فته‌دا چالاکیه‌کان له‌م رووه‌وه‌ ئاراسته‌ بکه‌ن. به‌شداریکردنى وتاری هه‌ینى و مزگه‌وت و دامه‌زراوه‌ ئیسلامیه‌کانى ترى کۆمه‌ڵگه‌ له‌ بره‌ودان به‌به‌هاى لێبورده‌یی و خۆشه‌ویستى و برایی و هاوکارى و هاریکارى و هاوده‌ردى. ئاراسته‌کردنى هه‌ندێک له‌ قوتابیانى خوێندنى باڵا بۆ ئه‌وه‌ى لێکۆلینه‌وه‌ و نامه‌کانیان له‌م بواره‌دا به‌ ئه‌نجام بگه‌یه‌نن. دانانى خه‌ڵاتى ئاشتى کوردستانى بۆ رێزگرتن له‌و رۆشنبیر و سیاسى و که‌سێتى و ناوه‌ندانه‌ى له‌ ساڵێکدا زۆرترین خزمه‌ت به‌ ئاشتى و دژایه‌تى کردنى توندوتیژى ده‌که‌ن.
گه‌ڕانه‌وه‌ و خوێندنێکى نوآ بۆ کلتورى کوردى له‌ به‌شه‌ سه‌رزاره‌کیه‌که‌یدا ئه‌و رووانه‌ زه‌ق بکرێنه‌وه‌ که‌ وه‌ک به‌هایه‌کى کۆمه‌ڵایه‌تى گشتى به‌جۆرێک له‌ جۆره‌کان ده‌کرێت له‌م بواره‌دا سودمه‌ند بێت له‌ بوارى کلتورى نوسراویشدا گه‌ڕانه‌وه‌یه‌کى مه‌نهه‌جیانه‌ بۆ خانى و جه‌زیرى و مه‌وله‌وى و مه‌حوى و مه‌ولانا خالید و چه‌ندان ناو و ره‌مزى تر که‌وه‌ک ده‌زانین ئیشیان له‌سه‌ر پانتاییه‌ بێ سنوره‌که‌ى رۆح کردووه‌ و رۆحیان تێکه‌ڵ به‌ ئه‌وینێکى گه‌رم و گوڕه‌ و توێژه‌رى کورد ده‌توانێت شه‌رعیه‌تێکى کلتورى گه‌وره‌ بۆ ئه‌م جۆره‌ له‌ خه‌بات له‌م کلتوره‌دا په‌یدا بکات. هه‌روه‌ها گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ کانونه‌ فه‌رهه‌نگیه‌که‌ى ناوچه‌که‌ له‌م رووه‌وه‌ له‌ وێنه‌ى حافیز و سه‌عدى و مه‌ولانا و . . . هتد، هه‌ڵبه‌ته‌ له‌ پاڵ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ هه‌موو ئه‌و کلتوره‌ مرۆڤایه‌تیه‌ى که‌ له‌ ئاستى جیهاندا ده‌توانێت یارمه‌تیده‌رمان بێت و به‌شدارى له‌ دروستکردنى تێڕوانینمان بکات بۆ ئایینده‌یه‌کى گه‌ش و رۆشنتر. متوربه‌کردنى سیستمى په‌روه‌رده‌و فێرکردن به‌م رۆحه‌ و پاراستنى کۆمه‌ڵگه‌ له‌ به‌له‌رزه‌ که‌وتن و قه‌یرانى گه‌وره‌ و ترسناک و کۆنترۆڵ نه‌کراو. له‌ کۆتاییدا درێژه‌ى ئه‌م باسه‌ به‌جێ دێڵین بۆ خوێنه‌ر خۆى و هه‌ر ئه‌وه‌نده‌ ده‌ڵێم به‌ڵآ به‌ دڵنیایه‌وه‌ له‌گه‌ڵ دژوارى و سه‌ختى دۆخه‌ ناوخۆیی و هه‌رێمایه‌تى و نێوده‌وڵه‌تیه‌که‌شدا گه‌ر ئیراده‌یه‌کى به‌هێزى لێبورده‌ و ئاشتیخواز و دژه‌ توندوتیژى هه‌بێت پاشه‌کشه‌کردن به‌ رۆشنبیرى توندوتیژى ئه‌گه‌رێکه‌ بۆ ئاینده‌ى ئه‌م کۆمه‌ڵگه‌یه‌ و شانسى خۆشى له‌به‌رده‌مدایه‌. له‌ هه‌موو ئه‌م شوێنانه‌دا قه‌یران قه‌یرانى مرۆڤه‌ بۆیه‌ خاڵى ده‌سپێکردنه‌کانیش له‌وه‌وه‌ ده‌ست پێده‌کات هه‌ڵبه‌ته‌ به‌ له‌ به‌رچاو گرتنى ئه‌و واقیعه‌ مادیه‌ى زۆرجار ده‌یخاته‌ ژێر فشاره‌وه‌ گۆڕانى ئه‌ویش تێڕوانینى دیدگاکانى و نیشاندانى نمونه‌یه‌کى به‌رجه‌سته‌ دێته‌ دى.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
په‌راوێزه‌کان :

1ـ ئایندارى " لێبوردن"مه‌ده‌نیه‌ت /چاوپێکه‌وتن له‌گه‌ڵ دوکتۆر عه‌بدولکه‌ریم سروش /گۆڤارى هه‌ژان ژماره‌9-1. /2. . 2 لاپه‌ڕه‌ (27) . دوکتۆر عه‌بدولکه‌ریم سروش هه‌ر له‌و چاوپێکه‌وتنه‌دا هه‌ر شتێک ببێته‌ هۆى هۆشیاریتان به‌ توندوتیژى ده‌زانێت که‌ ئه‌مه‌ش سه‌رنجمان بۆ لاى رۆڵى چه‌واشه‌کارانه‌ى به‌شێک له‌ میدیاو ناوه‌نده‌ ئه‌کادیمی و سیاسیه‌کان راده‌کێشێت.

2- دوکتۆر بورهان غلیون له‌ کتێبى (نقد السیاسة)که‌ى دا و زۆرێک له‌ به‌رهه‌مه‌کانى ترى دا له‌مه‌ڕ ئه‌م مه‌سه‌له‌یه‌ قسه‌ ده‌کات. غلیون له‌ میانه‌ى هه‌وڵدان بۆ لێکدانه‌وه‌ى ئه‌و قه‌یرانه‌ هه‌مه‌لایه‌نه‌ى زۆرێک له‌ وڵاتانى عه‌ره‌بى و ئیسلامى تێیکه‌وتوون باسى له‌ مۆدێرنه‌ و عه‌لمانیه‌تێکى به‌ ئایینکراو دێنێته‌ پێشێ.

3- مه‌به‌ست له‌و گروپه‌ ته‌کفیرى و توندوتیژانه‌یه‌ که‌ ده‌یانه‌وێت له‌ رێى هێزه‌وه‌ تێگه‌یشتنى خۆیان به‌سه‌ر ده‌وڵه‌ت و کۆمه‌ڵگه‌دا فه‌رز بکه‌ن گره‌وێکى زۆر له‌سه‌ر ده‌ورى ده‌وڵه‌ت ده‌که‌ن بۆ وه‌دیهێنانى ئه‌و گۆڕانه‌ى ده‌یانه‌وێت و زۆر وکه‌م باوه‌ڕیان به‌ جیاواز بوون و فره‌یی له‌سه‌ر هه‌ردوو ئاستى فیکر و سیاسه‌ت هه‌یه‌ که‌ هه‌ندێک جار ئه‌م باوه‌ڕ نه‌بوونه‌ ده‌گاته‌ ره‌تکردنه‌وه‌ى هه‌ر بیر کردنه‌وه‌یه‌کى جیاواز له‌ ناو بازنه‌ى ئیسلامیدا دیاره‌ که‌ ئه‌م گروپانه‌ به‌به‌راورد له‌گه‌ڵ بوونه‌ ئیسلامیه‌که‌دا به‌ که‌مینه‌ داده‌نرێت.

4- فه‌رموده‌ى قودسى له‌ زانستى فه‌رموده‌ناسى و پۆڵێنکردنه‌کانیدا به‌و ده‌قانه‌ ده‌وترێت که‌ پێغه‌مبه‌ر (د. خ) له‌ خوداوه‌ فه‌رموده‌که‌ ده‌گێرێته‌وه‌. واته‌ له‌سه‌ر زمانى زاتى خواى گه‌وره‌وه‌ قسه‌ده‌کات به‌ مانایه‌کى تر ئیما و مانا هى خواى گه‌وره‌یه‌ و داڕشتن هى پێغه‌مبه‌ر (د. خ).

5- دکتر. خالد الچلبى/سیکولوجیة‌ العنف و استراتیجیة‌ الحل السلمى/دارلفکر،الطبعة الاولى/1998.

ده‌نگێ نه‌دراوه

.:: نوێ‌ترین ::.

ڕاڤه‌ی شیعره‌ فارسییه‌كانی مه‌حوی ئه‌ده‌ب و هونه‌ر (1398/05/15)
کۆچی دوایی قارەمانێک هه‌واڵه‌کانی ئیسلاح وێب (1398/03/31)
کۆچی دوایی حاجی مامۆستا مەلا عومەر حوسینی ئایچی هه‌واڵه‌کانی ئیسلاح وێب (1398/03/31)
‍لە خودی خۆتەوە دەست پێ بکە... هه‌وارگه‌ی دڵان (1398/03/31)
کاری منداڵان و منداڵانی کار کۆمه‌ڵایه‌تی (1398/03/31)