ژیاننامه‌ی دوکتۆر حه‌سه‌ن ڕۆحانی، سه‌رۆک کۆماری ئیسلامی ئێران

ژیاننامه‌ی دوکتۆر حه‌سه‌ن ڕۆحانی، سه‌رۆک کۆماری ئیسلامی ئێران

 

له‌ گونده‌وه‌ بۆ شار

حه‌سه‌ن ڕۆحانی له‌ ساڵی 1327 ک. هـ 1948 ز، له‌ گوندی سورخه‌ سه‌ر به‌ شاری سێمنان له‌ بنه‌ماڵه‌یێکی باوڕدار و خه‌باتکار چاوی به‌ ژیان هه‌ڵێناوه‌. پاش خوێندنی سه‌ره‌تایی له‌ ساڵی 1339 ک. هـ 1960 ز، وانه‌ی ئایینی له‌ فێرگه‌ی زانستی ئایینی شاری سێمنان ده‌ستپێکردووه‌ و پاشان له‌ ساڵی 1340 ک. هـ 1961 ز، بۆ درێژه‌دان به‌وانه‌ی زانسته‌ ئایینییه‌کان ڕووی له‌ شاری قۆم کردووه‌.

سه‌رده‌می منداڵی ناوبراو زۆرتری له‌ گوند و له‌ نێوان جوانی و زه‌بره‌کانی سروشتی بیابان تێپه‌ربوو. باوکی وه‌ها کوڕه‌که‌ی بارهێنا که‌ له‌ ته‌مه‌نی 10 ساڵی هێدی هێدی توانی بڕوای به‌ خۆی هه‌بێ و هه‌ست به‌ سه‌ربه‌خۆیی بکات. ئه‌م بارهێنانه‌ ئه‌وی هاندا که‌ له‌ هاوینی 1337 و 1338- 1958 و 1959 بۆ به‌ده‌ستهێنانی پێداویستییه‌کانی خوێندنی کار بکات.

ئه‌مه‌ بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ له‌ ساڵی 1344 ک. هـ 1956 ز، له‌ ته‌مه‌نی 17 ساڵان به‌ ته‌واوی توانی له‌سه‌ر پێی خۆی  ڕابوه‌ستێ و بێ یارمه‌تی بنه‌ماڵه‌ی، ژیانی درێژه‌ پێ بدات.

بۆ به‌ده‌ستهێنانی زانست له‌ قۆمه‌وه‌ تاکوو ئه‌ورووپا؛

حه‌سه‌ن ڕۆحانی پاش کۆتایی خولی سه‌ره‌تایی له‌سه‌ر ویستی باوکی و حه‌زی خۆی چووه‌ ناوه‌ندی زانستی ئایینی سێمنان. هۆکاره‌کانی بارهێنانی خێزانو کاریگه‌ریی مامۆستاکان لەسەری، ئه‌و‌ی به‌ره‌و زوو هه‌ستان له‌ خه‌و، ته‌هه‌جۆد و ئه‌نجام دانی کاری ئایینی و ڕه‌فتاری باش هان دا. له‌م خوله‌دا ڕۆحانی ده‌که‌وێته‌ ژێر کاریگه‌ری مامۆستاکانی خۆی به‌ تایبه‌ت خوالێخۆشبوو مامۆستا نه‌جات و عه‌لامه‌ حائێری سێمنانی و له‌م ڕێگه‌یه‌شه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئیمام خومه‌ینی که‌ له‌ مامۆستا پله‌به‌رزه‌کانی ئه‌و کاته‌ی بنکه‌ی زانستی ئایینی قۆم بوو ئاشنایه‌تی په‌یدا کرد و حه‌ز و خولیای زۆر بۆ دیداری ئیمام له‌ دڵی دا چه‌که‌ره‌ی کرد.

حه‌سه‌ن ڕۆحانی له‌ هاوینی 1916 بۆ درێژه‌دان به‌ خوێندێن، ڕووی له‌ حەوزەی علمیه‌ی قۆم کرد و چووه‌ مه‌کته‌بخانەیێک که‌ له‌لایه‌ن دوکتۆر به‌هشتی و هه‌ڤاڵانییه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌چوو؛ له‌م بنکه‌یەدا‌ جیا له‌ وانه‌ی ئایینی ده‌بوو وێژه‌ی فارسی، ئینگلیزی، ماتماتیک و مێژووی ئیسلامیش له‌لایه‌ن قوتابییه‌کانه‌وه‌ بخوێندرێ. ڕۆحانی له‌ خزمه‌تی مامۆستا پله‌به‌رزه‌کانی وه‌کوو ئادینه‌وه‌ند، دوزدوزانی، ئێعتمادی، سه‌ڵواتی، محه‌مه‌د شائابادی، فازڵ له‌نکه‌رانی و سوڵتانی وانه‌ جۆراوجۆره‌کانی خوێندووه‌ و پله‌ی زانستی خۆی به‌رزتر کردووه‌ته‌وه‌. مامۆستاکان مۆحەقق داماد، مورته‌زا حائێری، سه‌ید محه‌مه‌د ڕه‌زا گوڵپایه‌گانی دیکه‌ی مامۆستاکانی ڕۆحانی بوونه‌.

هاوکات له‌گه‌ڵ خوێندنی وانه‌ی ئایینی له‌ ساڵی 1968 دیپلوم وه‌رده‌گرێ و له‌ ساڵی 1969 ده‌چێته‌ زانکۆی تاران و له‌ ساڵی 1972 لیسانسی له‌ ماف وه‌رده‌گرێ. حه‌ز و خولیای ڕۆحانی له‌سه‌ر فێربوونی زانسته‌کانی سه‌رده‌م ئه‌وی هاندا که‌ له‌ ڕۆژئاوا درێژه‌ به‌ خوێندن بدات، له‌ مافەوانی بروانامەی ماستەر وەردەگرێ و لەهەمان بەش له‌ زانکۆی گلاسکۆ دوکتۆرا بەدەستدێنێ.

ئه‌م قوتابییه‌ له‌ ته‌مه‌نی 16 ساڵییه‌وه‌ کاری وته‌دان و وتار خوێندن له‌ نێو کۆڕ و کۆبوونه‌وه‌کاندا ده‌ستپێده‌کات و له‌ یه‌که‌م سه‌فه‌ر ته‌بلیغی دا له‌ شاری تووسرکان (همدان) له‌لایه‌ن ده‌زگاکانی ئاسایشی‌ ده‌سه‌ڵاتی پاشایەتییەوە ده‌ستگیر ده‌کرێ، به‌ڵام حه‌سه‌ن ڕۆحانی نەسرەوت و تا سه‌رکه‌وتنی شۆڕش درێژه‌ی به‌ تێکۆشان شۆڕشگێڕانه‌ی خۆی ده‌دا.

وێرای هه‌بوونی ماسته‌ر له‌ باری مافپه‌روه‌ریدا به‌ڵام حه‌زی به‌ کار کردن له‌ وه‌زاره‌تی داد نه‌کرد و هه‌ڵسوکه‌وتی خۆی له‌ بواری ته‌بلیغی و وتارخوێندن و دژایه‌تی له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتی داپلۆسێنه‌ری شادا درێژه‌ پێدا و وه‌کوو وتارخوێنی ناو مزگەوتەکان، بووه‌ خاوه‌نی پێگه‌یەکی به‌رز‌.

به‌هۆی زانستی ئایینی و زانستی سه‌رده‌م که‌ حه‌سه‌ن ڕۆحانی له‌سەر هه‌ردوو له‌م زانستانه‌ شاره‌زایی زۆری هه‌بوو توانی هه‌ستی شۆڕشگێڕی و نوێخوازی له‌ نێوان جیلی نوێدا په‌ره‌ پێ بدات که‌ بنه‌ماکانی بیری ناوبراو له‌سه‌ر قوتابخانه گه‌وره‌کان له‌ سه‌ربه‌خۆیی، سه‌ربه‌ستی و ده‌سه‌ڵاتی ئیسلامی و خه‌ڵکی، خۆی ده‌بینییه‌وه‌ و مامۆستایانی گه‌وره‌ی لە بنه‌ماکان ئیمام خومه‌ینی، موته‌هەری و دکتور به‌هشتی بوون.

دکتور حه‌سه‌ن ڕۆحانی له‌ ڕه‌زبه‌ری 1357- 1979 له‌ پاریس دەچێتە ڕیزی هەڤاڵانی ئیمام خومه‌ینی ده‌بێ و خۆی خه‌ریکی وتاردان له‌ شاره‌کانی ئه‌ورووپا له‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی ئیسلامی و گه‌لی ئێران ده‌کات.

شاره‌زایی ناوبراو له‌سه‌ر به‌ستێنی زانست و زانکۆکانی ئه‌ورووپی و که‌لتووری ڕۆژئاوا، به‌ تایبه‌تمه‌ندی ئه‌کتیڤ‌، کاریگه‌ری له‌سه‌ر جۆری هزر و بیرمه‌ندی ئه‌و له‌سه‌ر پرسه‌ جیهانییه‌کان هه‌بوو.

ناوبراو ئێستا خاوه‌نی پله‌ی ئیجتهاده‌ له‌ حەوزه‌ی علمیه‌ی قۆم و دکتورای له‌ مافه‌ سه‌ره‌کییه‌کانی زانکۆی گلاسکۆ به‌ده‌ستهێناوه‌ و زمانه‌کانی ئینگلیزی، ئه‌ڵمانی، فه‌ڕه‌نسی، رووسی‌ و عه‌ره‌بی ده‌زانێت.

خه‌باتکار و شۆڕشگێڕی پڕهەیبەت

حه‌سه‌ن ڕۆحانی هاوکات له‌گه‌ڵ سه‌ره‌تاکانی بزاڤی ئیسلامی له‌ ساڵی 1341- 1962 خه‌بات و تێکۆشانی شۆڕشگێڕانه‌ی خۆی ده‌ست پێ کردووه‌ و له‌ گه‌لێک شار و ناوچه‌ی ئێران و به‌ تایبه‌ت له‌ شاری قۆم گه‌لێک وته‌دان و وتارخوێندنه‌وه‌ی له‌ مزگه‌وته‌کاندا هه‌بووه‌ و کاریگه‌ری قسه‌کانی ئه‌وه‌نده‌ بووه‌ که‌ زۆر به‌رپرسانی ئاسایشی شا (ساواک) هێرشیان بردووه‌ته‌ سه‌ر مزگه‌وته‌کان و نه‌یانهێشتووه‌ که‌ قسه‌کانی به‌رده‌وام بن و زۆر هه‌وڵی ده‌ستگیر کردنی دراوه،‌ به‌ڵام حه‌سه‌ن ڕۆحانی کۆلنه‌ده‌رانه‌ درێژه‌ی به‌ تێکۆشان و خه‌باتی خۆی داوه‌.

یه‌کێک له‌ کاره‌ گه‌وره‌کانی حه‌سه‌ن ڕۆحانی دانانی نازناوی ئیمام بۆ ئایه‌توڵڵا خومه‌ینی له‌ ساڵی 1356- 1978 بوو و له‌ وتەیێکدا له‌ مزگه‌وتی ئه‌رکی تاراندا داوای لە‌ مامۆستایانی ئایینی و که‌سایه‌تییه‌ ناوداره‌کانی کرد که‌ نازناوی ئیمام بۆ ئایه‌توڵڵا خومه‌ینی دابنێن، ئه‌م وتارگه‌لە کاریگه‌ری له‌سه‌ر خه‌ڵکی له‌ ناوه‌وه‌ و ده‌ره‌وه‌ی ئێران داناوه‌ و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی زۆری هه‌بوو.

پاش ئه‌م وتاره‌ به‌هۆی زه‌ختی زۆری ساواک بۆ ماوویێک‌ خۆی حه‌شاردا، پاشان به‌ چه‌شنی شاراوه‌ له‌ گه‌لێک شاری ئێراندا وتاری ده‌خوێنده‌وه‌ و پاشان له‌سه‌ر ڕاسپارده‌ی دکتور به‌هشتی له‌ به‌هاری 1978 چووه‌ ده‌ره‌وه‌ی وڵات.

له‌ په‌رله‌مانه‌وه‌ بۆ به‌ره‌کانی شه‌ڕ

پاش گه‌لێک کاری خه‌باتکاری و وتار خوێندنه‌وه‌ له‌ ساڵی 1358 له‌ پاڵ ئایه‌توڵڵا خامنه‌یی دا خۆی خه‌ریکی ڕێکخستنه‌وه‌ و ته‌یار کردنه‌وه‌ی ئه‌رته‌ش کرد و ئه‌رته‌شیان ئاماده‌ی شه‌ڕ له‌گه‌ڵ دوژمنان و نه‌یاران کرد که‌ هێزی به‌ره‌نگاری له‌ وڵاتی هه‌بێ.

له‌ ڕه‌شه‌مه‌ی 1358- 1979 بووه‌ نوێنه‌ری په‌رله‌مان. ئه‌م کاره‌یان بۆ ماوه‌ی 5 خول درێژه‌ی هه‌بوو. له‌ خوله‌کانی 4 و 5 په‌رله‌مانی ئێراندا وه‌کوو جێگری سه‌رۆکی په‌رله‌مان کاری ده‌کرد.

جیا له‌مانه‌ له‌ کۆمیسیۆنه‌کانی به‌رگری و ڕامیاری ئه‌ندامه‌تی له‌ ئه‌نجومه‌نی ده‌نگ و ڕه‌نگ (ڕادیۆ ته‌له‌فزیۆن) درێژەی بە کاره‌کانی دا.

سکرتێری ئه‌نجومه‌نی باڵای ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی، ڕاوێژکاری سه‌رۆک کۆمار و گه‌لێک پۆستی یاسایی، بەشێکی دیکه‌ی کاره‌کانی به‌ڕێز ڕۆحانی بووه‌.

دکتور حه‌سه‌ن ڕۆحانی وه‌کوو مافناسێکی سیاسه‌تمه‌دار گه‌لێک توانای به‌ده‌ستهێناوه‌ و پێگه‌یه‌کی مه‌زنی له‌ نێو وڵاتدا بۆ خۆی مسۆگه‌ر کردووه‌ و ئایه‌توڵڵا خامنه‌یی، ڕه‌فسه‌نجانی و خاتمی و ناتق نووری ئه‌ویان به‌ که‌سایه‌تییه‌کی لێوه‌شاوه‌ و توانا و شاره‌زا و به‌کاریگه‌ر له‌ کۆماری ئیسلامیدا زانیوه‌ و له‌ ده‌وڵه‌ته‌کانیاندا زۆر کاری هه‌ستیاریان پێ ‌سپاردووه‌.

دکتور حه‌سه‌ن ڕۆحانی له‌ یازده‌هه‌مین خولی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆک کۆماری ئێراندا خۆی کاندید کرد و به‌ دروشمی تەدبیر و ئومید توانی ده‌نگی نێزیک به‌ 19 میلیۆن ئێرانی بۆ خۆی ڕابکێشێ و به‌ سه‌رکه‌وتنی خۆی له‌ هه‌ڵبژاردن هیوا و جووڵەیێکی باش و دڵخۆشکه‌ری خسته‌ نێو کۆمه‌ڵگای ئێرانه‌وه‌.

 

سه‌رچاوه‌: کتێبی ژیاننامه‌ی دوکتۆر ڕۆحانی

 

 

ده‌نگێ نه‌دراوه

.:: نوێ‌ترین ::.

کۆچی دوایی قارەمانێک هه‌واڵه‌کانی ئیسلاح وێب (1398/03/31)
کۆچی دوایی حاجی مامۆستا مەلا عومەر حوسینی ئایچی هه‌واڵه‌کانی ئیسلاح وێب (1398/03/31)
‍لە خودی خۆتەوە دەست پێ بکە... هه‌وارگه‌ی دڵان (1398/03/31)
کاری منداڵان و منداڵانی کار کۆمه‌ڵایه‌تی (1398/03/31)