شوێن دانانی قوڕئان وحەدیس لەسەر ئەدەبیاتی کوردی

شوێن دانانی قوڕئان وحەدیس لەسەر ئەدەبیاتی کوردی

بە نێوی خودای بەرز وئافەریدگاری نەخش و وێنەی تەرز. سوپاس بۆ  خودا کە ھەموو جوانیەک بە وی دەنەخشێ وبۆ  دڵکێشی، شعوورێکی بەرزی شێعر بە ھۆنەران دەبەخشێ.دروود بۆ  ئەو قەممە وقەڵەم وشیر وبیرەی کە لە باتی خافڵان وخەوتن،بۆ  نیشاندانی وێنە جوانەکانی ئیسلام وەکار کەوتن.

زۆر جاران ئەو پرسیارە لە ئاسۆی بیرگەکان سەری ھەڵداوە کە ھۆنراوەکانی کوردی لە چ کاتێک ڕا وچۆناوچۆن کەوتتونەتە سەر شەقامی خزمەت بە ئایینی پیرۆزی ئیسلام وھۆنراوەکانیان کردوونەتە بیانوویەک بۆ  نیشاندانی وێنە جوانەکانی ئایەتەکانی کەلاموڵڵا وفەرموودەکانی رەسولەڵڵا ولە رێگای سنعەتەکانی شێعری وفنوونی ئەدەبی یانی تەلمیح،تەنسیف،ئیقتباس،تەمسیل وحەلل وتەحلیل وئی دیکە ئەو وێنە جوانانەیان وە بەر چاوی خەڵکی داوە؟

ئەوەی لەو نووسراوەدا دەیبینن،وڵامێکی کەم وکورت وکوشراوی ئەو پرسیارەیە کە لە پێشەکیەکەشیدا پێویستە بڵێین: لە سەرەتای سەدەی حەوتەمی زایینیدا،لەو کاتەوە کە مەڵبەندەکانی کوردەواری وەکوو زۆرێک لە مەڵبەندەکانی دیکە نوقمی شەوزەنگێکی یەگجار تاریک ببوو ولە نێو دڵی ئەو شەوەزەنگەشدا،گڕەمەشقەڵی ئاگردانەکانی زەڕدەشتی بەرەو عەوێقی ئاسمان بەردەوام بەڕێوەبوو،کۆما کۆما نێزە بە دەست و شمشیر بە قەدەوە، لە پەنا ئەو ئاورگانە تخێڵ ببوون و لە غوڕابی خەوێکی شیریندا سەرخۆشی دیتنی خەونە خۆشەکانی خۆیان بوون. لە نەکاو تیشکی تیژی ھەڵاتنی رۆژی قوڕئان لەو خەوە خۆشە راستی کردنەوە و ئەو خەونە خۆشانەی لێ پچڕپچڕ کردن. ئەوجار کە خەو رەوین و چاوەکان ھەڵاتن و دڵە شڵەقاوەکان روون بوونەوە، چونکە کوردەکان بۆ ھەست و خوست و تێگەیشتن و بە ھەق گەیشتن ھەمیشە لە پێشەوە بوون، خێرا خودایی بوون و چاکێتی دینی ئیسلامیان پڕبە دڵ دەرک کرد و تێکڕا رژانە سەر ھێڵی حەول و تەقەلا بۆ پێش خستن و وە برەو کەوتنی ئەو دینە و ھەروەکوو کەوان و تیر و نێزە و شمشیری قارەمانەکانی کورد بۆ پێش خستنی دینی ئیسلام وەکار کەوتن، ھەروا زمان و پێنووس و لێنووسی شاعیرەکانیش بۆ نیشاندانی نەخش و وێنە جوانەکانی ئەو دینە کەوتنە رێ و بە پێی ویستی گەلەکەیان و پێداویستی مەڵبەندەکانیان زۆربەی ھۆنراوەکانیان کردە قالب و قوتووی مەبەستە بەرز و تەرزەکانی دینی ئیسلام، بەتایبەت سوپاسی خودا و تاریفی پێغەمبەر کە وەکو متفەڕکێکی زۆر پیرۆز، ئایەتەکانی کەلاموڵڵا حەدیسەکانی رەسوولەڵڵایان- چ خۆیان، چ ماناکانیان- دەخستە نێو دڵی ھۆنراوەکانیان و نێویان دەنان: تەلمیح، تەنسیف، ئیقتباس، تەمسیل، حەلل و تەحلیل. ئەوەش نموونەیەک لەو سنعەتانەی ئەدەبی لە شێعری کوردیدا:

تەلمیح                                                            

نالی دەڵێ:                                                     

رەقیب و موددەعی فیتنە و عەلاقەی چاوی جادووتن   

لە گۆشەی گۆشوارەت نایبی ھارووت و ماڕووتن        

کە ئاماژەیە بۆ مانای ئەم ئایەتە:[ وَمَا أُنزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ ] بقرە/102                                  

لادە دەسرۆکەی ھەوری لە جەبین

دەرکەوێ شەمس و قەمەر نوور و زیا

بۆ کە تەلمیح و ئاماژەیە مانای ئەم ئایەتە:[ هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاء وَالْقَمَرَ نُوراً]یونس/5

ساحیبی علم الکتاب ەموتریبی ھودھود نەفەس

یاسولەیمانە لە اخوان الصفا ئاسەف سەفە

کە و ئاماژەیە بۆ مانای ئەم ئایەتە[قَالَ الَّذِي عِندَهُ عِلْمٌ مِّنَ الْكِتَابِ]نمل/40 کە بە بڕوای زۆران ئەو کەسە(آصف بن برخیا)بووە. مەحوی دەڵێ:

بازۆری بێ، بەکەمی مەگرە ئاھی بێکەسان

بەو سروەبایە عەرشی خودا دێتە ئیھتیزاز

کە تەلمیح و ئاماژەیە بۆ ئەو حەدیسەی پێغەمبەر(دروود و سڵاوی خودای لێبێ)«عَرشُ الرحمنِ یَهتُزِ لبکاءِ المظلومیِنَ»

ھەر ئەو کەسە کە خێری دوعای خێری دیوە لێم

دایم دوعامە شەڕڕی لە من لابدا خودا

کە تەلمیح و ئاماژەیە بۆ ئەو حەدیسەی«اَتَّقَ شَرَّ مَن اَحسَنتَ الَیِهِ»

بەھەشتی داخیلی یەسرب دەبێ(طوبی) لە بۆ ئەنسار

بە کوففارانی مەککە تا ئەبەد(یا ویلنا) مانە

کە لینگەی ھەوەڵی شێعرەکە تەلمیح و ئاماژەیە بۆ مانای ئەو ئایەتە[الَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ]رعد/29

ھەروەھا لینگەی دووھەم تەلمیح و ئاماژەیە بۆ ئایەتی [قَالُوا يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ] ‏انبیاء/14

مەلای جزیری دبێژێ:

گەر ژ وێ حۆری سرشتێ عیشوەیەک ئیزھار بت

دی ببت ناری خەلیلو ڵڵاھ و دۆژەھ سار بت 

کە تەلمیح و ئاماژە بۆ ئەم ئایەتە دەکا[يَا نَارُ كُونِي بَرْداً وَسَلَاماً عَلَى إِبْرَاهِيمَ ‏]انبیاء/69

مەولەوی تاوەگۆزی دەڵێ:

وەر تۆ بیناییت پەردەش ھاتە سەر 

ئەو تۆ موینۆ جە تۆ زەریفتەر 

کە تەلمیح و ئاماژە بۆ ئەم ئایەتە[لاَّ تُدْرِكُهُ الأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الأَبْصَارَ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ]

وەکردە وەفام ئەرگا ناوەردەن

باک نیە وەفام وە باوەڕ کەردەن

 کە تەلمیح و ئاماژە بۆ ئەم حەدیسە:(لا یَضُرُ مَعِ الایمانِ ذَنبُ) ھەرچەند ئەو حەدیسە ریوایەتەکەی چەتی تێدایە.

وەفایی دەڵێ:

بە خۆڕایی نیە سووتاوی رووتە عاشقی شەیدا

لە رووتی دیوە جیلوەی ئاتەشی سینا لە سینەیدا

کە تەلمیح و ئاماژە بۆ ئەم ئایەتە:[ إِذْ رَأَى نَاراً فَقَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَاراً لَّعَلِّي آتِيكُم مِّنْهَا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى] طه/10

تۆ بی و تەشریفی "لولا" سێڕڕی"مازاغ البصر"

تۆ و مەقامی"لی مع الله"تۆ بی و نووری قیدەم 

کە تەلمیح و ئاماژە بۆ ئەم ئایەتە[مَا زَاغَ الْبَصَرُ وَمَا طَغَى] نجم/17

ھەروەھا حەدیسی "لولاکَ لَولاکَ..."و حەدیسی "لِی مَعَ اللهِ..."

ئیقتباس

مەلای جزیری دبێژێ:

چەرخە فەلەک و مەلەک دبازن     «شمس و کواکب و ابراج»

زوھرە بە قیرانی«قاب قوسین»     «و النجم اذا هوی بمدراج»

ھەروەھا:

ب حوسنا«احسن التقویم» و زاھیر سووڕەتی زاتی

نەزەر دی«علم الاسما» و باتین عەینی میرئاتی

د پابووسا سەمەن سایێ م نێری بەژن و باڵایێ

«لعلی ابلغ الاسباب، اسبابَ السموات»

مەحوی دەڵێ:

زللەی موعەللیم ئەو گولێ روومەتیە خستە تەب

«تبت یدا ابی لھب»ی بێ ئەدەب«وتب»

ئازاری دام و ھەرکەسە کردی لە گردی خۆی

ھێزم کەشی جەھەننەمە«حمالة الحطب»

ھەروەھا:

ھەم دەمکوژێت و دین و دڵیشم دەبا،دەڵێ:

من «من قتل»،ئەمیشە قەتیلم،«لی السلب»

کە ئیتقباسە لە حەدیسی:«مَن قَتَلَ قَتیلاً فَلَهُ سَلَبُهُ» یانی ھەر کەس لە خەزادا نە یارێکی بکوژێ،کەل وپەلەکەی ئی ویە.

مەولەوی تاوەگۆزی دەڵێ:

ستارەی رەجات ھەر دەم دارۆ سوو

دەماخ شاد وە بۆی«ولا تیأسوا» 

نالی دەڵێ:

«برق البصر» لەبەر بەرقی تەلەئلوئی لەئالی

«خسف القمر»لە ئیشراقی قیامەتی جەمالی

ھەروەھا:

رۆژی قیامەتی«فاذا ھم قیام»وشەخس

قایم چەقیوە،کێلە لە سەر خاکی مەحفەرە

لایەک زبانیە لە سەر وکاری نارە،نار

«ھل من مزید»زبانیە وەک ماری ئەژدەرە

ئەشخاسی خاسە «تشخس ابصارھم»ھەموو

وا نەفسییانە ھەریەکە بۆ خۆی موحەییەرە

ئەحمەدی کۆر ئاوای ئایەتەکانی سووڕەتی فاتیحەی ئیقتباس کردووە:

کاینات«الحمدللە»پڕ لە نووری روویی تۆ

ئەی حەبیبی یاری«رب العالمین»رەحمەتێ

«الرحمان»پێ عەتا کە،پێم کەڕەم کە «الرحیم» 

«مالک»ی عوقبا ودونیا و«یوم دین»م رەحمەتێ

«نعبد»بۆ تۆ خودایە،بمخەیە سەر رێی ھیدایە

ھەر ئەتۆی گەر دێی بە فریام «نستعین»م رەحمەتێ

«اھدنا»بۆ رێی «صراط المستقیم»تۆ خودا

بۆ ئیرائەی رێی« صراط الذین»م رەحمەتێ

من لە «انعمت علیھم»بە نەبم بێ بەش چیە

«غیر مغضوب علیھم ولاالضالین»رەحمەتێ

حەل یا تەحلیل

نالی دەڵێ:

سەری ھەر دو کوڵمی داخۆ گوڵی نەوبەھار یا خۆ

تەرەفی نەھارە،زولفی «زلف من اللیالی»

کە ئایەتەکە خۆی ئاوایە:«طَرَفَیِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیلِ»(ھود/114)

نەوای ئاھەنگی«قدقامت»تەریفی جەمعی زوھھادە

قەد وقامەت بە لەھجەی راستی تووبایی عوششاقە

کە بناغەکەی ئەو حەدیسەیە:«قَد قامَتِ الصَّلوة»

مەحوی دەڵێ:

 بۆ گوم بووانی چۆڵی محەببەتیەتی خودا

تەبشیری«والسلام علی تابع الھدی»

کە بناغەکەی ئایەی:«وَالسَّلامُ عَلی مَنِ اتَّبَعَ الهُدَی»یە(طه/47)

ھەروەھا:

بەس کاری دڵ توێنەوە مەحوی لە پێشتە

«لە یحسب الا ناسی ان یترکوا سدی»

کە بناغەکەی ئەو ئایەتەیە:«أَیَحسَبُ الإنسانُ أَن یُترَکَ سُدیً»(قیامة/36)

تەنسیف

سالار سەعید دەڵێ:

ھەرکەسێ بێتە مەدینەی تۆ مەلایک پێی دەڵێن

«هَذِهِ جَناتُ عَدن فَادخُلوها خَالدین»

مەولانا خالید دەڵێ:

نەکەری مەحرووم بەندەی رووسیا

«وَلا تَقنَطُوا مَن رَحمَةِ الله»

تەمسیل

مەحوی دەڵێ:

چاو وگۆی بخوازە بۆ ئیشی موھیم

«حبک الاشیاء یعمی ویصم»

یا وەکوو ئەو ھۆنراوەیەش:

دەستۆکی دەبەخشێ بە دەستی دی

جێی خۆیەتی کە ئەم لەسەر وئەو لە خوارەوە

کە مانای ئەو ئەندەرزە وە بەر چاو دەخا:«الیدُ العُلیا خیرٌ مِن الیدِ السُفلی»بە بڕوای زۆران ئەوەش وە بەر تەمسیل دەکەوێ کە ھەر مانای پەندەکەی ھێناوەتە نێو ھۆنراوەکەی،نەک وشە و پیتەکانی.ئەوە بوو کەم و کورتە وگوشراوەیەک لە سنعەتەکانی ئەدەبی لە ھۆنراوەکانی زمانی کوردیدا،کە ھۆنەرانی کورد بەو سنعەتانە لە لایەک کێشی ھۆنراوەکانیان چەند قات کردووە ولەوەش گرینگتر سۆزی خواپەرستی ودین دۆستی خۆیان زاخاو داوەتەوە وسکڵی نیوە رۆمرکاوی دەروونی ئینسانە پڕ کارەکانیشیان بە تەواوی گەشاندۆتەوە.

ده‌نگێ نه‌دراوه

.:: نوێ‌ترین ::.

ڕاڤه‌ی شیعره‌ فارسییه‌كانی مه‌حوی ئه‌ده‌ب و هونه‌ر (1398/05/15)
کۆچی دوایی قارەمانێک هه‌واڵه‌کانی ئیسلاح وێب (1398/03/31)
کۆچی دوایی حاجی مامۆستا مەلا عومەر حوسینی ئایچی هه‌واڵه‌کانی ئیسلاح وێب (1398/03/31)
‍لە خودی خۆتەوە دەست پێ بکە... هه‌وارگه‌ی دڵان (1398/03/31)
کاری منداڵان و منداڵانی کار کۆمه‌ڵایه‌تی (1398/03/31)