وەڵامی بۆچوون بدەوە

سەرەخۆشی دوای کڕۆنا(چاکسازی لە سەرەخۆشی و هیندەک نەریتی کۆمەڵاتی)

سەرەخۆشی دوای کڕۆنا(چاکسازی لە سەرەخۆشی و هیندەک نەریتی کۆمەڵاتی)

پێشەکی: 

بە بڕوای من کۆمەڵگا لانیکەم بۆ ماوەیکی درێژخایەن بە کۆمەڵگای بەر لە کڕۆنا و کۆمەڵگای دوای کڕۆنا دابەش دەکڕێ و وەک شەڕی یەکەم و دووهەمی جیهانی ئەو ڕەنگەی بەخۆوە گرت. چونکە دوای شەڕی دوهەمی جیهانی، ئەم پەتای(ئاهۆ) کڕۆنا راستی زۆرترین شوێنی لەسەر وڵاتان دانا. ئەو شوێن‌دانەریيە هەموو بوارەکانی: ئابووری، ڕامیاری و کۆمەڵایەتی دەگرێتەوە و بە بڕوای من جارێکی‌تر بابەتەکان، جۆرێتر پیناسە دەکرێنەوە. یەکێک لەوانە کۆری پرسە و سەرەخۆشی، زەماوەند و... دێرەدا زۆرتر مەبەستم کۆرە کۆمەڵایەتی‌یەکانی کوردەواری‌یە. 

بە پێویستم زانی باسێکی لەم پرسەی کۆمەڵایەتی ناوچەی خۆمان بکەم ئەویش کۆری پرسەو سەرە خۆشییە و جێی خۆیەتی باسی تایبەتیش لە سەر کۆڕی زەماوەندوەکان و تەلارەکان بکرێ. لانیکەم ئاڵ‌وگۆرێکی چاکساز‌‌یان بەسەر دابێ. کە بەڕاستی بەر لە کڕۆنا ببوون کێشەیەکی ئەخلاقی و کۆمەڵایەتی و... 

سەرەخۆشی چەند ساڵ مەوبەر، بەشێکی شەرعی و بەشێکی ناشەرعی بووە: 

دوو سێ دەیە لە مەوبەر سەرەخۆشی وا نەبوو. من خۆم لە بیرمە کاتێک کەسێک کۆچی دوایی دەکرد. تا قەبرەکە ساز دەبوو چەند کەسێکی قوڕئانخوێن لە سەر تەرمەکە قوڕئانیان دەخوێند. تەنیا بەرپرسی ماڵ دەچوو بۆ پرسەکە. تەنانەت ئەگەر لە دێ‌یەکیش کەسێک کۆچی دوایی کردبا هەر سێ چوار کەس و مامۆستای ئاوایی بە نوێنەرایەتی خەڵکی ئەم گوندە دەچوون. خەڵک مەجومعەیان دێنا بۆ مزگەووت و کەس نەدەچووە ماڵە کابرای تازیەبار و شەوێش دەرو جیران بنەماڵەی تازیەباریان دێنایەوە ماڵە خۆیان. 

 

هەڵوێستەکان لەحاند سەرەخۆشی: 

بە ڕای من هەڵوێستەکان لە حاند سەرەخۆشی دەکرێ بە چەند بەشی دابەش کەی: 

۱ـ دەڵێن ئەمە فەرهەنگە و دەبێ بپارێزرێ. ئەمە هەلێکە بۆ هاوخەمی و کۆبونەوەی خزمان و لە قەدیمەوە هەر هەبووە و دەبێ هەبێ و ریشەدارە. 

۲ـ ئەوە بیدعەتە و دەبێ کۆ بکرێتەوە. خەساری ماڵی و گیانی بۆ کۆمەڵگا هەیە و خەڵک پرکار، وەختی وەی نەماوە. 

۳ـ دەکرێ چاکسازی تێدا بکرێ. دەکرێ تەنیا خزمە پلە یەکەکان دەگەڵی بن و خەڵک بە کورتەپیام و بە زەنگ هاوخەمی خۆیان دەرببڕن. نەکرێتە ڕوودەربایستی و هەر لە ماڵە خۆی بێ و پەرە پێ نەدرێ. 

سەبارەت بە سەرەخۆشی و باری سەرەخۆشی‌یەکان و کۆڕەکان کە دەبوو بەڕێوە پچن و ناچاریش بوون، بەرانبەر بە داب و نریتەکان کە جەماوەر بە گشتی لێی وەزاڵە هاتبوون و چاوەڕوان بوون کەسانێک بوێرانە بێنە مەیدان گرفتەکان چارەسەر کن. 

 

گرفت و خەسارەکانی سەرەخۆشی: 

۱ـ ئەگەر کەسێک کۆچی دوایی کرد، کابرای تازیەبار نازانێ چ بکا: ئەرێ وەدووی یەکێک کەوێی ئێعلامییەی بۆ بنووسێ، یەک بۆی بڵاو کاتەوە، یەکی دی وەدووی ئاشپەز و چاپەز کەوێ. یەک بچێ مزگەوتەکە دیاری بکا، یەک بە غار وەدووی خەلیفەی ژنان‌دا....؟ یەک وەدووی لیباس کڕێنی ڕەش بۆ ڕەشپۆشەکان. یەک وەدووی کەسێک کەوێ کەوشان جووت کا و کار زۆرو کارگەر کەم! 

٢ـ خزم و کەس و ناسیاو هەموو دەبێ بەغار لەم دوو ڕۆژەۆدا خۆ بگەیەننە کۆری ماتەمین. کە بەداخەوە بۆ سەر قەبران کەم‌مان لە گەڵە. بەڵام بۆ ئەم دو ڕۆژە جاری وایە عەرزو بووم هەڵدەگرێ. 

۳ـ سەرەخۆشی ئەمڕۆکە بۆتە دەستەواوه: تازیەباریش خوا خوایەتی فڵانی کەسێکی بمرێ، دەنا دەڵێ هەتا هەتا ناچمەوە سەرەخۆشی. دەڵێن چاوی سێحەبمردووش تیژه! 

٤ـ بۆ سەرەخۆشی دەبێ هەموو ئەندامانی بنەماڵە، گەورە و بچووک، بچن. 

٥ـ تەسادوفاتی ڕێگەو بان. زۆر کەس لەم ڕێگایە دا تووشی ڕودای دڵتەزێن بووە. 

٦ـ کێل دروست کردن. باوەڕ کەن گۆرستانی ئێستاکە بۆتە پێشانگا. لەوێش دەولەمەند و فەقیر لێک جیانە. کەسێک چۆ وێ لەباتی ڕۆژی دوایی بێتەوە بیری، زۆرتر بە خوێندنەوەکان و وێنەکان دەخافڵێ... زۆرێک تا دۆینێ مابوو هیچ ڕێزێکی نەبوو ئێستا بۆتە گەورەی بنەماڵە(بزرگ خاندان)! ئەم هەمووە ڕازاندنەوەی کێلەکان. دوکتۆرێکی باوەرپێکراو دەیگوت: بەراوردیان کردووە، ئەوەندەی لە کێل‌وبەرد ڕازاندنەوەی مەهاباد دراوە، سێ کارخانەی گەورەی پێ ساز دەبوو. بەڕاستی کێل و بەرد فرۆشیش لە گەرمکردنی ئەو بازاڕەدا دەورێکی سەرەکییان هەبووە. 

 

 پرسەو سەرەخۆشی لە فێقهی ئیسلامدا: 

پرسە، واتە دڵ‌دانەوەی تازیەبار و هاوکاری کردن لە ناشتنی مردوودا؛ بەشێکی واجبە بەشێکی سوننەتە. من لێرەدا بۆ ئەوەی بابەتەکە زۆر دڕێژ نەبێتەوە بەڵگە شەرعی‌یەکان ناهێنم، تەنیا بە ناو بردنیان ئیکتیفا دەکەم: 

 

 واجب و ئەرکەکان: 

کەسێک کۆچی دوایی دەکا لەسەر موسوڵمانان، جا خزم یان بێگانە، فەڕزی کیفایەیە ئەم کارانەی بۆ ئەنجام بدەن، کە ئەم چوارەی خوارێ واجبن: 

۱ـ شوشتنی مردوو، ئەویش باش وایە یەکێ لە نزیکانی مردوو بیشوات. 

۲ـ خەڵات(کفن)ی مردوو کە واجبە سێ ڕاستە خەڵات بێ و زیاتر لەوە ئیسڕاف و زێدەڕەوییە. 

٣ ـ نۆێژ لەسەر کردنی. 

۴ـ شاردنەوەی کۆچ کردوو لە گۆرستان. 

 

 سوننەتەکانی بەر لەبەخاک ئەسپەردەکردن و دوای ناشتن: 

۱ـ داوا کردن لە خەڵکی بۆ بەشداری کردن بۆ نوێژ لە سەرکردنی و بەخاک سپاردنی (چ بە بڵیندگۆ بێ چ لە ڕێی ئێعلامییە بێ چ لە ڕێگای تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و... بە مەبەستی نۆێژ لەسەر کردن و بەخاک سپاردن) شتێکی باشە. بەڵام داوا کردن لە خەڵک بۆ کۆبوونەوە لە شوێنێک، دوای بە خاک سپاردنی ناپەسەندە. 

۲ـ ڕێژەی بەشداربووان بۆ نوێژی مردوو و بەخاک سپاردنی زۆر بێ. 

٣ـ زۆر بەڕێزەوە مردووەکە بە خاک بسپێرن بەدوور لە دەنگە دەنگ و هەرا هەرا. 

٤ـ دڵ‌دانەوەی خزمەکانی مردوو لە هەر جێ‌یەک تووشی ئەم کەسە بوو کە تازیەبارە. دوعای بەخێر بۆ مردووەکەی بکەی و لە خواش بپاڕێ‌یەوە خوا سێبووری بدا بە بنەماڵەی تازیەبار. قال(ص): «ما من مسلم یعزی أخاه المؤمن بمصیبة إلا كساه ُالله عزّ و جلّ من حلل الكرامة یوم القیامة» (رواه البیهقی) 

٥ـ سوننەتە بۆ ڕۆژێک. دراوسێکان خواردەمەنی بۆ تازیەبارەکان ساز کەن و بیانبنەوە ماڵە خۆیان. 

٦ـ هەندەک بە تەئەسسی لە خۆشەویستی خوا بە سوننەتی دەزانن لە سەر گۆڕی مردووەکە دار شین بکرێتەوە. کە ئەمە لە جێی خۆیدا بەجۆرێک پەرەدانە بە ژینگەپارێزی. 

 

 ناپەسەندی‌یەکانی شەرعی: 

۱ـ لە گشت سەر چاوەکان‌دا فەرموویانە: ناپەسەندە خزمەکان لە شوێنێک دابنیشن و کۆ ببنەوە تا کوو خەڵک تازیەیان لێ بکا. «روناکی رب العالمین. مامۆستا هەرتەلی. ب 1 ل 141 ». وەک لە پێشدا ئاماژەمان پێدا، هەرا کردن بۆ بەشداری خەڵک لە کۆری ماتەمین ناپەسەندە. بەڵام بۆ بەشداری بەخاک سپاردنەکەی (تەشییعی جەنازە) سوننەتە. 

۲ـ پێهەڵاگوتن و هاوار و ڕۆڕۆ و ڕوو ڕنین و یەخەدابڕین و مووکێشان و چەپۆک لە ڕووی خۆدان و خۆل وەسەر خۆ کردن و جل‌گۆڕین و دوعای خراب کردن حەرامن. لە عەبدوڵڵای کوڕی مەسعود و ئەویش لە رەسوڵەڵڵا(د.خ) دەگێڕێتەوە: «لیس منا ضرب الخدود و شق الجیوب و دعا بدعوت الجاهلیة.» «رواه الشیخان» 

۳ـ تازیەکردن دوای سێ ڕۆژان ناپەسەندە. حەوتوو. چللە. ساڵوەگەڕ حەرامە. ئەمە بە جۆرێک دەبێتە مردووپەرەستی. 

۴ـ کێل و قەبر ڕازاندنەوە. تەنیا کێلی لای سەری سوننەتە بۆوەی بناسرێتەوە، هەتا کەسی دیکە لەوێ مردوی بەخاک نەسپێری. 

 

دواهەمین ووتە: 

لەکۆتاییدا دەمهەوێ ئاماژە بکەم کە بەڕاستی خەڵک تەواو بیزارە لەم جۆرە کۆڕە ماتەمینانە. وای لێ هاتووە خەڵک بەم 

سەرەخۆشییەی کڕۆنا پێکی هێناوە ڕازین. کە ئەمڕۆکە تەنیا بە تەلێفوون سەرەخۆشی دەکرێ. 

لە کەناڵی تێلگڕامی «کۆڕی ماتەمینی ورمێ» سەبارەت بە کۆڕی ماتەمین راپرسییەک کرابوو: 

ئەم ڕاپرسییە پێنج پرساری خستبووە بەرچاوو: کە لەڕێژەی (۴۵۸۶ ) کەسدا ئەوا دەنگ درابوو: 

۱ـ ئەرێ کۆڕی ماتەمین وەک جاران دوو ڕۆژ بێ.(٢٠ لە سەد) 

۲ـ کۆری ماتەمین بکرێتە یەک ڕۆژ. (٥ لە سەد ) 

۳ـ کۆری ماتەمین دو دانی پاش نیوەڕۆ بێ. (١٤ لە سەد) 

۴ـ کۆڕی ماتەمین لە مزگەووت ڕاگوزرێ بۆ ساڵۆن یا شوێنەکی دیکە(٣ لە سەد) 

۵ـ کۆڕی ماتەمین وەک سەردەمی کڕۆنا و تەنیا بە خوێندنی فاتیحا لە گۆرستان کۆتایی بێ(٥٨ لە سەد) 

هیوادارم ئاڵ‌وگۆرێکی بنەڕەتیی بەسەر هەندەک داب و نرێتەکانماندا بێ و ڕێگا چارەیان بۆ بدۆزینەوە. ئەگەر کەسێک هەر لەسەر قەبران بە خوێندنی فاتیحایەک کۆتایی بە سەرەخۆشی هێنا، نابێ لۆمەو سەرکۆنە بکرێ. 

بە بڕوای من، سەرەخۆشی کۆ نابێتەوە چونکە لەباری کۆمەڵایەتیدا جێی خۆی گرتۆتەوە، دەبێ هەوڵ بدەین چاکسازی بۆ بکرێ. جەساڕەت نەبێ کۆمەڵگای ئێمە، کۆمەڵگایەکی عاتیفی و پاسیڤە. بە قەولی یەکێ لە دۆستان، دەیکووت: هەر ئەو ۵۸ لە سەدی دەنگی داوە بۆ ئەوەی سەرەخۆشی وەک سەردەمی کڕۆنای لێبێ، ئەگەر سبەی یەکێ لە ئەزیزانی کۆچی دوایی کرد دەڵێ: نەخێر دەبێ سەرەخۆشی هەبێ و.... 

پێموایە باشترین شت ئەمەیە کەسانێک ئەگەر بۆیان گونجا هەر لە سەر قەبران کۆتایی بە سەرەخۆشی بێنن، ئەوانەی کە بۆشیان نەگونجا بەم شێوەی خوارەوە بەڕێوەی بەرن. 

لەسەردەمی خوا‌لێخۆشبوو پێشەوا قازی محەممەد ئاوا بڕیاری سەرەخۆشی دراوە: 

۱ـ مردودار حەقی نییە بە هیچ جۆرێک زەحمەت و مەخاریج بکێشێ. 

۲ــ مەجلیسی سەرەخۆشی بۆ پیاوان دەبێ لە نزیکترین مزگەوت دابنرێ. 

۳ـ نابێ پەزیرایی لە سەرەخۆشیکەران بکرێ. 

۴ـ هەر وەکوو شەرع دەفەرموێ: مەجلیسی سەرەخۆشی ڕەسمەن ڕۆژێکە. 

ئەم قەرارە بۆ هەموو شارو دێیەکانی کوردستان حوکمێکی هەیە /۲۴ڕێبەندانی ۱۳۲۴. 

ئیمزا: رەئیسی هەیئەتی ڕەئیسەی میللی کوردوستان حاج سەید بابە شێخ. سەرچاوە: (کۆماری کوردوستان و پێشەوا قاضی موحەممەد. دوکتۆر عومەر عەبدولعەزیز. ل. ٩٣). 

وەک دەڵێن هەر لەسەردەمی پێشەوا بڕیار درا هەر کەس بۆ خۆی فاتیحای خۆی بخوێنێ نەک مامۆستا؛ خۆ مامۆستا نوێنەری رەوانەکردنی فاتیحا نییە. 

بە بڕوای من جیا لەو خاڵانەی لە سەردەمی پێشەوا پەسەند کراوە ئەم خاڵانەش بخرێنە بەر چاو: 

۱ـ لەبەر ئەوە زۆریک لە مردووەکان لە نەخۆشخانەکان کۆچی دوایی دەکەن، مامۆستایەک لە نەخۆشخانە دیاری بکرێ و هەر نەخۆشخانەیەک مامۆستایەکی تایبەتی خۆی هەبێ. 

۲ـ سەرەخۆشی هەر دوو کاژێر بێ و تەواو. 

بەبڕوای من ئەم سەرەخۆشی ئەمرۆکە بۆتە گرفتێکی کۆمەڵایەتی‌و دەبێ هەم مامۆستایانی ئایینی و هەم کۆمەڵناسان و ڕەوانناسەکان و پیاوماقوڵان، چالاکوانانی مەدەنی دانیشتنێکیان هەبێ و بڕیارێکی بنەڕەتی‌و یەکلاکەرەوەی بۆ بدەن؛ چونکە ئەم کارە نە بە تەنیا بە مامۆستا دەکرێ وە نە تەنیا بە پیاوماقوڵان.

حەز ئەکەم ئەم بابەتە ببێتە هۆی زیاتر لێکۆڵینەوە لەسەر پرسەی سەرە‌خۆشی و کۆڕەکانی زەماوەندیش. بەم هیوایە که بیرمەندان و چالاکڤانانی مەدەنی ئاوڕێک لەم بوارەش بدەنەوە و لەدوای قۆناغی کڕۆنا بەیەکەوەژیان ساناتر لە پێشوو بێ!

ده‌نگێ نه‌دراوه

وه‌ڵام بدەوە

ناوه‌رۆکی ئه‌م به‌شه‌ شه‌خسیه‌و به‌شێوه‌ی گشتی پێشان نادرێت.
4 + 8 =
Solve this simple math problem and enter the result. E.g. for 1+3, enter 4.