عنوان تاریخ
یه‌كتر قه‌بووڵكردن، نه‌ك زمانى زبر:
(د. عومه‌ر عه‌بدولعه‌زیز)
1399/04/22
ئەخلاقى عیرفانى
(شادان تالب)
1399/04/22
پێكه‌وه‌ ژیان بنه‌مای شارستانییه‌تی ئایینی
(حه‌سه‌ن حه‌مه‌ كه‌ریم)
1399/04/21
پێوه‌ندی نێوان ئه‌خلاق و عیرفان
(گردآورنده: به‌شی كوردی ئیسلاح وێب)
1399/04/19
ئەدیبانی پێشوو لە هەوڵی بە ئیسلامیکردنی ئەدەبدا نەبوون
(گردآورنده: به‌شی كوردی ئیسلاحوێب)
1399/04/17
کاری ئافره‌ت‌ و مافی له‌ خه‌رجکردندا
(هه‌ڵاڵه‌ محه‌ممه‌د ئه‌ڵماس)
1399/04/16
شێوازی هاوسەنگی لە شێعری نالیدا
(عه‌تائه‌ڵڵا ئه‌ولیایی)
1399/04/10
دەلاقـەیـەک بە ڕووی نوێـگەری لە فیقهـی ئسیـلامــیدا
(عه‌بدوڵڵا عه‌لیپوور)
1399/04/05
قۆناغى نوێى ململانێى تەوژمى ئیسلامیی میانەڕەو و عەلمانییەتى توندڕەو
(د. عومه‌ر عه‌بدولعه‌زیز)
1399/04/04
ته‌نیا خۆمان پێ ڕاست نه‌بێ
(مه‌زهه‌ر شێخ نووره‌ددین موفتی)
1399/04/04
ژیان به‌ مانای چییه؟
(ئوویلین مارینوف) (ترجمه: به‌شی کوردی ئیسلاح وێب)
1399/03/29
هیوا، هه‌وێنی ژیان و عیباده‌ت له‌ دیدی ئیمامی غه‌زالییه‌وه‌
(شادان تالب)
1399/03/28
مانای ژیان له‌ نێوان ئایین و فه‌لسه‌فه‌دا
(گردآورنده: به‌شی كوردی ئیسلاح وێب)
1399/03/27
ئیسلام و ژیانی ئاشتیخوازانه
(جه‌لیل به‌هرامی نیا) (ترجمه: فایزه‌ محه‌ممه‌د)
1399/03/22
عیباده‌ته‌ له‌بیر كراوه‌كان
(محه‌ممه‌د سه‌غیر) (ترجمه: به‌شی کوردی ئیسلاح وێب)
1399/03/19
دكتۆر موسته‌فا خۆڕڕه‌م‌دڵ له‌گه‌ڵ كاروانی هه‌تاهه‌تاییدا
(عوسمان ئیزه‌دپه‌ناهـ)
1399/03/19
ڕۆڵی ئه‌وین له‌ واتابه‌خشی ژیاندا له‌ ڕوانگه‌ی مه‌ولانا
(دكتۆر ڕووناك سه‌مه‌دی) (ترجمه: به‌شی کوردی ئیسلاح وێب)
1399/03/18
ساتێک لەخزمه‌ت مامۆستا ناسری سوبحانیدا
(عه‌بدوڵڵا عه‌لیپوور)
1399/03/14
ساتێک لە خزمەت دکتۆر خۆڕڕەم‌دڵ
(عه‌بدوڵڵا عه‌لیپوور)
1399/03/09
ڕه‌وشتبه‌رزێكی زانا
(د. ڕئووف ڕه‌هنه‌موون)
1399/03/05
شه‌وبێداری
(ئیسماعیل ڕه‌زایی (غه‌ریب))
1399/03/01
غرووبت بۆ من سروورە ئەی ماهی نوور
(مودریك عه‌لی عارف)
1399/02/31
دەنگی پێی میحڕابی دڵ
(عه‌بدوڵڵا عه‌لیپوور)
1399/02/30
زانایانی ئایینی و زمان و ئه‌ده‌بیاتی كوردی
(ڕه‌سووڵ گه‌للـه‌بان) (ترجمه: به‌شی کوردی ئیسلاح وێب)
1399/02/29
ئاداب‌ و شێوازى دروستى ڕه‌خنه‌گرتن‌ و ئامۆژگاریى
(د. عومه‌ر عه‌بدولعه‌زیز)
1399/02/29
واتای ژیان
(دكتۆر ئیدۆ لاندائۆ (iddo landau)) (ترجمه: شه‌هلا ئه‌حمه‌دی)
1399/02/26
ته‌وبه‌
(ئیسماعیل ڕه‌زایی (غه‌ریب))
1399/02/26
له‌ ژیاندا بانتر له‌ به‌خته‌وه‌ری بوونی نییه
(ئه‌میلی ئیسفه‌هانی) (ترجمه: عه‌بدوڵڵا عه‌لیپوور)
1399/02/22
ده‌رده‌دڵێك له‌گه‌ڵ جگه‌رگۆشه‌كه‌م
(ترجمه: عه‌بدوڵڵا عه‌لیپوور)
1399/02/19
مێروولە مامۆستای دڵپاکی!
(عه‌بدوددایم ئه‌لكۆحه‌یل) (ترجمه: عه‌بدوڵڵا عه‌لیپوور)
1399/02/18
یه‌كێك له‌و پره‌نسیپه‌ گرنگانه‌ى كه‌ قوڕئانى پیرۆز جه‌ختى له‌سه‌ر كردووه‌ته‌وه‌ بابه‌تى یه‌كتر قه‌بووڵكردن ‌و به‌كارنه‌هێنانى زمانى زبره‌. ئه‌م پره‌نسیپه‌ وه‌نه‌بێت تایبه‌ت بێ به‌ بازنه‌یه‌كى دیاریكراو، بۆ نموونه‌ بازنه‌ى موسوڵمانان له‌ناو خۆیاندا، به‌ڵكوو له‌ چه‌ندین ئایه‌تدا دووپاتى كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ نه‌یارانیش -كه‌ خاڵى هاوبه‌ش له‌گه‌ڵیاندا زۆر كه‌مه‌- ده‌بێت ئه‌و ڕێبازه‌ په‌یڕه‌و بكرێت، چ جاى له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌یه‌كدا كه‌ ده‌یان خاڵى هاوبه‌شی تاك ‌و ده‌سته‌كانى كۆ ده‌كاته‌وه‌، له‌ زمان و ئایین و خاك و به‌رژه‌ندیی‌ و چاره‌نووس‌ و..هتد.
باسکردن لە کایە ئەخلاقییەکان تولە ڕێى زۆرمان بۆ پێش دەهێنێت، کە دواجار هەموو ئەم ڕێگایانەش پێمان دەڵێن (ئەخلاق) هیندەى ئاو و هەوا گرنگە بۆ ژیان و بەتایبەت ئەم سەردمە کە خودى ئینسانییەت بۆتە شتێکى دەگمەن، نەخوازە بابەتێکى وەک (ئەخلاق). بۆیە کاتێ دەمانەوێت لە بارەیەوە شتێ بزانین، چەندین جۆر و قوتابخانە لە پشت ئەم کایە مەزنەوە خۆى قوت دەکاتەوە، لێرەدا باس لە یەکێک لە جۆرەکانى ئەخلاق دەکەین، ئەویش ئەخلاقى عیرفانییە کە زۆرجار وەک تەواوکارى ئەخلاقە دینییەکان و زۆر جاریش وەک پێشینەى ئەخلاقى پێغەمبەرانە خۆى نمایدە دەکا.
پێكه‌وه‌ژیان ده‌ره‌نجامێكه بۆ هۆكارێك، هۆكاری پێكه‌وه‌ ژیان بریتییه‌ له‌بوونی فره‌یی و جیاوازی له‌: «ڕه‌نگ، نه‌ژاد، زمان، زێد، ئایین و فه‌رهه‌نگ و..هتد». خوای گه‌وره‌ له‌باره‌ی زانستی ئه‌و جیاوازییه‌وه‌ ده‌فه‌رموێ: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ ۚ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ» (حوجوڕات/١٣) واته‌ بۆ ئه‌وه‌ی یه‌كتری بناسن و هاوكاری یه‌كتر بكه‌ن و پێكه‌وه‌ بژین، نه‌ك یه‌كتر نه‌ناسن و دووبه‌ره‌كی و دوژمنایه‌تی یه‌كتر بكه‌ن.
دكتۆر جه‌لال جه‌لالیزاده ده‌ڵێ‌:‌ ئه‌خلاق په‌یوه‌ندیى نێوان مرۆڤه‌كانه‌ و عیرفانیش په‌یوه‌ندیى تاكه‌كه‌سیى هه‌ر مرۆڤێكه‌ له‌گه‌ڵ خۆى و خواى خۆیدا. دكتۆر جه‌لال جه‌لالیزاده‌، مامۆستاى زانكۆى تاران، ساڵى 1960 زایینى له‌ سنه‌ له‌ دایك بووه‌. هه‌ڵگرى بڕوانامه‌ى دكتۆرایه‌ له‌ ئیلاهییات- زانكۆى تاران. خاوه‌نى (15) كتێبى چاپكراوه‌، كه‌ نووسین و وه‌رگێڕانن. ماڵپه‌ڕی ئاژانس سه‌باره‌ت به‌ په‌یوه‌ندی نێوان ئه‌خلاق و عیڕفان ‌دیمانه‌یێكی له‌گه‌ڵ به‌ڕێزیان پێك پێناوه‌. پرسیار: په‌یوه‌ندى ئه‌خلاق و عیرفان چییه‌؟ د. جه‌لال جه‌لالیزاده: ئه‌گه‌ر تێڕوانینمان له‌سه‌ر دابه‌شكردنی ناوه‌ڕۆكه‌كانی ئایین به‌ گشتی بێ، ده‌بینین كه‌ ئایین به‌ گشتی سێ به‌شه‌، ئه‌وانیش: بنچینه‌كانی بیروبڕوا، فیقهـ و شه‌ریعه‌ت، یان ئه‌حكامی كردارى و ئه‌خلاق و ڕه‌وشت كه‌ له‌م دابه‌شكردنه‌دا ناوێك له‌ عیرفان نییه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر عیرفان به‌ مانای خواناسی و یان ته‌زكیه‌ و پاككردنی دڵ و ده‌روون له‌ ئاكاری پیس و هه‌وای نه‌فس و گوناح بزانین، ئه‌وا له‌ قوڕئاندا زۆر جه‌خت له‌سه‌ر ته‌زكیه‌ و خاوێنكردنی دڵ و ده‌روون كراوه‌‌.
ڕەئووف محەممەد یووسف سەعید (ڕێنموون)، لە ساڵی ١٩٧١دا لەدایک بووە و جگە لە خوێندنی فەڕمی، لە لاویدا کتێبە ئایینی و ئەدەبییەکانی بە زمانی عەڕەبی و فارسی لای زانایانی ئایینی خوێندووە. بڕوانامەی دکتۆڕای زانستە ئایینییەکانی لە زانکۆی تاران وەرگرتووە. دەیان وتار و وەرگێڕانی لە گۆڤار و هەفتەنامەکانی ڕۆژهەڵاتدا بڵاو کردووەتەوە و ئێستا مامۆستای زانکۆیە لە سنە، ئەو لەم گفتوگۆیەدا باس لە پەیوەندیی ئایین و ئەدەب و كایەكانی پەیوەست بەو بوارە دەكات.
ڕۆڵی ئافره‌ت له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی شارستانی‌ و له‌دوای شۆڕشی پیشه‌سازی وه‌ک ڕۆڵی ژن نییه‌ له‌ ڕابردوودا، که‌ ته‌نها ئافره‌ت له‌ناو ماڵی خۆیدا سه‌رقاڵی کارکردن بوو، به‌ڵکوو ئه‌مڕۆ ئافره‌تان بوونه‌ته‌ به‌شێکی گه‌وره‌ له‌دروستکردنی شارستانییه‌ت و په‌ره‌دان ‌و گه‌شه‌پێدان به‌لایه‌نی ئابووری ‌و ڕێگه‌ خۆشکردن بۆ خوێندنی ئافره‌ت و به‌ده‌ستهێنانی بڕوانامه‌ی ئه‌کادیمی نایاب ‌و پله‌ بڵیندی، وای کردووه‌ که ‌ده‌ستی کاری ئافره‌ت له‌زۆربه‌ی شوێن و جێگه‌کاندا دیار بێت، هه‌روه‌ها دروستکردنی چه‌ندین کۆمپانیای به‌رهه‌مهێنان که‌ به‌ هه‌زاران فه‌رمانبه‌ر دامه‌زران، له‌و نێوه‌نده‌شدا ژنان بوونه‌ به‌شێکی گه‌وره‌ و کاریگه‌ری به‌ڕێوه‌بردنی کارگه‌ و کۆمپانیاکان، ژنان بوونه‌ خاوه‌نی سه‌رمایه‌یه‌کی ئابووری و که‌رتی پیشه‌سازی و پێشکه‌وتن ‌و په‌ره‌پێدانی، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ئه‌م کارکردنه‌ی ئافره‌ت هه‌ندێ‌ گرفتی له‌گه‌ڵ خۆی هێنا.
پوختەی وتار بابەتی ئەم وتارە، تاوتوێکردنی شێوازی هاوسەنگییە لە شێعری نالیدا. ناسینی پێکهاتەی شێوازی هاوسەنگی لە شێعری نالیدا، کەشفی پێوەندی شێوازی هاوسەنگی لەگەڵ چەمکە خوازراوەکانی نالی، ناسینی زۆرتری شێوازەکانی ئافراندن و داهێنان و هەروەها تێگەیشتنی زیادتر لە مانای شێعرەکانی نالی، مەبەستە سەرەکییەکانی ئەم توێژینەوە پێک دێنن.
دیمانەیەکی ڕۆژنامەوانی لەگەڵ بەڕێز کاک ئەبووبەکر عەلی (کاروانی) پسپۆڕ و شارەزا لە زانستە ئیسلامییەکان به‌ڕێز كاك ئه‌بووبه‌كر عه‌لی (كاروانی) له‌دایكبووی ١٩٦٥ی زایینی له شاری شارباژێری پارێزگای سلێمانی له‌ هه‌رێمی كوردستان و دانیشتووی شاری سلێمانییه‌، نووسه‌ر و چالاكوانی سیاسی و بیرمه‌ندی ئایینی و ئه‌ندامی سه‌ركردایه‌تی یه‌كگرتووی ئیسلامی كوردستان له‌ ڕابردوودا بووه‌، سێ ده‌وره‌ ئه‌ندامی ده‌فته‌ر سیاسی یه‌كگرتووی كوردستان و دوو ده‌وره‌ به‌ربژێری ئه‌میندارییه‌تی گشتی یه‌كگرتوو بووه‌. به‌ڕێز كاروانی ئه‌ندامی سه‌ندیكای نووسه‌رانی كوردستانه‌ و خاوه‌ن ده‌یان وتار و پڕۆژه‌ی توێژینه‌یی له‌ گۆڤاره‌ بڕواپێكراوه‌كانی كوردستانی عێڕاق و چه‌ند به‌رگ كتێبه‌ له‌ بواره‌كانی ئه‌ندیشه‌ی سیاسی و ناسیونالیسمی كوردی‌ كه به‌نێوبانگترین كتێبی: «ئیسلام و ناسیونالیسم»ه.
ماوەیەك لەمەوپێش لەگەڵ چەند دۆستێک تاوتوێی پاڵنەرە بنەڕەتییەکانى ململانێى تەوژمى ئیسلامیی میانەڕەو و عەلمانییەتی توندڕەویی ناوچەکەمان دەکرد. لە نێوان چەند بۆچوونێکدا، بەندە سوور بووم لەسەر ئەوەى پاڵنەرە سەرەکییەکە بۆ ئەو ململانێ توندە، ڕەهەندى فیکریی و (ئایدیۆلۆژی) هەیە، واتە ئەگەر تۆى (ئیسلامیی میانەڕەو) ئازادیخواز و دادگەر و مرۆڤدۆستى تەواو عەیاریش بیت، بەهۆى هۆگریی و پاشخانە ئیسلامییەکەتەوە، هەر نەخوازراوی و ناپەسەندی و دوژمنى.
پێكهاته‌ی ڕوح و سروشتی مرۆڤی باوه‌ڕدار زۆر جیاوازتره‌ له‌ كه‌سانی دی، بۆ ئه‌وه‌ی ڕۆحی ئاسووده‌ بكا و به‌خته‌وه‌ری له‌ لای به‌رجه‌سته‌ ببێ، ده‌رگای دڵی هه‌میشه واڵایه‌ و زه‌رده‌خه‌نه‌ له‌ لێوانی نابڕێت و هه‌موو كارێكی باشی له‌لا په‌سه‌نده‌ و به‌ ته‌واوی مانا دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌ له‌و بیركردنه‌وه‌ هه‌ ڵه‌یه‌ی كه جگه بیر و به‌رنامه و ئایدیا و گرووهی خۆیی پێ دروست نه‌بێ و ئه‌وانیتر به‌ سه‌رلێشێواوی و بێباوه‌ڕ و له‌دینده‌رچوو هه‌ژمار بكات.
ئه‌وه‌ پرسیارێكی بنه‌ڕه‌تییه‌ كه له‌ به‌ درێژایی زه‌مان، بیری مرۆڤایه‌تی به‌خۆوه‌ سه‌رقاڵ كردووه‌. وه‌ڵامی جۆراوجۆر به‌‌و پرسیاره‌ دراوه‌ته‌وه‌؛ ئه‌و وه‌ڵامانه‌ به‌ شێوه‌گه‌لێ جۆراوجۆر بۆ سه‌رده‌می ده‌سپێكی ئێمه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، واته‌ وه‌ڵام بۆ هۆكاره‌كانی به‌دیهاتنی مرۆڤ و هه‌وڵ و ته‌قه‌لای ماندوونه‌ناسانه‌ی مرۆڤ بۆ باشتركردنی دۆخی ژیانی.
هیوا هه‌وێنی ژیان و عیباده‌ت له‌ دیدی (ئیمامی غه‌زالی)یه‌وه‌ ڕێگاكانی گه‌یشتن به‌ زاتی حه‌ق زۆرن، هه‌ندێك ترس و هه‌ندێك عیشق و ئه‌وین و هیوا ته‌ی ده‌كه‌ن و له‌وێوه‌ ته‌سلیمی ئه‌و ده‌بن، ئیمامی غه‌زالی زانا و سۆفی و عالمی پایه‌به‌رز، له‌ كتێبی (كیمیای به‌خته‌وه‌ری) له‌م بابه‌ته‌ پڕ بایه‌خه‌ی، ده‌یه‌وێت به‌نێو كونج و كه‌له‌به‌ره‌كانی ناخی مرۆڤی دینداردا بڕواته‌ خوار و پێمان بڵێت، كێ ده‌بێته‌ دیندار و له‌ خواترسی ڕاسته‌قینه له‌ ڕێگه‌ی جوان و پڕبه‌هاداره‌كه‌ی (هیوا و خۆشه‌ویستی)یه‌وه‌؟ كه ناوازه‌ترینی ڕێگاكانه‌ بۆ گه‌یشتن به‌ خالقی مه‌زن.
فه‌یله‌سووفه‌كان بۆ ئه‌وه‌ی له‌ مانای ژیان بگه‌ن، زۆر قووڵ بوونه‌ته‌وه‌ و هه‌وڵی ڕژدیان له‌سه‌ر داوه‌، به‌ شێوه‌یه‌كه‌ ته‌نانه‌ت بووه‌ به‌ ناونیشانیان. بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر له‌ دانیشتنێكدا بڵێن، ئه‌و كه‌سه‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌ ده‌خه‌وێنێ، یه‌كه‌م پرسیار كه‌ لێی ده‌كه‌ن ده‌ڵێن: مانای ژیان چییه‌؟ ڕاستییه‌كه‌ی فه‌یله‌سووفه‌كان ئاماده‌ نین وه‌ڵامێكی كورت و ڕوونی ئه‌و پرسیاره‌ بده‌نه‌وه‌، له‌ كاتێكدا ئایین به‌ ڕاشكاوی و ڕوونی وه‌ڵامی داوه‌ته‌وه‌.
ده‌زانین كه مرۆڤ بوونه‌وه‌رێكی شارستانی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ و به‌ هۆی جیاوازی و فراوانبوونی ئاتاج و پێداویستییه‌كانی و هه‌روه‌ها به‌مه‌به‌ستی بروه‌دان به‌ لێهاتوویی ئه‌خلاقی و زانستی و هونه‌ری خۆی پێویستی به‌ حزوور و تێكه‌ڵاوی له‌گه‌ڵ كه‌سانیتر هه‌یه‌؛ جیاوازی ڕه‌گه‌زی و فه‌رهه‌نگی نه‌ریتێكی خوداییه‌ و كۆمه‌ڵگای مرۆڤایه‌تی له‌ ڕه‌گه‌ز و چین و هۆز و نه‌ته‌وه‌ جیاوازه‌كان پێكهاتووه‌. ئه‌م جیاوازییه‌ له‌ته‌نیشت دووڕیانی خۆشی و به‌رژه‌وه‌ندی مرۆڤه‌كان، هه‌ڕه‌شه‌یێك بووه‌ له‌سه‌ر هێمنی و ئاسایشی كۆمه‌ڵگا و ڕه‌وتی كۆمه‌ڵگای به‌ره‌و ئاقارێك بردووه‌ كه پێچه‌وانه‌ی به‌رژه‌وه‌ندی و گه‌شه‌كردنی مرۆڤه‌؛ هه‌ڵبه‌ت ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ ڕوانگه‌ی قوڕئانه‌وه‌ تاقیكردنه‌وه‌یه‌، واته‌ هه‌لومه‌رجێكی نائاساییه‌ بۆ ئاشكراكردنی لێهاتوویی: «وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ إِلَّا إِنَّهُمْ لَيَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَيَمْشُونَ فِي الْأَسْوَاقِ ۗ وَجَعَلْنَا بَعْضَكُمْ لِبَعْضٍ فِتْنَةً أَتَصْبِرُونَ ۗ وَكَانَ رَبُّكَ بَصِيرًا» (فوڕقان/٢٠)؛ تاقیكردنه‌وه‌یێكه به‌مه‌به‌ستی ده‌رخستنی ئاستی پابه‌ندبوونی ئێمه‌ به‌ بنه‌ما ئایینی و ئه‌خلاقییه‌كانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر ‌كردار و هه‌ڵوێستمان له‌گه‌ڵ كه‌سانی تردا.
هه‌ستم ده‌كرد ئه‌و عیباده‌تانه‌ی كه پێویستییان به‌ تێكۆشانی جه‌سته‌یی و ماددی نییه و ساده‌ و ساكارن‌، ته‌نیا زیكركردنه‌. به‌ڵام ئه‌وڕو دوای خوێندنه‌وه‌ی ئه‌و بابه‌ته‌ی شێخ محه‌ممه‌د له‌بیب (خوا بیپارێزیت) بۆم ده‌ركه‌وت كه شتانێكی دیشمان هه‌یه‌ كه ئاماژه‌ به‌ به‌شێكیان ده‌كه‌ین: ئه‌و عیباده‌تانه‌ی كه زۆر ساده‌ و ساكارن و پێویستیان به‌ تێكۆشانی ماددی و جه‌سته‌یی زۆر نییه، وه‌ك: ١- هه‌ست به‌ ڕه‌زامه‌ندی كردن: ڕازیبوون به‌و شتانه‌ی كه خوای گه‌وره‌ به‌قسمه‌تی كردووین، چونكه بێگومان ئه‌وه‌ی خوای گه‌وره‌ پێی داوین، گونجاوترین و شیاوترین قسمه‌ت بۆ ته‌واوی دۆخه‌كانی ژیانمان بووه‌.
هێشتا هه‌ر له‌ ته‌كبیرلێدانی ڕۆژی جێژنی ڕه‌مه‌زاندا بووین كه هه‌واڵی له‌ دونیا ده‌رچوونی مامۆستا دكتۆر موسته‌فا خۆڕڕه‌م‌دڵ، نووسه‌ر و وه‌رگێڕ و ڕاڤه‌كاری قوڕئانی پیرۆز به‌گوێمان گه‌یشت، هێنده‌ی پێ نه‌چوو كه‌ تۆڕه‌كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان هه‌واڵی دوایین سه‌فه‌ری گه‌وره‌ پیاوێكی بانگه‌وازی ئیسلامی له‌ ته‌مه‌نی ٨٤ ساڵی پێ داین. به‌ڕێزیان ئه‌و ته‌مه‌نه‌ پیرۆزه‌یان له‌ خزمه‌ت ئایین و قوڕئان و گه‌له‌كه‌ی و هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌دا به‌سه‌ر برد كه ده‌نگی ئه‌و به‌گوێیان گه‌یشتووه‌. ژیانی ئه‌و پڕ بوو له‌ ده‌ستكه‌وتی گه‌وره‌ كه هه‌مووی ئه‌وانه‌ی له‌ دوای خۆی به‌جێ هێشت
كورته‌ ئه‌وین له‌ دیدی خواناسانه‌وه‌، واتایێكی زۆر قووڵ و به‌ربڵاوی هه‌یه‌ و ده‌كرێ بڵێین كه زۆرێك له بناخه‌كانی بیر و هزریان له‌سه‌ر ئه‌ساسی ئه‌وین بنیات نه‌راوه‌. هاوكات له‌گه‌ڵ ده‌سپێكی ئه‌ده‌بیاتی لێوانلێو له‌ گڕوتین و دۆخی عیڕفانیش، سه‌رنج دراوه‌ بۆ ئه‌وین و ڕۆڵی ئه‌ساسی ئه‌و له‌ ژیانێكی به‌رزی مرۆڤانه. «سه‌نایی» پێشڕه‌ی ئه‌و ڕوانگه‌یه‌ له‌ ئه‌ده‌بیاتی عیڕفانی بوو و پاشان مه‌ولانا به‌وپه‌ڕی خۆی گه‌یاند.
هــەستێـکی ناوازەی ڕوح، خۆشترین شەوی ژیان و کۆتا خۆشییەکانی شەو...! ئەو نووسراوەی دەیخەمە بەردەستان، چەند وشەیەکی بەنرخی باوکی خواڵێخۆشبووم لە نەخۆشخانەی تاڵەقانی ورمێیه، لە حاند مەزنە پیاوێکی گەورەی دونیای ئەمڕۆ، واتە کاک ناسرسوبحانی. زۆر جاران گوتن ئەوەی لە دڵدایە دەیشارێتەوە، ڕێک پێچەوانەی ئەوەی هەیە دەیڵێ، بەڵام فرمێسک ڕاست و ڕەوان ئەوەی کە هەیە، ئاشکرایی دەکا...!
نشان مـرد حـق چە گویـم چو مرگ آید تبسم بر لب اوست «ئیقباڵ لاهووری»   زۆر ئەستەم و شه‌که‌تکه‌رە نووسین لە حاند ڕووداوێکی ڕه‌نجێن و وزەبەزێن، کە ئێستاش قەبووڵکردنی زۆر قورس و دڵتەزێن و ناخهەژێنە، ڕووداوێک کە لە ناخی دڵەوە مرۆڤ دەخاتە باروودۆخێکی مەینەتبار و خەم‌هێنەر. لە ڕاستیدا هەرچی خوا بیهەوێ هەر ئەو دێتە پێش: «وَكَانَ أَمْرُ ٱللَّهِ قَدَرًا مَّقْدُورًا» و فه‌رمانی خوای گەورە بڕیارێکی بڕیار دراوه‌.
سەرەتا هەوڵی زانکۆی کوردستان بۆ ڕێزگرتن لە که‌سایه‌تییە ناودارەکانی ناوچەکەمان، بەتایبەت ئەوانەیان کە هێشتا لە ژیاندان، بەرز دەنرخێنم و سوپاسی بێ‌کۆتایی هەموو ئەو دڵسۆزانە دەکەم کە لەم بوارەدا هەنگاو هەڵدەگرن. ڕێزگرتن لە دوکتۆر خۆڕڕەم‌دڵ تەنیا ڕێزگرتن لە ئوستادێکی زانا و دڵسۆز نییە کە سەردەمێک لە زانکۆی کوردستانیشدا وانەی وتووەتەوە. تەنیا ڕێزگرتن لە ڕاڤەکارێک نییە کە قوڕئانی پیرۆزی بە سێ زمانی کوردی و فارسی و عەڕەبی ڕاڤە کردووە. تەنیا ڕێزگرتن لە لێکۆڵەرێک نییە کە گەنجینەی سەرف و نەحوی زمانی عەڕەبی و نەحوی زمانی فارسی و ئیعجازی زانستی قوڕئانی پیرۆزی نووسیوە.
شەو بێداری   جەرای بەندەگی، هۆشیاری وەشەن جە نیمە شــەوان، بێداری وەشـەن بێداری وەشەن، هەمڕای فکر بۆ زوبانت پاراو، وەنــەی زیکـر بۆ جە خەڵوەتە کات، شەیتان را نەدەی ســەرمایە و ژیویت، بە فەنا نەدەی بلـــی وەر بەرە، خـودای بێداری هەڵە و تاوانێ، وێت هۆر ژماری! واچی خودا گیان، ڕەحم فراوان ئامانا بەرەت، بە کوڵـــی تاوان
ئــیلاهی! ئـەی خاوەنی غرووب و تڵووع و سەحەر! وا جارێکی دیکە و لە ڕۆژێکی نوورینی دیکەی مانگی نوور و خۆشنوودی و لێبووردنتدا هاتینەوە بەر ئاستانەی مەغفیرەت و مەڕحەمەت و مەحەببەتت. پەروەردگارا! وا ئێمەی بەندەی موشتاقی دیدارت بە لێوی شەقاربردووی وشک و زمانی تەڕی پڕ بە نزا و زیکر و گەدەی هەڵگوشراوی خاڵی و پڕ لە باوەڕ و عیشق و مەحەببەتەوە خۆمان لە بەردەم میوانی ئازیزی ”ڕەمەزان“ی ڕەمزی ئیماندار، دەکەینە قوربانت. ئــەی مـەعـبوودە مەحبووبەکەی دڵە موشتاق و تامــەزرۆ! وا ئـەمجارەش بە جەستەی خەستەی خاکینی شەکەت و ماندوومانەوە، بە ترووسکەیەک لە ئیمان و عەهد و پەیمانەوە، بە دونیایەک ئومێد و تامەزرۆیی و شەوقی ویساڵەوە، سەحەرخێزان و بە زمان و دڵ و گوێ و گیان و چاوی بەڕۆژووە ڕۆژێکی دیکەی پڕ نوور دەگەیەنینە غرووبێکی نوورینتر و ساتەوەختی بێدەنگی پڕ لە نەغمە و دەنگی نزا و تکا.
«شَهْرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِىٓ أُنزِلَ فِيهِ ٱلْقُرْءَانُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَٰتٍ مِّنَ ٱلْهُدَىٰ وَٱلْفُرْقَانِ ۚ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ ٱلشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ۖ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ۗ يُرِيدُ ٱللَّهُ بِكُمُ ٱلْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ ٱلْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا۟ ٱلْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا۟ ٱللَّهَ عَلَىٰ مَا هَدَىٰكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ» واتە: مانگی ڕه‌مه‌زان مانگێکه‌ قوڕئانی تێدا نێردراوه‌ته‌ خواره‌وه‌ بۆ ڕێنمایی خه‌ڵک و هێندێک به‌ڵگه‌ی ڕۆشن بۆ ڕێنموونی و جیاکردنه‌وه‌ی ( دروست و نادروست)، ئینجا هه‌ر که‌سێک له‌ ئێوه‌ مانگی ڕه‌مه‌زان ببینێ با به‌ ڕۆژوو بێت و هه‌ر که‌سێک نه‌خۆش بوو یان له‌سه‌فه‌ردا بوو، با به‌ ئه‌ندازه‌ی ئه‌و ڕۆژانه‌ قه‌زای بکاته‌وه‌ له‌ چه‌ند ڕۆژێکی تردا، خوا ئاسانی ئه‌وێ بۆ ئێوه‌ و گرانی ناوێت بۆتان (قه‌زای ڕه‌مه‌زانتان له‌سه‌ر دانرا) تا مانگه‌که‌ (بگرن) به‌ ته‌واوی و به‌گه‌وره‌ ناوی خوا به‌رن له‌سه‌ر ئه‌و ڕێنموونییه‌ی که‌ کردوونی و تا سوپاسی (خوا) بکه‌ن. سووڕەتی بەقەڕە ئایەتی ١٨٥.
وتووێژی مامۆستای ئه‌هلی سوننه‌ت له‌گه‌ڵ ئوروومیه‌ ٢٤ زانایانی ئایینی له‌ كوردستان زۆرترین خزمه‌تیان به‌ زمانی كوردی كردووه. ئایین و ئایینزا ده‌توانن كاریگه‌ری گرینگیان له‌سه‌ر ئاڵوگۆڕی زمانه‌كان، پێكهێنانی وشه‌ و واتای تازه‌، دابینكردنی دۆخی كۆمه‌ڵایه‌تی زمانێك و داڕشتنی بەرنامه‌ بۆ زمانیان هه‌بێ. چونكه له‌ لایێك زمان و ئایین، هه‌ردووكیان له‌ ناساندنی شوناسی كه‌سه‌كان ڕۆڵیان هه‌یه‌ و له‌ لایێكی تر زمانه‌كان به‌پێی بوون یا نه‌بوونی پێوه‌ندی ته‌ك ئایینزایێكی تایبه‌ت، له‌وانه‌یه‌ پێگه‌ی سه‌ره‌كه‌ی یا لاوه‌كی له‌ كۆمه‌ڵگا هه‌بێ. ئایینزاش له‌ پێكهێنان و په‌ره‌دان به‌ سیسته‌می هێڵدار و دۆزیه‌كانی پێوه‌ندیداری تر به ستانداردكردنی زمان، هه‌ڵبژاردنی زمانێكی تایبه‌ت بۆ ڕێساكانی ئایینی و هه‌روه‌ها فێركاری زمانێكی تایبه‌ت له‌ قوتابخانه‌كان كاریگه‌ری هه‌یه‌.
یه‌كێك له‌ كاره‌ نادروسته‌كان، دیارده‌ى ڕه‌خنه‌گرتنى که‌سایه‌تی و ناوبردنى تاكه‌كه‌سه‌، له‌ په‌یج و واڵه‌ گشتییه‌كاندا، به‌م بۆنه‌یه‌وه‌ ئه‌م چه‌ند خاڵه‌ ئه‌خه‌مه‌ به‌رده‌ستى هاوڕێیانی بەڕێز: یه‌كه‌م) ڕه‌خنه‌گرتن، ئامۆژگاریى، سه‌رنجدان و گله‌ییكردن، نه‌ك ته‌نها به‌ ماف ده‌زانین، به‌ڵكوو به‌ ئه‌ركێكى ئیسلامی ده‌زانین. به‌ڵام ڕه‌خنه‌ ده‌بێت بنیاتنه‌ر و ئامانجدار بێ، ئامۆژگارى ده‌بێ به‌ ئادابى خۆى بێ، سه‌رنجدان‌ و تێبینى وتن ده‌بێ له‌ كات‌ و شوێن‌ و شێوازى خۆى ده‌رنه‌چێت.
ژیانی واتادار چییە؟ زۆر كه‌س ژیان به‌ڕادەی پێویست واتادار نابینێت، هۆکاری زۆربەیان سەرسووڕهێنەرە. زۆرێک له مرۆڤەکان به ‌منیان وتووە کەوا ژیانی خۆیان یان بەگشتی، بێواتای ده‌بینن و یا به‌ڕاده‌ی پێویست واتاداری هه‌ست پێ ناكه‌ن. به‌ڵام زۆرێک له ڕونکردنەوەکانیان له‌سەر بێواتایی ژیان، لاواز و زۆر جاریش بەهەڵە داڕێژراوە. من وای بۆ دەچم کە زۆرێک لەو ژیانانەی كه ده‌ڵێن بێواتان، له‌ڕاستیدا واتادارن و زۆرێکی دیکەش که بێواتان، دەکرێت لە بوارێكه‌وه‌ واتادار بکرێن.
ته‌وبه خوایا تەوبه، شەرمەساره خوەم به‌داوی شەیتان، گرفتاره خوەم بێ کەردەی مەقبووڵ، وەک دار بێ سەمەر تەوبه‌شکێنی هەزار، باره خوەم موددەعی سوننەت، فەڕز ئەو دوا خەر! بۆ ئەدای واجب، زۆر قەرزاره خوەم! غەیبەتکەر خەڵکی، به بێ ئە ندێشه له جورم و گونا، ڕەش تۆماره خوەم خۆ به پاک زان و، بەدبین له خەڵکی! دوچاری فیکرەی، ناهەنجاره خوەم! ئیددیعا زلەی، قەدر کەس نەزان! توندوتیژ بێکەڵک، وەک بیباره خوەم!
له‌ ژیاندا شتێك بانتر له‌ به‌خته‌وه‌ری بوونی نییه لەڕاستیدا ئەمڕۆ شاڵاوی کولتوور و دابونەریتی کۆمەڵگەی ئێمە بەگشتی هۆگر و گیرۆدەی کامەرانی بووە، ئەگەر چی ئێمە بۆ دەستەبەرکردنی بەختەوەری لە کۆمەڵێک گریمانە و پاڵنەری توکمەی بەرچاوی وەک: پیشەی باش، دۆستانی دڵخواز، باڵەخانەی ڕەنگین و لەبەردڵان و کڕینی ئوتوومبێل، ماڵ و... کەڵگ وەردەگرین بۆ ژیانێکی پۆزەتیڤ، بەڵام زۆربەی ئێمە هەست بە ئاسوودەیی و ئۆقرەیی ناکەین! بەڵکوو بە پێچەوانەی ڕەزامەندی، ژیانێکی ئاڵۆز و بێ ئاکام کە پڕیەتی لە نەخۆشی خەمۆکی و خەماژۆیی تاقی دەکەینەوە.
دەردەدڵێک لەگەڵ جگەرگۆشەکەم مناڵە شیرینەکەم؛ ئەو کاتەی هاتییە سەر دونیا، زۆر خۆشحاڵ بووم و بوویە تیشکدەری دڵ و گیانم. زۆرم خۆش دەوێی، ئەگەر چی هێندێک جار تووندوتیژ و بەزاکوون دەبم لەگەڵ تۆ، بەڵام ئەوەی بزانە هەموو ئەو لاساری و تووندوتیژییەم بۆ بەختەوەری تۆیە. هەرچەندە ئەوە باش دەزانم هەندێک جار منیش ڕێگای ڕاست ناپێوم و ڕەنگە وشەی ڕەق و دژوار و تووند بەکار بێنم.
مێروولە مامۆستای دڵپاکی! بە پێی توێژینەوەیەکی ئیعجازی زانستی دەرکەوتووە کە مێروولەکان، لە ناوچەی ژیانی کۆمەڵایەتی خۆیان بۆ دژگەنکردنی نەخۆشینەکانی مەترسیدار لە کۆ ئەندامەکانی جەستەی خۆیان، هاوڕێ لەگەڵ ژیانی خێزان و ئەو ناوچەی ژیانی تێدا بەسەر دەبەن، ئەرکی خۆیان لە مرۆڤی ئاسایی باشتر و وڕیاتر بەجێ دێنن، هاوکات لەگەڵ ئەوەشدا دەزانن چۆن و بە چ شێوازێک بەرگری لە بڵاوبوونەوەی نەخۆشینەکانی پێوەندیدار بە کارگەگوڵە و هەر ڤایرۆسی مەترسیدار بگرن.
Syndicate content