بیانیه‌ی پایانی سی‌امین جلسه‌ی اضطراری شورای افتای اروپا در خصوص فناوری ارتباطی

ترجمه: 
اصلاحوب
بیانیه‌ی پایانی سی‌امین جلسه‌ی اضطراری شورای افتای اروپا در خصوص فناوری ارتباطی

بیانیه‌ی پایانی سی‌امین جلسه‌ی اضطراری شورای افتای اروپا در خصوص فناوری ارتباطی

زمان جلسه: ۱ تا ۴ شعبان ۱۴۴۱

عنوان: تحولات فقهی در خصوص ویروس کرونا

به توفیق الهی سی‌امین جلسه‌ی اضطراری شورای اروپایی افتا و تحقیقات اسلامی از طریق فناوری ارتباطی زوم در روزهای یکم تا چهارم شعبان ۱۴۴۱با عنوان «تحولات فقهی در شرایط شیوع کرونا» برگزار شد. ریاست این جلسه را شیخ صهیب حسن عبد الغفار کاردار رئیس مجلس برعهده داشت و بیشتر اعضای شورا و شماری از پزشکان متخصص هم در آن حضور داشتند از جمله: 

دکتر یحیی مکی پزشک، محقق و متخصص ویروس از فرانسه

دکتر  انس شاکر متخصص بیهوشی و احیاء از فرانسه

دکتر محمد الهمص مشاور بیماری‌های داخلی و حاد از انگلستان 

دکتر منذر رجب متخصص بیماری‌های داخلی و قلب و پزشک خانواده از آلمان

جلسه‌ی افتتاحیه با خوشامدگویی شیخ حسین حلاوه دبیرکل شورا آغاز شد که در آن بر اهمیت دوره و اسباب برگزاری زودهنگام آن پرداخت. وی همچنین در خصوص سؤالات فراوانی که پیرامون ویروس کرونا به دبیرکلی شورا رسیده است سخن گفت و تأکید کرد در این باره مسائلی وجود دارد که به اجتهاد جمعی برآمده از محکمات و مقاصد شرع نیازمند است تا شرایط و مصالح مردم را مراعات کند و در راستای آسان‌گیری بر مردم بکوشد و شیوه‌ی شورای اروپایی افتا و تحقیقات اسلامی همواره چنین بوده است. شیخ حلاوه ضمن تقدیر و تشکر از علمای عضو شورا در پذیرش دعوت و شرکت در جلسه با وجود مشغله‌های فراوان، از حضور پزشکان در شرایط دشوار کنونی و کمبود وقت هم تشکر کرد. وی بر اهمیت مراجعه‌ی فقها به پزشکان معتمد و تقویت فتاوا و نظرات خود با اطلاعات دقیق تأکید و خاطرنشان کرد این شورا همواره بر حضور کارشناسان در کنار فقها برای بررسی مسائل اقتصادی و نجومی و غیره تأکید دارد. شیخ صهیب حسن کاردار رئیس شورا بار دیگر با تشکر از اعضای شورا و پزشکان حاضر، برگزاری دوره در این شرایط و با این فناوری پیشرفته را مهم ارزیابی کرد. سپس جلسه ادامه یافت و بحث و گفتگو آغاز شد و چهار نفر پزشک حاضر با بیان حقایق و اطلاعات پزشکی و اشکالات علمی در مورد پیشگیری و ابتلا و تعامل با حالات مرگ و میر در میان مسلمان، تأکید کردند فقیه باید آگاهی‌ لازم در مورد ویروس داشته باشد تا فتوای او درست و بی‌اشکال باشد. سپس علمای شورا سؤالات خود را از پزشکان    پرسیدند و آنان نیز به دقت پاسخ دادند. سپس جلسات پاسخ‌گویی به فتاوا و سؤالات فوری که در اختیار شورا قرار گرفته است ادامه یافت. 

این جلسه پس از بحث‌های گسترده با فتاوا و سفارشات زیر پایان یافت:

نخست: فتاوا

مقدمه‌ای بر دیدگاه اسلام نسبت به طاعون و بیماری‌های همه‌گیر

دیدگاه اسلامی بر قواعد و سنت‌های الهی در جهان هستی و بشر حاکم است؛ خدای متعال می‌فرماید: 

"فَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً ۖ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلاً" [فاطر: 43].  

پس هرگز در سنت الهی تبدیلی نمی‌یابی، و هرگز در سنت الهی تغییری نمی‌یابی.‌

برخلاف فلسفه‌های دیگر که تنها اسباب و نتایج مادی را به رسمیت می‌شناسد؛ نتایجی که به لحاظ ریاضی و علمی قابل قیاس و محاسبه و ملاحظه است، در اسلام اما برخی از اسباب، مادی صرف هستند و برخی معنوی و غیبی و تفسیر منطقی ظواهر گاهی به اهداف مشخصی بستگی دارد که نظام هستی با مجموعه‌ای از قوانین کلان در صدد رسیدن به آن است؛ قوانینی که در اصل برای گره زدن حال به آینده تدوین شده است.  

این اهداف و قوانین عالی مجموعه سنت‌های الهی هستند یعنی قواعد و هنجارهایی که خداوند برای استحکام نظام هستی وضع کرده است. 

از جمله‌ی این سنت‌ها بر اساس مفاهیم قرآنی، سنت‌ ابتلا و آزمایش است که هدف از آن جلوگیری از سرکشی بشر و فساد در زمین است: "ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُم بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ" [روم: 41]

به خاطر کار و کردار مردم، تباهی در بر و بحر فراگیر شده است، تا [خداوند] جزای بخشی از کار و کردارشان را به آنان بچشاند، باشد که بازگردند [و به خود آیند]. 

در مقابل هم سنت‌هایی وجود دارد که در قالب خوشی و فراخی نعمت‌های آسمانی و زمینی بروز می‌کند و خواهان اصلاح در زمین و تقوا و پرهیزکاری و استغفار از گناهان است:

"وَلَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرَىٰ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَيْهِم بَرَكَاتٍ مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَلَٰكِن كَذَّبُوا فَأَخَذْنَاهُم بِمَا كَانُوا يَكْسِبُونَ" [أعراف: 96]

و اگر اهل آن شهرها ایمان آورده و تقوا پیشه کرده بودند، بر آنان [درهای‌] برکات آسمان و زمین می‌گشودیم، ولی [آیات و پیامهای ما را] دروغ انگاشتند، آنگاه به خاطر کار و کردارشان ایشان را فروگرفتیم.‌

بیماری کووید 19 یا کرونا یکی از سنت‌های الهی است و علت و سبب آن فساد در تعامل انسان با محیط و منابع طبیعی و انواع و اقسام ظلم و ستم و بی‌ایمانی و بی‌اخلاقی است. چنان که ملاحظه می‌شود تعادل کلی جهان در دهه‌ها و سال‌های اخیر مختل شده است و سنت الهی با کسی تعارف ندارد و خداوند در پایان کسانی را نجات می‌دهد که امانت نهی از منکر را رعایت می‌کنند: 

"فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ" [أعراف: 165]

و چون پندی را که به ایشان داده بودند، از یاد بردند، کسانی را که ناهیان از منکر بودند نجات دادیم و ستمکاران را به عذابی شدید گرفتار کردیم چرا که نافرمانی کرده بودند.

پس از درک هوشیارانه از واقعیت بر اساس سنت‌های الهی، ما باید برای تغییر این واقعیت به سمت بهتر شدن در تمام سطوح گام برداریم؛ اما این ویروس کشنده مأموریت خود را انجام می‌دهد و به امید خدا صحفه‌ی آن پیچیده می‌شود چنان که طاعون‌های کشنده در طول تاریخ رفته‌اند و اثری آنها باقی نمانده است و تنها خردمندان هستند که عبرت می‌گیرند. 

فتوای شماره‌ی 1/30: آیا ویروس‌ها و حوادث ناگوار مجازات الهی هستند؟

پرسش: آیا ویروس‌ها و حوادث ناگوار مجازات الهی برای مردم هستند؟

پاسخ: بلایا و حوادثی که برای انسان پیش می‌آید از سنت‌های زندگی هستند و مردم خواه به صورت فردی یا جمعی از وقوع مصائب در امان نیستند و با اختلاف جایگاه و مرتبه‌ای که دارند به آن دچار می‌شوند. ابتلا هم با شر ممکن است و هم با خیر.

خدای متعال فرموده است: 

"کلُّ نَفْسٍ ذَائِقَةُ الْمَوْتِ ۗ وَنَبْلُوكُم بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً ۖ وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ" [أنبياء: 35]

هر جانداری چشنده [طعم‌] مرگ است و شما را به بد و نیک، چنانکه باید و شاید، می‌آزماییم، و به سوی ما بازگردانده می‌شوید.

ابن کثیر در تفسیر این آیه می‌نویسد: "یعنی گاهی شما را با مصائب و گاهی با نعمت‌ها می‌آزماییم تا ببینیم چه کسی شکرگزار و است و چه کسی ناسپاس؛ چه کسی صبر می‌کند و چه کسی ناامید می‌شود". ایمان به قضا و قدر و سرنوشت الهی اعم از خیر و شر از ثوابت اسلام است؛ خواه حکمت الهی آن را دریابیم یا در نیابیم. اما این ایمان راسخ مسلمان را از تدبر و اندیشه و عبرت گرفتن باز نمی‌دارد. حوادث طبیعی که همه‌ی انسان‌ها اعم نیک و بد را در بر می‌گیرد گاهی مایه‌ی عبرت‌گیری بشر است؛ انسان‌ها هر چند به پیشرفت مادی و علمی دست یافته باشند نباید بخش روحی و اخلاقی را فروگذار کنند. باید اعتماد خود را به آفریدگار بزرگ تقویت کنند و به ارزش‌های بنیادین مانند عدالت اجتماعی و هم‌زیستی مسالمت‌آمیز و احترام به کرامت بشری و همکاری همگانی در راه نیکی و پرهیزکاری پایبند باشند. 

ابتلا به این مفهوم انتقام از مردم نیست زیرا خدای متعال نسبت به بندگان دلسوز و مهربان است: "إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَّحِيمٌ" [بقره: 143]

بلایا حکمت‌هایی دارند که برخی از آنها عبارتند از: 

یادآوری نعمت‌های خداوند به مردم در حین فقدان آن؛ بیمار نعمت سلامتی را بهتر درک می‌کند؛ کسی که در ترس و اضطراب است نعمت امنیت را بهتر می‌فهمد. انسان بر اثر عادت، در بسیاری اوقات فضایل و نعمت‌های ظاهری و باطنی خداوند را فراموش می‌کند: 

"أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُم مَّا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً ۗ وَمِنَ النَّاسِ مَن يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُّنِيرٍ" [لقمان: 20].

آیا نیندیشیده‌اید که خداوند آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است، برای شما رام کرد، و نعمتهای آشکار و پنهانش را بر شما تمام کرد، و از مردم کسی هست که بدون هیچ علمی و هیچ رهنمودی و هیچ کتاب روشنگری در حق خداوند مجادله می‌کند.

هر چند بندگان نعمت‌های خدا را بیشتر یادآوری کنند بیشتر شکرگزار شده و به فضل خدا قانع می‌شوند. 

هشدار به انسان‌ها برای این که به خدا پناه ببرند و از او کمک و یاری بخواهند؛ انسان بر اساس فطرت خود هنگام سختی و دشواری به دنبال کسی می‌گردد که به او کمک کند و دادش برسد. پس وقتی بفهمد که خدای متعال در کنار بنده است و در شرایط سخت او را کفایت می‌کند، در درون خود آرامش و اعتمادی را احساس می‌کند که در رویارویی با بلایا به او کمک می‌کند و از وابستگی به غیر خدا می‌رهاند: 

"يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَنتُمُ الْفُقَرَاءُ إِلَى اللَّهِ ۖ وَاللَّهُ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ" [فاطر: 15].

انسان در حالت سختی و مشقت با دعا و نیایش به درگاه خدا از او پناه می‌جوید.

خدای متعال می‌فرماید: 

"وَإِذَا غَشِيَهُم مَّوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُم مُّقْتَصِدٌ ۚ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ" [لقمان: 32].

و چون موجی سایبان‌وار آنان را فراگیرد، خداوند را در حالی که دین خود را برای او پیراسته می‌دارند، به دعا می‌خوانند آنگاه چون آنان را برهاند و به خشکی برساند، بعضی از ایشان میانه‌رو [و درستکارند] [و بعضی کجرو] و جز غدار ناسپاس کسی منکر آیات ما نمی‌شود.

"فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُم بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا" [أنعام: 43].

پس چرا هنگامی که عذاب ما به سراغشان آمد زاری و خاکساری نکردند؟

گاهی مصائب و بلایا به منزله‌ی هشدار برای بندگان برای پرهیز از گناه و معصیت است. از رحمت خداوند بر بندگانش این است که به آنان هشدار می‌دهد تا از گناه و مخالفت با اوامر الهی دست بردارند. چون زیان معصیت به انسان و جامعه باز می‌گردد و به خدا نمی‌رساند. در این هشدار همه‌ی انسان‌ها با هم برابرند و مؤمن با غیر مؤمن فرقی ندارد. پس ابتلا انتقام نیست بلکه هشداری است تا انسان از گناه دست بردارد و به راه حق باز گردد. خدای متعال می‌فرماید: 

"وَمَا أَصَابَكُم مِّن مُّصِيبَةٍ فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُو عَن كَثِيرٍ" [شورى: 30].

و هر مصیبتی که به شما برسد از کار و کردار خودتان است، و او از بسیاری [گناهان‌] در می‌گذرد.

لازم به یادآوری است که خداوند امتیازاتی به پیامبرش محمد (ص) به عنوان خاتم پیامبران داده است تا وجه امتیاز او بر دیگر بندگان باشد؛ از جمله گناهکاران امتش را از مجازات کلی و نابودی عمومی در دنیا چنان که برای امت‌های گذشته رخ داده است معاف کرده است و حساب آنان را به آخرت موکول کرده است تا مجال توبه و بازگشت پیدا کنند. به همین خاطر پیامبر این امت مخالفانش را نفرین نکرده است. از ابو هریره روایت است که فرمود: از رسول خدا خواستند تا مشرکین را نفرین کند فرمود: "إني لم أبعث لعّانا، وإنما بُعثت رحمة" من برای لعن و نفرین برانگیخته نشده‌ام بلکه مایه‌ی رحمت هستم. [مسلم]

طبری در تفسیر آیه‌ی "وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ إِلَّا تَخْوِيفًا" [إسراء: 59] و ما [این گونه‌] معجزات را جز برای بیم دادن نمی‌فرستیم‌؛ از قتاده آورده است: خداوند بندگانش را با هر آیه‌ و نشانه‌ای که بخواهد بیم‌ می‌دهد تا عبرت گیرند و یادآور شوند و به سوی او بازگردند. آورده‌اند که در زمان ابن مسعود در کوفه زلزله‌ای رخ داد و ابن مسعود گفت: ای مردم خدا شما را سرزنش می‌کند پس به هوش باشید. از حسن نیز نقل است: آیه‌ی "وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ إِلَّا تَخْوِيفًا" یعنی مرگ فاجعه‌بار. 

ابتلا عام است برای مؤمن و غیر مؤمن رخ می‌دهد بلکه مؤمن بیشتر در معرض بلا قرار می‌گیرد زیرا ایمان بینش برخورد با بلا و مصیبت را به او می‌دهد. پیامبر اسلام در حدیث صحیح می‌فرماید: پیامبران بیش از همه در معرض بلا و مصیبت قرار می‌گیرند سپس کسانی که به آنان شبیه‌ترند. باید بگوییم: ابتلایی که برای هشدار نسبت به گناه است، هر گونه عملکرد بد انسان را شامل می‌شود خواه در رابطه‌ی او با پروردگارش یا با انسان‌های دیگر یا با محیط پیرامون و جهان هستی. امروزه ناهنجاری‌های انسان در تمام این زمینه‌های بر کسی پوشیده نیست. امروزه وبای کرونا صدای اعتراض خردمندان جهان را بلند کرده است که خواهان دوری از بسیاری از ارزش‌های نادرستی است که بر زندگی مردم سایه افکنده است. آنان به این نتیجه رسیده‌اند که این برهه از تاریخ بشریت خط فاصلی بین پیشا کرونا و پسا کرونا خواهد بود. خللی که به ارزش‌ها و اخلاق وارد شده است و مشکلاتی که در اجرای عدالت در میان مردم و تقسیم عادلانه‌ی ثروت در میان آنان رخ داده است، خلل در زمینه‌ی تعامل با محیط زیست و محافظت از آن در برابر آلودگی و تغییر، ناسامانی ناشی از جنگ‌افروزی و درگیری همه و همه از گناهانی هستند که بشریت باید از آنها توبه کند. ابتلا هشداری است به بشریت تا به نتیجه‌ی ظلم و تجاوز خود پی ببرد.  

فتوای شماره‌ی 2/30: کارکرد دین در تعامل با ویروس‌ها و حوادث 

پرسش: کارکرد دین در زمینه‌ی گسترش ویروس‌ها و پیامدهای آن چیست؟ 

پاسخ: ویروس کرونا که اخیرا جهانگیر شده است، همه‌ی کشورها را با تمام توان مادی و بهداشتی بسیج کرده است. بدون شک رویارویی با این وبا مقتضی آن است که انسان تمام توانمندی‌های مادی و معنوی خود را به کار گیرد. دین در زمینه‌ی رویارویی با خطر ویروس کرونا و در امان ماندن از آن کارکردهای زیر را دارد:

-  مهم‌ترین وظیفه‌ی دین مجهز کردن انسان به نیروی ایمان است؛ ایمان او را به سمت خیر و نیکی رهنمایی می‌کند و به او قدرت معنوی می‌بخشد تا بتواند با صلابت و استواری در برابر سختی‌ها ایستادگی کند. انسان در رویارویی با بیماری‌ها به ایمنی و سلامتی جسمی و روحی نیازمند است و این چیزی است که پزشکان و مختصصان به آن اعتراف می‌کنند. بیمار هر چند آرامش و اعتماد به نفس داشته باشد بهتر می‌تواند با بیماری مقابله کند. با این حال باید اسباب پیشگیری و درمان را مراعات کند. از اسباب مصونیت انسان توجه به سیستم بهداشتی در زندگی اعم از خوراک و حرکت و مراقبت است؛. اینها عناصر پیشگیری هستند که در دین مورد تأکید قرار گرفته‌اند. خدای متعال به انسان دستور داده است از پاکی‌ها بخورد و از خوردن ناپاکی و پلیدی بپرهیزد. در آیه‌ی زیر با یادآوری مفاد تمام رسالت‌های آسمانی به پیامبرش تأکید می‌کند: 

"الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِندَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنجِيلِ يَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ ۚ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنزِلَ مَعَهُ ۙ أُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ" [اعراف: 157] 

کسانی که از فرستاده و پیامبر امی پیروی می‌کنند، که نام [و نشان‌] او را در تورات و انجیل که در نزدشان است، نوشته می‌یابند، [همو] که آنان را به نیکی فرمان می‌دهد و از ناشایستی باز می‌دارد، و پاکیزه‌ها را بر آنان حلال و پلیدی‌ها را حرام می‌دارد، و از آنان قید و بندهای [پیمان‌های‌] سنگین را که بر آنان مقرر شده بود بر می‌دارد، و کسانی که به او ایمان آورده و او را گرامی داشته و یاری کرده‌اند و از نوری که همراه او نازل شده پیروی می‌کنند، اینان رستگارند.

ابن کثیر در تفسیر پاکی و ناپاکی به نقل از برخی از علما می‌نویسد: "هر آنچه خدا حلال کرده است پاکیزه و برای جسم و دین سودمند است و هر آنچه را حرام کرده است ناپاک و برای جسم و دین زیانبار است".

از کارکردهای دین همچنین توجه به نظافت و پاکیزگی در همه‌ی جوانب است. عجیب نیست که باب نخست فقه اسلامی به باب طهارت مشهور است و نخستین ورودی عبادات محسوب می‌شود؛ از احکام غسل و چگونگی وضو و پاکیزه کردن اعضای ظاهری بدن و تشویق به شتستن دست‌ها پیش و پس از غذا و تشویق به مسواک زدن و خوشبو کردن دهان با چوب تر سواک. در سنت بر ویژگی‌های فطری و جلوگیری از آلوده و فاسد شدن غذا تأکید شده است و همه‌ی اینها آموز‌ه‌های بهداشتی هستند که می‌خواهد نظافت و پاکیزگی را به رفتار عمومی انسان در زندگی تبدیل کند. 

در صحیح بخاری جابر از رسول خدا آورده است که فرمود: 

"أطفئوا المصابيح إذا رقدتم، وغلّقوا الأبواب، وأوكوا الأسقية، وخمّروا الطعام والشراب" 

هنگام خواب چراغ‌ها را خاموش کنید و درها را ببندید و بر کوزه‌های آب و ظر‌ف‌های غذا سرپوش بگذارید. 

در لفظ مسلم آمده است: "لا يمرّ بإناء ليس عليه غطاء، أو سقاء ليس عليه وكاء، إلا نزل فيه من ذلك الوباء"هر کوزه‌ یا ظرفی که سرپوش نداشته باشد وبا در آن داخل می‌شود. 

بدون شک این آموز‌ه‌های بهداشتی تأثیر بسزایی در پیشگیری از بیماری‌ دارند و این چیزی است که مراکز پزشکی هم بر آن تأکید می‌کنند. وقتی مؤمن به این رهنمودها توجه کند هم منافع بهداشتی آن شامل حالش می‌شود و هم یک عمل عبادی را انجام می‌دهد و این باعث می‌شود بیشتر به انجام آن ترغیب شود. 

از رهنمودهای دین در زمان شیوع وبا مراعات مسائل بهداشتی برای جلوگیری از گشترس بیماری است. در حدیث صحیح اسامه بن زید از رسول خدا روایت کرده است که فرمود: "إذا سمعتم الطاعون بأرض، فلا تدخلوها، وإن وقع بأرض، وأنتم فيها، فلا تخرجوا منها" هر گاه شنیدید طاعون در منطقه‌ای شیوع یافته است به آن وارد نشوید و اگر در آنجا بودید از آن خارج نشوید. متفق علیه. این رهنمود نبوی در زمان هنگام شیوع وبا به مؤمن می‌آموزد که در برابر آفات از خود محافظت کند و به خود و دیگران آسیب نرساند. در حدیث نبوی این قاعده‌ی کلی شرعی را می‌خوانیم که می‌گوید: زیان دیدن و زیان رساندن جایز نیست. [به روایت امام مالک در موطا]. در شرح حدیث در کتاب المنتقی شرح موطا مالک آمده است: ضرر یعنی کاری یا چیزی که برای تو منفعت دارد و به زیان همسایه‌ات تمام می‌شود؛ ضرار یعنی کاری یا چیزی که منفعتی برای تو ندارد و برای همسایه‌ات زیانبار است. بنابر این – والله اعلم – ضرر یعنی کاری که انسان به سود خود و به زیان دیگری انجام می‌دهد و ضرارر یعنی کاری که انسان به قصد زیان رساندن به دیگران انجام می‌دهد. 

از کارکردهای دین در رویارویی با وبای کرونا: 

- تشویق مؤمنان به رعایت آموزه‌های بهداشتی از سوی مراکز رسمی است تا از جان خود و دیگران محافظت کنند. دین آمده است تا مسؤولیت اجتماعی را در میان مردم نهادینه کند. در حدیث سفینه از رسول خدا آمده است: مثال کسی که به حدود خدا پایبند است و کسی که آن را نقض می‌کنمد مثال گروهی است که سوار کشتی شدند و بنابر قرعه در کشتی نشستند؛ برخی بر عرشه‌ی آن و برخی در پایین. کسانی که در پایین کشتی بودند برای آب بایست بالا می‌آمدند و از کنار افراد عرشه می‌گذشتند. با خود گفتند چه بهتر است در جای خود سوراخی ایجاد کنیم و آب برداریم و عرشه‌ی نشینان را آزار ندهیم. اگر اینان را به حال خود رها کنند همگی هلاک می‌شوند و اگر مانع کارشان شوند خود و دیگران نجات می‌یابند. [صحیح بخاری]

- احساس مسؤولیت در برابر دفع این وبا با استفاده از تمام ظرفیت‌ها و وسایل؛ پزشک و پرستار باید به وظیفه‌‌ی خود در زمینه‌ی درمان بیماران عمل کنند. پژوهشگر باید در زمینه‌ی کشف دارو و واکسن برای بیماری بکوشد. افراد دیگر باید به درماندگان و افراد مسن کمک کنند. سرمایه‌دار باید اموالش را برای تحقیقات علمی و برآوردن نیازهای مردم هزینه کند. همه باید بدانند که تلاش برای رفع نیازهای مردم از بزرگ‌ترین اعمال صالح است و در حدیث شریف درباره‌ی محبوب‌ترین مردم نزد خدا آمده است: "أحبّ الناس إلى الله تعالى أنفعهم للناس" محبوب‌ترین مردم نزد خدا سودمندترین آنان برای مردم هستند. [حدیث حسن به روایت ابن ابی الدنیا و طبرانی و غیره].

حوادث و مصائبی که به انسان می‌رسد باید آنان را به خدا نزدیک کند و باعث تجدید ایمان شود تا با زاری و تسلیم در برابر خدا خواهان رفع بلا شوند: 

"وَلَنُذِيقَنَّهُم مِّنَ الْعَذَابِ الْأَدْنَى دُونَ الْعَذَابِ الْأَكْبَرِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ" (سجده: 21)

 و به ایشان عذاب کوچکتر را غیر از عذاب بزرگتر، می‌چشانیم باشد که بازگردند.

"فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُم بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَٰكِن قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ" (انعام:43).

پس چرا هنگامی که عذاب ما به سراغ‌شان آمد زاری و خاکساری نکردند؟ زیرا دل‌هایشان سخت شده و شیطان کار و کردارشان را در نظرشان آراسته بود.

فتوای شماره 3/30: مشروعیت تعطیلی نماز جماعت در مساجد به خاطر شیوع ویروس کرونا

پرسش: آیا در شریعت اسلام نصی وجود دارد که سلامتی را بر انجام عبادات مقدم می‌دارد؟ در قرآن و سنت نبوی در خصوص تعطیلی نمازهای جماعت در مساجد در شرایط حاضر چه دلیلی یافت می‌شود؟

پاسخ: آموزه‌های اسلامی بر حفظ جان انسان و حمایت از آن در برابر هر نوع آزار و اذیت تأکید دارد؛ اسلام این مسأله را از جمله ارزش‌های کلانی می‌داند که دین در صدد نهادینه کردن آنهاست. توجه به جان انسان‌ها در اسلام تا حدی است که به مسلمان اجازه داده است در حالت اکراه و اجبار کلمه‌‌ی کفر را بر زبان آورد و جان خود را نجات دهد: 

"مَن كَفَرَ بِاللَّهِ مِن بَعْدِ إِيمَانِهِ إِلَّا مَنْ أُكْرِهَ وَقَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمَانِ وَلَٰكِن مَّن شَرَحَ بِالْكُفْرِ صَدْرًا فَعَلَيْهِمْ غَضَبٌ مِّنَ اللَّهِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ" [نحل: 106]

هر کس که بعد از ایمانش به خداوند کفرورزد [بازخواست شود] مگر کسی که وادار شود، و دلش به ایمان آرام و استوار باشد، ولی کسانی که دل بر کفر نهاده باشند، خشم خداوند بر آنان است و عذابی سهمگین [در پیش‌] دارند 

به بیمار و مسافر اجازه داده است در هنگام سختی و ضعف جسمی برای حفاظت از خود روزه نگیرند: 

"فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّام" [بقره: 184]

و هرکس از شما که بیمار یا در سفر باشد، تعدادی از روزهای دیگر [روزه بگیرد.] 

در این حالات اجازه داده است با ترک عزیمت و انجام کامل عمل، از رخصت استفاده کنند. به همین خاطر و در راستای حفاظت از جان انسان‌ها و جلوگیری از انتشار ویروس، از باب اولی تعطیلی نمازها در مساجد و خواندن آن در خانه‌ها جایز است. 

در کنار قواعد شرعی از قبیل ضرر باید از بین برود، ضروریات مسائل ممنوعه را جایز می‌کند، مشقت و سختی مقتضی آسان‌گیری است، دلایل ترک برگزاری نمازها در مساجد در این شرایط سخت عبارتند از: 

1- شیخین از ابو هریره روایت کرده‌اند که فرمود: پیامبر اسلام فرمود: "لاَ يُورِدَنَّ مُمْرِضٌ عَلَى مُصِحٍّ" انسان بیمار بر انسان سالم وارد نشود. پزشکان تأکید می‌کنند که ویروس کرونا به دلایلی تا مدت‌ها آشکار نمی‌شود؛ به همین خاطر با هر تماسی انتقال می‌یابد؛ در هنگام ورود و خروج مساجد و قرار گرفتن در صف‌های نماز و تکرار سجده در یک جا ویروس منتثل می‌شود. 

2- شیخین از عبد الرحمن بن عوف روایت کرده‌اند که فرمود: پیامبر اسلام فرمود: هر گاه شنیدید وبا در جایی شیوع یافته است به آنجا نروید و اگر در منطقه‌ی وبازده بودید از آن خارج نشوید و فرار نکنید. اگر رعایت این مسأله در کشورها و مناطق و شهرها ضروری است بنابراین به طریق اولی در تجمع‌های کوچک‌تر مانند مساجد باید مراعات شود و حمایت از جان انسان‌ها مقتضی آن است که درهای مساجد به کلی بسته شود به ویژه که جایگزین شرعی برای جمعه و جماعت وجود دارد.      

 3- قیاس ترک جمعه به خاطر باران که باعث شد مردم سرهایشان را بپوشانند؛ در صحیحین آمده است: عبد الله بن عباس در روز بارانی به مؤذن خود گفت: وقتی أشهد أن محمدا رسول الله گفتی "حی علی الصلوة" نگو بلکه بگو "صلوا في بیوتکم". در خانه‌های خود نماز بخوانید. مردم از شنیدن این عبارت شگفت‌زده شدند؛ ابن عباس گفت: آیا تعجب می‌کنید؟ آن که بهتر از من بود (یعنی رسول خدا) چنین کرد. بدون شک خطر ویروس و مشکلات آن، از خطر رفتن به نماز جمعه در روز بارانی بزرگ‌تر است.  

4- فقها اتفاق نظر دارند که ترس از جان و خانواده برای ترک جمعه و جماعت عذر محسوب می‌شوند؛ پیامبر اسلام می‌فرماید: "مَنْ سَمِعَ الْمُنَادِيَ فَلَمْ يَمْنَعْهُ مِنْ اتِّبَاعِهِ عُذْرٌ قَالُوا: وَمَا الْعُذْرُ؟ قَالَ: خَوْفٌ أَوْ مَرَضٌأ قَالُوا: وَمَا الْعُذْرُ؟ قَالَ: خَوْفٌ أَوْ مَرَضٌأ". هر کس صدای اذان را بشنود و عذری نداشته باشد باید در نماز شرکت کند. پرسیدند عذر چیست؟ فرمود: ترس یا بیماری. [ابو داود و نسائی] اگر کسی که مسافرت می‌کند یا با مردم می‌آمیزد و از انتقال ویروس به خود و خانواده‌اش بیم دارد، از شرکت در جمعه و جماعت معذور است. 

فتوای شماره 4/30: حکم نماز جمعه در خانه با پیگیری خطبه از طریق وسایل ارتباط جمعی

پرسش: آیا خواندن نماز جمعه از دور جایز است؟ به این صورت که امام خطبه را با حضور یک یا دو نفر در منبر مسجد بخواند و سایر مردم خطبه را در خانه‌های خود پیگیری کنند سپس به امام اقتدا کنند و به جای نماز ظهر جمعه بخوانند؟ 

پاسخ: نماز جمعه در خانه با پخش مستقیم از رادیو یا تلوزیون یا دیگر وسایل ارتباطی جایز نیست و جای نماز جمعه را نمی‌گیرد. کسی که به این روش نماز جمعه بخواند نماز ظهر از او ساقط نمی‌شود. این نظر هیأت‌ها و مؤسسات افتا و نیز نظر جمهور فقهای معاصر است که دهه‌ها پیش از مواجهه با این بیماری به آن رسیده‌اند. زیرا نماز جمعه یک عبادت توقیفی و تعبدی است که ویژگی و هیأت شرعی خود را دارد که بدون مراعات آن صحیح نیست. گفتار و عملکرد رسول خدا از زمان وجوب جمعه تا وفات ایشان مؤید این ویژگی و شروط و ارکان است. از زمان پیامبر اسلام تا امروز ادای نماز جمعه به تواتر این گونه بوده است و هیچ تغییری نکرده است. برگزاری نماز جمعه در خانه‌ها به شکلی که گفته شد با شکل و شمایل نبوی آن مخالف است. ابداع شکل دیگری از نماز جمعه با عملکرد پیامبر تضاد دارد و نماز را باطل می‌کند. بنابراین برگزاری نماز جمعه در خانه‌ها با شنیدن خطبه از وسایل ارتباط جمعی به دلایل زیر نادرست است: 

نخست: آیه‌ی سوره‌ی جمعه:  "يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَىٰ ذِكْرِ اللَّهِ"[جمعة: 9] ای مؤمنان چون برای نماز روز جمعه بانگ [اذن‌] در داده شود، به سوی یاد کرد خداوند بشتابید و خرید و فروش را رها کنید، اگر بدانید این برایتان بهتر است‌.

 این آیه به مؤمنان دستور می‌دهد که برای ادای نماز جمعه حرکت کنند و علمای فقه و تفسیر بر وجوب رفتن برای نماز جمعه اتفاق نظر دارند. رفتن برای نماز با خواندن آن در خانه و پیگیری از رادیو محقق نمی‌شود. در احادیث نبوی هم جمعه دارای هیأت و احکامی است که با خواندن آن در خانه کامل نمی‌شود. مانند حدیث اوس بن اوس ثقفی که می‌فرماید: از رسول خدا شیندم که فرمود: "من غسَّل يومَ الجمعةِ واغتسل، ثم بكَّر وابتكر، ومشى ولم يركبْ، ودنا من الإمام، واستمع، وأنصت، ولم يَلْغُ، كان له بكلِّ خطوةٍ يخطوها من بيتِه إلى المسجدِ، عملُ سَنَةٍ، أجرُ صيامِها وقيامِها" هر کس در روز جمعه غسل کند و وضو بگیرد سپس زودتر با پای پیاده و قدم‌های آهسته به سمت مسجد حرکت کند، آنگاه در نزدیکی امام بنشیند و سکوت کند و گوش فرا دهد و دچار لغو نشود با هر قدمی که از خانه تا مسجد بر می‌دارد عمل یک سال برای او نوشته می‌شود از روزه و نماز. [احمد، ابو داود، نسائی و ابن ماجه با سند حسن] بنابراین اگر در خانه و پشت سر تلوزیون نماز بخوانیم معانی زود رفتن و نشستن در مسجد چگونه به دست می‌آید؟

دوم: جمعه یک فریضه است که هیأت و ویژگی شرعی و مقاصد خود را دارد؛ اهل علم بر فرض بودن این وقت از روز برای ادای نماز جمعه یا ظهر، اتفاق نظر دارند اما در این که کدام‌یک اصل است و کدام فرع اختلاف است. قول راجح آن است که نماز ظهر اصلا است و جمعه بدل آن؛ زیرا نماز ظهر در شب اسرا فرض شد و جمعه بعدها فرض شد. اگر شرایط نماز جمعه وجود نداشته باشد و از برپایی آن معذور باشیم به اصل که ظهر است باز می‌گردیم. در بسیاری از شهرها و مناطق اسلامی همچنان مساجد جمعه و جماعات از هم جدا هستند و نماز جمعه در مساجد بزرگ برگزار می‌شود و درهای مساجد کوچک در وقت جمعه بسته است تا معنای گردهمایی و عید هفتگی مسلمانان تحقق یاید. همه‌ی این معانی در صورت صحت جمعه پشت سر رادیو و تلوزیون باطل می‌شود. 

سوم: از پیامدهای مستقیم نماز جمعه در خانه و پشت سر تلوزیون، نابود شدن روح این فریضه و ابطال تدریجی جمعه و جماعت‌ها در هنگام کرونا و پس از آن است. اگر نماز جمعه پشت سر تلوزیون درست باشد پس نماز جماعت هم به طریق اولی باید درست باشد در حالی که این یک بهانه برای زیر سؤال بردن اصل مساجد و آبادانی آن است. بنابراین مردم در هر شهر مسجد کوچکی خواهند ساخت که گنجایش یک یا دو نفر با امام را داشته باشد و سایر مردم در خانه و از طریق مشاهده‌ی حرکات نمازگزاران از طریق پخش مستقیم نماز می‌خوانند. شگفت‌تر از همه نماز پشت سر امام حرم است؛ چگونه ممکن است مسلمانان در مناطق گوناگون وقت خود را با وقت حرم تنظیم کنند تا در خانه نماز بخوانند و پاداش دو چندان ببرند؟

چهارم: برای صحت اقتدا، فقها شرط کرده‌اند که امام و مأموم باید در یک مکان باشند و مأموم از حرکات امام آگاه باشد به نحوی که دچار اشتباه نشود که اگر از حرکات امام بی‌خبر باشد نمازش باطل است. همچنین فقها وجود مانع یا فاصل بزرگ بین امام و مأموم مانند دیوار یا رودخانه‌ی بزرگی که کشتی در آن حرکت می‌کند یا حائلی که مانع رسیدن مأموم به امام باشد را جایز نمی‌دانند. اقتدا در خانه از طریق پخش مستقیم و مانند آن باعث اخلال در این شرایط می‌شود و از نگاه جمهور فقها نماز باطل است. به دلیل حدیث: "إنما جعل الإمام ليؤتم به" امام برای آن است که به او اقتدا شود. [متفق علیه]

پنجم: اگر قائل به صحت نماز در این حالت باشیم، یا باید به خاطر بلایی که بر مسلمانان نازل شده است این نظریه بر ضرورت و استثنا بنا شود یا باید آن را بر اصل شرعی بنا کنیم چرا که اجتماع این دو تناقض ایجاد می‌کند و بنا بر یکی از آنها هم باطل است. اما قول اول به دلیل آن که ضرورت احکامی را که جایگزین شرعی دارند تغییر نمی‌دهد و جایگزین جمعه در صورت معذور بودن یا عدم تحقق شروط آن ظهر است. اما دومی چون باعث می‌شود پس از رفع مشکل هم همین روش ادامه یابد در حالی که هیچ کس چنین چیزی نگفته است. 

شورای فقهی از ائمه و خطبای اروپا می‌خواهد در طول هفته در وعظ و ارشاد مردم بکوشند و جای جمعه را برای آنان پر کنند؛ به طوری که نه به جمعه شباهت داشته باشد و نه از هیبت و جایگاه این فریضه در دل مسلمانان بکاهد. از جمعه نام‌گذاری سخنرانی به نام خطبه‌ی جمعه و ایراد آن بر منبر یا نواختن اذان پیش از آن...

فتوای 5/30: نماز جمعه در خانه

پرسش: با توجه به تعطیلی نمازهای جمعه و جماعت در شرایط حاضر، آیا می‌توان با حضور دو سه نفر یا بیشتر در خانه یا محل کار نماز جمعه برگزار کرد؟ به طوری که یکی از آنان خطبه بخواند و جمعه را دو رکعت ادا کنند. یا این که نماز جمعه تنها در مساجد صحیح است؟

پاسخ: برگزاری نماز جمعه در خانه‌ها با صفات پیش‌گفته به لحاظ شرعی جایز نیست و فرض جمعه با آن ادا نمی‌شود. شرعا مردم باید برای محافظت از جان خود و دیگران در خانه بمانند و در این حالت نماز ظهر جایگزین نماز جمعه است هر چند زمان بیماری به درازا بکشد. زیرا حکم رخصت در حالت استثنا تا از بین رفتن سبب باقی است. این چیزی است که دایره‌های فتوای جهان اسلام به آن رسیده‌اند و اکثر فقهای معاصر هم همین نظر را دارند. برای عدم صحت نماز جمعه در خانه‌ها به دلایل زیر استدلال می‌شود:

نخست: اصل در نماز جمعه صفت تعبدی و توقیفی بودن آن است؛ پیامبر اکرم می‌فرماید: "صلوا كما رأيتموني أصلي" آن گونه که من نماز می‌خوانم نماز بخوانید. پیامبر اکرم نماز جمعه را با هیأت و ویژگی‌های مخصوص آن خوانده است و قرآن کریم هم به صراحت بر حرکت به سمت مسجد برای ادای نماز جمعه را تأکید کرده است. چنان که پیامبر اسلام در حالات دیگری که امکان ادای جمعه در خانه وجود داشت این کار را نکرده است. شرعا تصور نمی‌شود که مخاطب جمعه آن را ترک کند. از صحابه‌ی کرام و پس از آنان هم نقل نشده است که نماز جمعه را و لو یک بار بدون هیأت و صفت شرعی و تعبدی آن خوانده باشند. به همین خاطر ساکنان محله‌های مدینه در زمان پیامبر اسلام در روز جمعه مساجد را می‌بستند و برای نماز در مسجد النبی حاضر می‌شدند و اجازه‌ی خواندن در خانه یا مساجد خودشان را نداشتند. 

دوم: جمعه یکی از شعائر الهی است و به همین خاطر اظهار و اعلام آن ضروری است تا مردم در آن حضور یابند و خواندن آن در خانه با این صفت منافات دارد. به همین خاطر کسی که وجود مسجد برای ادای نماز جمعه را شرط نمی‌داند معتقد است که باید در جای مشخصی که مخصوص نماز مسلمانان است ادا شود و به این ترتیب بالاترین مقاصد جمعه که گردهمایی مسلمانان است تحقق می‌یابد. 

سوم: جواز نماز جمعه در خانه‌ها با نظر حنفیه در تعداد لازم برای جمعه موافق است اما سایر شروط آنان هم باید مراعات شود مانند برگزاری نماز جمعه با اجازه‌ی عمومی که مستلزم اعلام برگزاری آن در یک جای مشخص است؛ جایی که درهایش به روی نمازگزاران باز است و این شرط در خانه‌ها محقق نمی‌شود. از سوی دیگر صحت نماز جمعه در خانه‌ها باعث تلفیق مذاهب فقهی می‌شود که با شروط هیچ مذهبی سازگار نیست و در نهایت به حالتی می‌انجامد که نزد علمای اصول پذیرفته نیست. 

چهارم: پیامبر اکرم می‌فرماید: "من أحدث في أمرنا هذا ما ليس منه فهو رد" هر کس در امر این دین چیزی بیاورد که از آن نباشد مردود است. [شیخان] نماز جمعه در خانه‌ها بدعتی است که با وجود وبا و طاعون در تاریخ انجام نگرفته است. رخداد جدید نباید به اختراع روش جدید برای نماز جمعه منجر شود. در طول تاریخ بارها نماز جمعه و جماعت تعطیل شده است و هیچ کس قائل به برگزاری آن بدون مراعات شروط نبوی و پس از آن نبوده است.  

رخدادهایی که در تاریخ باعث تعطیلی جمعه و جماعات شده است: ذهبی می‌گوید: در مصر و اندلس قحطی شدیدی رخ داد که بی‌سابقه بود؛ در قرطبه نیز قطحی رخ داد تا جایی که مساجد بسته شدند و آن سال سال گرسنگی شدید نام گرفت. [سیر اعلام النبلاء 13/438] 

مقریزی می‌گوید: عروسی و شادی در میان مردم رخت بربست و هیچ کس در طول مدت بیماری مراسم شادی برگزار نکرد و صدای موسیقی نشنید؛ اذان در خیلی جاها تعطیل شد و تنها یک اذان باقی ماند و درهای مساجد بسته شدند. [السلوک لمعرفة دول الملوک 4/18]

این حجر در وقایع سال 827 می‌نویسد: در اوایل این سال وبای مهیبی در مکه شیوع یافت به طوری که هر روز چهل نفر می‌مردند و در ربیع الاول شمار قربانیان به هفتصد هزار نفر رسید. گفته می‌شود که در آن روزها تنها دو نفر با امام مسجد الحرام نماز خواندند و بقیه‌ی ائمه نماندند چون کسی نبود پشت سرشان نماز بخواند. [إنباء الغمر بأبناء العمر 3/326]

پنجم: جمهور فقها تعدد جمعه در یک شهر را جایز نمی‌دانند تا معنی گردهمایی و ارتباط تحقق یابد و تعدد آن در مساجد گوناگون با این مقصد منافات دارد. شیخ تقی الدین سبکی مسأله‌ای را با عنوان "الاعتمام بالواحد الأحد من إقامة جمعتین في بلد" مطرح کرد و در آن عدم جواز تعدد جمعه را جز در حالت ضروری ترجیح داد. سپس می‌گوید: تصور کنید اگر تعدد جمعه در حالت غیر ضروری در تمام مساجد جایز باشد این کار در اسلام نکوهیده است. [فتاوی السبکی 1/180]

حال چه رسد به تعدد جمعه در خانه‌ها؛ اگر فقها تعدد جمعه در یک شهر را با وجود ادای آن در مسجد و حضور امام و شمار زیادی از مردم جایز نمی‌دانند، آیا تعدد آن در خانه‌ها بدون امام و با حضور سه نفر را جایز می‌دانند؟ آیا عقلا جایز است بیش از ده جمعه در یک ساختمان برگزار شود؟

ششم: اگر بنا را بر جواز با اصل ضرورت بگذاریم باز صحیح نیست زیرا شرط ضرورت آن است که مکلف را مورد خطاب قرار دهد و صحیح آن است که به خاطر عذر بیماری همه‌گیر این تکلیف ساقط است حتی با عذرهای کمتر از آن مانند باران هم ساقط است. از پیامدهای برگزاری نماز جمعه در خانه‌ها این است که پس از بیماری هم مردم آن را ادامه می‌دهند و رفتن به مساجد را کم‌اهمیت می‌شمارند. از معاصرین هم اگر کسانی آن را جایز دانسته‌اند دلیل‌شان شیوع بیماری نبوده است بلکه بر اقوال فقهی عمومی بوده است که در تمام اوقات و شرایط صدق می‌کند. 

هفتم: علما جمعه را با روز عرفه مقایسه کرده‌اند و این به خاطر اجتماع مردم و دعا و نیایش است؛ ابن قیم گفته است: نماز جمعه که مؤکدترین فریضه‌ی اسلامی و از بزرگ‌ترین گردهمایی‌های مسلمانان است از هر جمعی بالاتر است و آن را بالاتر از هر جمعی به جز عرفه می‌دانم. آیا با این حال صحیح است که با حضور سه نفر در داخل خانه ادا شود؟

نماز جمعه با شرایط و صفات معروف از افتخارات اسلام و از نعمت‌های خداوند بر مسلمانان است. ابن قیم در کتاب زاد المعاد برای نماز جمعه سی و سه صفت ذکر می‌کند مانند گردهمایی، تعداد مخصوص، شرط اقامه و غیره. خواندن نماز در خانه این امتیازات جمعه را باطل می‌کند. ائمه‌ی جمعه و عموم مسلمانان باید صفات و شکل و ظواهر شرعی جمعه را حفظ کنند و آن را بر خلاف نظر و مقصد فقهای اولیه تغییر ندهند. اینها اجتهاداتی هستند که آسان خداوندی را دشوار می‌کنند و گشایشی را که خداوند قرار داده است به تنگنا می‌کشانند. 

فتوای شماره 6/30: حکم رفتن به مسجد در شهری که کرونا در آن گزارش نشده است

پرسش: در شهر ما تاکنون ویروس کرونا گزارش نشده است و دستوری مبنی بر بستن درهای مساجد هم نیامده است؛ پزشکان می‌گویند ممکن است مبتلایانی در شهر باشند. اما ما چیزی نمی‌دانیم چون نشانه‌های بیماری ظاهر نشده است. آیا در این حالت باید از رفتن به مسجد خودداری کنیم؟

پاسخ: اصل پایبندی به تصمیم مقامات حکومتی و بهداشتی شهر است؛ اگر روند زندگی طبیعی و عادی است و موارد مشکوکی گزارش نشده است و دستوری هم بر خودداری از گردهمایی نیامده است می‌توانید به مسجد بروید. با این حال باید با سازمان‌های بهداشتی شهر خود هماهنگ باشید چنانچه از تجمع جلوگیری کنند باید در خانه بمانید و در همان جا نمازها را ادا کنید. جمعه را ظهر و نمازهای دیگر را با خانواده به جماعت بخوانید. در این حالت برای حفاظت از جان انسان‌ها نمازهای جماعت باید تعطیل شود زیرا خدای متعال فرموده است: "وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ"[بقره: 195]. و خودتان را به دستان خویش به کام هلاکت نیندازید.

فتوای شماره 7/30: حکم نماز جماعت با فاصله‌ی یک متری از هم‌دیگر

پرسش: پس از شیوع ویروس کرونا تصاویر نماز جماعت در برخی از مساجد منتشر شده است که نشان می‌دهد مردم علاقه‌ی فراوانی به برگزاری نماز جماعت دارند و به فاصله‌ی یک متر یا بیشتر از هم‌دیگر می‌ایستند. چنین نمازی در شرع چه حکمی دارد؟

پاسخ: بهتر آن است در چنین شرایطی نمازهای جماعت در مساجد متوقف شود و در خانه‌ها خوانده شود. نماز جماعت سنت مؤکده است اما حفاظت از جان انسان‌ها واجب است و هیچ وقت سنت بر واجب مقدم نیست. نماز با ویژگی‌های پیش‌گفته باعث تکلف و پیچیدگی امری می‌شود که خداوند آن را آسان قرار داده است. همچنین با روح نماز جماعت و نصوصی که بر نزدیکی و فشردگی صف‌ها تأکید می‌کند و نماز تنهایی پشت صف را نمی‌پذیرد منافات دارد.

البته چنین روشی مردم را از سرایت ویروس حفظ نمی‌کند چون در هنگام ورود و خروج با هم غاطی می‌شوند و جای سجده‌‌ی هم‌دیگر و نیز درهای مسجد را لمس می‌کنند. مساجد باید نماد نظم و قانون و احتیاط و مراقبت از جان مردم باشند نه بالعکس.

فتوای شماره 8/30: حکم عبادت جمعی در اوقات مشخص برای رفع بلا

پرسش: در شبکه‌های اجتماعی برای انجام عبادت مشخص به نیت رفع بلا فراخوانی شده است مانند روزه‌ی یک روز مشخص یا قیام شب یا اختصاص ساعاتی برای استغفار؛ آیا این کار شرعا جایز است یا بدعت؟ 

پاسخ: مسلمان هنگامی که به بلا و مصیبت دچار شود به نماز و دعا و زاری به درگاه خدا روی می‌آورد: "فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُم بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا وَلَٰكِن قَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ " [انعام: 43]

پس چرا هنگامی که عذاب ما به سراغ‌شان آمد زاری و خاکساری نکردند؟ زیرا دل‌هایشان سخت شده و شیطان کار و کردارشان را در نظرشان آراسته بود.

پیامبر اسلام فرموده است: "إن الشمس والقمر آيتان من آيات الله لا ينخسفان لموت أحد ولا لحياته فإذا رأيتم ذلك فادعوا الله وكبروا وصلوا وتصدقوا" خورشید و ماه دو نشانه از سوی خداوند هتسند و با مرگ یا زندگی کسی تاریک نمی‌شوند. هر گاه چنین صحنه‌ای را دیدید دست به دعا بردارید و تکبیر بگویید؛ نماز بخوانید و صدقه دهید. [بخاری] همچنان که آفتاب و ماه گرفتگی از نشانه‌های قدرت خداوند هستند وبا و سایر بیماری‌ها هم از نشانه‌های خدا هستند. چنان که انسان باید در چنین حالاتی نماز بخواند، در هنگام وبا و غیره هم باید به نماز روی آورد و از مسلمانان بخواهد دست به دعا و استغفار بردارند که در این حالات عملی شرعی است و قرآن کریم به آن امر کرده است: 

"وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ ۚ وَإِنَّهَا لَكَبِيرَةٌ إِلَّا عَلَى الْخَاشِعِينَ"[بقره: 45]. 

از صبر [روزه‌] و نماز یاری بجویید و آن [نماز] جز بر فروتنان گران می‌آید.

"يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ ۚ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ" [بقره:، 153]

ای مؤمنان از صبر و نمازی یاری بجویید که خدا با صابران است‌.

هیچ نصی وجود ندارد که اختصاص اوقات مشخص برای نماز و عبادت به نیت رفع بلا را نقض کند. علمای اصول بر این باورند که پایبندی به وقت مشخص در عبادات مطلق مانند نماز شب و ذکر و دعا مشروع است به شرطی که اعتقاد نداشته باشد عبادت خاصی به این صورت فضیلت دارد.   از نصوص فقهی که مشروعیت این عمل را می‌رساند نظر علی قاری فقیه حنفی است که می‌گوید: "در هنگام پیدا شدن نور شدید در شب، پراکنده شدن ستاره، هنگام پیدایش تاریکی قوی در روز، ورزش باد شدید، زلزله، رعد و برق، برف، باران دایمی، عموم بیماری و ترس از دشمن به صورت فردی نماز خوانده می‌شود". [فتح باب العنایة؛ علی قاری 1/348]

مورخ شمس الدین محمد بن عبد الرحمن قریشی دمشقی شافعی متوفای 780 هـ در کتاب "شفاء القلب المحزون في بیان ما یتعلق بالطاعون" می‌گوید: در سال 764 طاعون میهبی شیوع یافت و خیرات فراوانی به همراه آورد باعث شد مردم به شب زنده‌داری و روز و صدقه و توبه روی آورند. 

فتوای شماره 9/30: پرداخت زودهنگام زکات به مساجد و مراکز اسلامی در اروپا

پرسش: پرداخت زودهنگام زکات به مساجد و مراکز اسلامی در اروپا به خاطر نیاز شدیدی که پس از بیماری کرونا احساس می‌شود چه حکمی دارد؟

پاسخ: پرداخت زکات زودتر از موعد آن یک سال یا بیشتر، بر اساس نیاز مساجد و مراکز اسلامی در اروپا جایز است به شرطی که مال به حد نصاب رسیده باشد اگر چه یک سال بر آن نگذشته باشد. جمهور فقها پرداخت زودهنگام زکات را به خاطر مصلحت شرعی جایز می‌داندد. اکثر اهل علم مانند حنفیه و شافعیه و حنابله و کسانی که با آنان موافقند در این باره به یک حدیث حسن از علی بن ابی طالب در سنن ترمذی استناد کرده‌اند که می‌فرماید: عباس از رسول خدا پرسید آیا می‌تواند صدقه‌اش را پیش از اتمام سال بپردازد و رسول خدا به او اجازه داد. چون این یک حق مالی است و زمان آن برای آسانی کار زکات دهنده است و پرداخت پیش از موعد آن با قرض قیاس شده است. 

مساجد و مراکز اسلامی اروپا با کمک‌ها و انفاق‌های مسلمانان سر پا هستند و پس از بسته شدن مساجد به خاطر کرونا کمک‌ها نیز متوقف شده است. در حالی که نیاز مساجد و مراکز مالی به پرداخت دستمزد کارمندان و هزینه‌های ساختمان‌ها به قوت خود باقی است حتی بسیاری از مساجد به خاطر وضعیت نامساعد مالی با خطر تعطیلی روبرو هستند. شورا از عموم مسلمانان در اروپا می‌خواهد به مسؤولیت خود عمل کنند و به صورت منظم وجوهات خیر غیر از زکات خود را به مراکز اسلامی بپردازند. این کار واجب است و صدقه از اسباب رفع بلا و وبا محسوب می‌شود. ناگفته پیداست که مساجد و مراکز اسلامی در اروپا مهم‌ترین ابزار حفظ دین برای مسلمانان اروپا هستند. شورای اروپایی فقه و مطالعات اسلامی در فتوای پیشین پرداخت زکات در راستای خدمت به این مرکز را جایز دانسته بود.  

فتوای شماره 10/30: دعا شفا برای غیر مسلمانان 

پرسش: دعای شفا برای غیر مسلمانان چه حکمی دارد؟

پاسخ: برخی از مسلمانان تصور می‌کنند که تعامل با اخلاق اسلامی تنها در میان مسلمانان شایع است در حالی که این اشتباه است و با فهم صحیح اسلامی سازگاری ندارد؛ زیرا اخلاق اسلام همه‌ی مردم را شامل می‌شود. پیامبر اسلام می‌فرماید: "وخالق الناس بخلق حسن" با مردم با اخلاق زیبا تعامل کن. [ترمذی] دعا برای غیر مسلمانان و ابراز مهربانی و انواع کمک به آنان، نوعی تعامل انسانی مشروع و دارای اجر و پاداش است. دعا یک نوع از انواع نیکی است و ما به نص کتاب و سنت به آن امر شده‌ایم. علما اتفاق نظر دارند که دعا برای سلامتی غیر مسلمانان و شفای بیماران‌شان جایز است. انس بن مالک از پیامبر اسلام روایت کرده است که فرمود: "لا يؤمن أحدكم حتى يحب لأخيه ما يحب لنفسه" هیچ یک از شما ایمان نمی‌آورد مگر آن که آنچه را برای خود می‌پسندد برای دیگری هم بپسندد. [بخاری و مسلم] در اینجا مراد برادری عمومی است که شامل مسلمان و غیر مسلمان می‌شود. مسلمان چنان که به سلامتی و شفای خود علاقمند است باید آن را برای برادر غیر مسلمان خود هم بخواهد. در "دلیل الفالحین لطرق ریاض الصالحین" آمده است: ابن عماد می‌گوید: "بهتر آن است که بر عموم برادری حمل شود حتی کافر را هم شامل شود و آنچه را برای خود می‌پسندد برای برادر کافرش نیز بپسندد". 

فتوای شماره 11/30: احساس نفرت از بیماران کرونایی

پرسش: حکم بیزاری جستن از بیماران کرونایی و بستگان‌ آنان چیست؟

پاسخ: به لحاظ شرعی بیزای جستن از کسی که به کرونا یا هر بیماری دیگری مبتلا شده است جایز نیست؛ این شخص مبتلا و حادثه‌دیده است. اگر خدا کسی را از این بلا نجات داده است باید شکرش را به جای آورد. ابو هریره از رسول اکرم روایت کرده است که فرمود: 

"مَنْ رَأَى صَاحِبَ بَلاءٍ فَقَالَ : الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي عَافَانِي مِمَّا ابْتَلاكَ بِهِ ، وَفَضَّلَنِي عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقَ تَفْضِيلًا إِلا عُوفِيَ مِنْ ذَلِكَ الْبَلَاءِ كَائِنًا مَا كَانَ مَا عَاشَ" 

هر کس بلادیده‌ای را ببیند و بگوید: سپاس خدای را که مرا از بیماری او نجات داد و بر بسیاری از آفریده‌ها برتری داد، تا زمانی که زنده است خداوند او را از آن بلا نجات می‌دهد. [ترمذی با سند حسن]. گاهی شخص مبتلا شده در نزد خدا جایگاه بالاتر نسبت به شخص سالم دارد؛ در حدیث نیز آمده است که پیامبر اسلام فرمود: 

"إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا سَبَقَتْ لَهُ مِنْ اللَّهِ مَنْزِلَةٌ – لَمْ يَبْلُغْهَا بِعَمَلِهِ – ابْتَلَاهُ اللَّهُ فِي جَسَدِهِ أَوْ فِي مَالِهِ أَوْ فِي وَلَدِهِ ، ثُمَّ صَبَّرَهُ عَلَى ذَلِكَ حَتَّى يُبْلِغَهُ الْمَنْزِلَةَ الَّتِي سَبَقَتْ لَهُ مِنْ اللَّهِ تَعَالَى"

اگر بنده‌ای از سوی خدا به جایگاهی دست یابد که در نتیجه‌ی عمل او نبوده است، خداوند او را در جان یا مال یا فرزندش مبتلا می‌کند سپس به او صبر می‌دهد تا به جایگاهی که پیشتر از سوی خدا دریافت کرده بود دست یابد. [احمد با سند صحیح] هر کس بتواند به شخص بلا دیده کمک کند یا از بیماری‌اش بکاهد یا افراد مسن را یاری دهد نباید درنگ کند زیرا باعث محبوبیت او در نزد خدا می‌شود. عبد الله بن عمر از رسول خدا روایت کرده است که فرمود: "أحب الناس إلى الله أنفعهم للناس" محبوب‌ترین مردم نزد خدا کسی است که برای مردم سودمندتر باشد. [حدیث حسن].

پرهیز شایسته از وبا با دوری گزیدن از مردم با تغییر رفتار انسان در قبال بیماری تفاوت دارد؛ پزشکی که چنین بیمارانی را درمان می‌کند هنگام نزدیک شدن به بیمار و معاینه‌ و بررسی او تدابیر لازم را در نظر می‌گیرد اما او را تحقیر نمی‌کند و بر او خشمگین نمی‌شود. به همین ترتیب رفتار انسان در قبال بیمار هم باید درست باشد. اگر نمی‌تواند به او کمک کند دست کم برای او دعا کند و محبت ورزد. دلش را شاد کند ولو با لبخند و برخورد زیبا.

فتوای شماره‌ی 12/30: بستن رقیه‌ی شرعی در حین وبا

پرسش: آیا آویختن رقیه‌ی شرعی در حین وبا درست است؟ 

پاسخ: چیزی که به رقیه‌ی شرعی موسوم است با آداب و رسومی غاطی شده است که شرعی نیست بلکه مخالف شرع و مقاصد آن است. مردم باید از چنین رقیه‌هایی به شدت بپرهیزند و از رفت و آمد با دعانویسان و افسون‌گرانی که دین خدا را تباه کرده‌اند و از فکر ضفعا و شرایط بیماران به بدترین شکل سوءاستفاده می‌کنند دوری کنند.  

روش صحیح در حین وبا یا به طور کلی انواع بیماری، اقدامات عادی در سایه‌ی رهنمودهای پزشکان متخصص است. این وبای همه‌گیر اکنون بر مسلمان و غیر مسلمان ایجاب می‌کند که به رهنمودهای کارشناسان بهداشت و آموزه‌های حکومت‌هایی که مسؤول مراعات حال شهروندان هستند عمل کنند. رقیه‌ی شرعی، دعا و نیایش به درگاه خدا و شفا خواستن از او است و اصل آن است که انسان در هنگام رویارویی با وبا و طاعون با خدای خویش مناجات کند. 


فتوای شماره‌ی 14/30: سفر به مناطق وبازده

پرسش: سفر به مناطق وبازده و خروج از آن چه حکمی دارد؟

پاسخ: ویروس کرونا مشهور به کویید 19 یکی از ویروس‌های کشنده است که با اشکال گوناگون از راه نزدیکی و تماس به دیگران سرایت می‌کند و گاهی سبب مرگ می‌شود. خدای متعال می‌فرماید: "وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ" در احادیث نبودی هم از ورود به سرزمین طاعون‌زده یا خروج از آن نهی شده است. 

بخاری و مسلم از عبد الرحمن بن عوف نقل کرد‌ه‌اند که فرمود: از رسول خدا شنیدم که فرمود: اگر شنیدید در منطقه‌ای طاعون شیوع یافته است به آنجا نروید و اگر در منطقه‌ی طاعون‌زده بودید از آن خارج نشوید و فرار نکنید. با توجه به این دلایل می‌فهمیم که ورود و خروج به مناطق وبازده به خاطر حفظ جان انسان‌هاست که یکی از مقاصد شریعت است. بر مسلمان واجب است به تصمیم مقامات رسمی و سازمان‌های بهداشتی شهر و کشور خود گردن نهد و جز در مواقع ضروری از خانه خارج نشود. در حین خروج هم باید به قوانین قرنطینه و الزامات ایمنی و سلامت پایبند باشد. در احادیث نبوی آمده است که تنها راه نجات از طاعون ماندن در خانه است. از عایشه صدیقه روایت است که فرمود: "سألتُ رسولَ اللهِ صلَّى اللهُ عليه وسلَّمَ عن الطاعونِ، فأخبَرَني رسولُ اللهِ صلَّى اللهُ عليه وسلَّمَ: أنَّه كان عَذابًا يَبعَثُه اللهُ على مَن يَشاءُ، فجعَلَه رَحمةً للمُؤمِنينَ، فليس مِن رَجُلٍ يَقَعَ الطاعونُ فيَمكُثُ في بَيتِه صابِرًا مُحتَسِبًا يَعلَمُ أنَّه لا يُصيبُه إلَّا ما كَتَبَ اللهُ له إلَّا كان له مِثلُ أجْرِ الشَّهيدِ" درباره‌ی طاعون از رسول خدا پرسیدم به من فرمود: طاعون عذابی است که خداوند هر که را بخواهد با آن عذاب می‌کند و آن را مایه‌ی رحمت برای مؤمنان قرار داده است. هر کس به طاعون مبتلا شود و در خانه بماند و به امید اجر و پاداش شکیبایی ورزد و بداند که این کار جز مقدر الهی نیست اجر شهید می‌برد. [احمد]

فتوای شماره 15/30: دست دادن و معانقه در زمان وبا

پرسش: دست دادن و معانقه در زمان وبا و ترس از انتقال بیماری چه حکمی دارد؟

پاسخ: دست دادن دو بردار مسلمان با هم‌دیگر از سنت‌های رسول اکرم است؛ می‌فرماید: "إن المسلم إذا صافح أخاه تحاتت خطاياهما كما يتحات ورق الشجر" زمانی که دو مسلمان با هم دست می‌دهند گناهان‌شان چون برگ‌های درخت [پاییزی] فرو می‌ریزد. [بزاز با سند صحیح] اما اگر دست دادن و معانقه باعث انتقال بیماری شود چیزی که پزشکان و متخصصان تأکید دارند در چنین حالتی حرام می‌شود و قواعد شرعی هم مؤید آن است: زیان دیدن و زیان رساندن جایز نیست؛ چیزی که واجب با آن کامل می‌شود واجب است. پیامبر اسلام از دست دادن با مرد جذامی که با هیأت ثقیفی همراه بود خودداری کرد و فرمود: بازگرد با تو بیعت کردم. بدون شک خطر انتقال ویروس از خطر جذام بیشتر است. 

فتوای شماره 16/30: مسؤولیت مرگ افراد به خاطر کرونا

پرسش: اگر ثابت شود که من به کرونا مبتلا بوده‌ام و باعث سرایت آن به دیگری شده‌ام آیا باعث قتل او شده‌ام یا قتل خطا محسوب می‌شود ؟ شرعا چه چیزی بر من واجب است؟ 

پاسخ: بر انسان واجب است تدابیر حفاظت از جان خود و دیگران را به کار گیرد؛ اگر می‌داند که به ویروس مبتلا است باید از مردم دوری گزیند در غیر این صورت در نزد خدا گناهکار است. زیرا پیامبر اسلام فرموده است: اگر شنیدید طاعون در سرزمینی شیوع یافته است به آنجا نروید و اگر در آنجا بودید خارج نشوید. [بخاری] این امر است و امر مطلق واجب را می‌رساند. برخی از فقهای حنفی بر این باورند که اگر شخص مبتلا به طاعون که از حال خود خبر دارد، در مخالفت با قرنطینه مسافرت کند و باعث سرایت آن به شخص دیگری شود و او بمیرد باعث قتل او شده است و دیه‌اش بر بستگان او واجب است. اما اگر شخص مبتلا احتیاط لازم برای جلوگیری از سرایت بیماری را رعایت کند و به مرگ دیگر بانجامد چیزی بر او نیست. چون خدای متعال می‌فرماید: "وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُم بِهِ وَلَٰكِن مَّا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ ۚ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا" [احزاب: 5].

و بر شما در آنچه اشتباه کرده‌اید گناهی نیست مگر در آنچه دل‌هایتان قصد آن را دارد، و خداوند آمرزگار مهربان است.‌

فتوای شماره 17/30: انبار کردن کالاها و بالا بردن قیمت‌ها

پرسش: حکم انبار کردن مواد غذایی و بالا بردن قیمت‌ها توسط تجار چیست؟

پاسخ: اصل آن است که مسلمان نیازهای روزمره‌ی خود را تهیه کند و در حد امکان در زمان بحران و شیوع بیماری اهل صرفه‌جویی باشد. زیاده‌روی در ذخیره کردن مواد غذایی غیر ضروری به زیان دیگران می‌انجامد و باعث گسترش ترس و نگرانی از کمبود غذا بین مردم و بالا رفتن قیمت‌ها می‌شود. تاجر مسلمان حق ندارد از نیازمندی مردم سوء استفاده کند و قیمت‌ها را بالا ببرد یا کالاها را به امید بالا رفتن قیمت آن انبار کند. رسول خدا از احتکار نهی کرده است و می‌فرماید: "لا يحتكر إلا خاطئ" انسان خطاکار است که احتکار می‌کند. امام نووی می‌گوید: زبان‌شناسان می‌گویند: خاطی یعنی گناهکار. علما گفته‌اند: حکمت در تحریم احتکار دفع زیان از مردم است. در زمان بحران مسلمان باید از خود ایثار و از خودگذشتگی نشان دهد و اهل محبت و مهربانی باشد نه خودخواه و خودپسند.

فتوای شماره‌ی 18/30: در هنگام ازدحام کسی که زودتر آمده است برای درمان مقدم است

پرسش: ما پزشکان مسلمان در شرایطی که بیماران زیاد هستند و دستگاه تنفس مصنوعی اندک چه کار کنیم؟ مثلا ما دو بیمار داریم که یکی امید شفایش می‌رود و دومی به خاطر وضعیت جسمی نامساعد درمانش مشکل است.

پاسخ: پزشکان مسلمان باید به قوانین و مقررات پزشکی در بیمارستان‌های محل خدمت پایبند باشند؛ اگر کار به آنان سپرده شده است باید با مقررات پزشکی، اخلاقی و انسانی رفتار کنند و نباید دستگاه را از بیماری که به آن متصل است جدا کنند و به بیمار دیگر وصل کنند. اما اگر پزشک در میان دو بیمار سرگردان است و نمی‌تواند یکی از آنها را انتخاب کند باید بیمار قبلی را انتخاب کند مگر این که به درمان او امیدی نداشته باشد. همچنین باید بیماری را که به کمک فوری پزشکی نیاز دارد بر بیماری که وضعیتش مساعدتر است ترجیح دهد. کسی که امید شفایش می‌رود طبعا بر کسی که امیدی به بهبودی او نیست مقدم است و همه‌ی اینها با غلبه‌ی ظن و گمان و نظر پزشکی امکان‌پذیر است. 

فتوای شماره‌ی 19/30: احکام کفن و دفن در شرایط کرونا

پرسش: در بحبوحه‌ی گسترش کرونا و بیماری و مرگ و میرهای فراوان و قوانین و مقررات ناشی از آن نزدیک است روند زندگی انسان‌ها متوقف شود؛ به طوری که کشورها مرزهای خود را بسته‌اند و عبور و مرور به پایین‌ترین حد آن رسیده یا متوقف شده است. بیمارستان‌ها آکنده از بیماران است حتی اتاق‌های مراقبت ویژه دیگر پاسخگوی بیماران نیست و اماکن مخصوص کفن و دفن در برخی از شهرها هم برای اموات کفایت نمی‌کند. در چنین شرایطی علما و مراکز فقهی فتواهایی برای این شرایط اضطراری صادر کرده‌اند مانند تعطیلی عبادت‌های جمعی از جمله نماز جمعه برای حفاظت از جان انسان‌ها. در این شرایط اضطراری و به خاطر کثرت اموات و خطر سرایت بیماری، مسلمانان نمی‌توانند مردگان خود را به روش‌های شرعی دفن کنند بنابراین برای غسل و کفن و نماز و دفن مردگان چه راهی دارند؟ 

پاسخ: فتوا چنان که معلوم است با تغییر زمان و مکان و شرایط تغییر می‌کند؛ در فقه اسلامی برخی از قواعد وجود دارد که شرایط استثنایی و حالات ضروری را در نظر گرفته است مانند ضروریات مسائل ممنوعه را مباح می‌کند؛ مشقت و سختی مستلزم آسان‌گیری است؛ تکلیفه به اندازه‌ی توان است. این قواعد و امثال آن با توجه به بررسی نصوص وحی وضع شده است از جمله آیه‌ی "لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا" و آیه‌ی "وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ" و حدیث "يَسِّرُوا وَلا تُعَسِّرُوا" و دیگر نصوصی که فراوان است. از اینجا ما با تأکید بر ضرورت پایبندی به قوانین و مقررات حکومت‌ها و مراجع ذی‌صلاح به مهم‌ترین مسائل در باب کفن و دفن در این شرایط دشوار پاسخ می‌گوییم: 

نخست: درباره‌ی شستن مردگان کرونایی، اعضای شورا پس از بحث و بررسی‌های فراوان و سؤال از پزشکانی که در مناطق وبازده مشغولند به این نتیجه رسیدند که مردگان کرونایی در کیسه یا تابوتی که از بیمارستان خارج شده است بدون غسل و تیمم دفن می‌شوند حتی اگر قانون به آن اجازه دهد. زیرا:

* با این که حکم غسل میت محل اختلاف است اما جمهور فقها غسل میت مسلمان را واجب می‌دانند. اما از نگاه مالکیه و حنیفیه سنت مؤکده است و این یک اختلاف معتبر است و دلیلش آن است که غسل با عمل نقل شده است نه با قول؛ عمل به خودی خود مفهوم وجوب را نمی‌رساند چرا که ممکن است برای آموزش بوده باشد نه امر. در هر صورت راجح وجوب غسل است اما تنها در شرایط عادی انجام می‌گیرد و در شرایط استثنایی مانند شیوع وبا و طاعون ترک غسل و تیمم جایز است. 

•در محافل پزشکی تأکید می‌شود که غسل یا تیمم مردگان با رعایت مسائل ایمنی و بهداشتی خطر سرایت بیماری را از غاسل را دفع نمی‌کند به ویژه که رعایت این شروط به آموزش و مهارت نیاز دارد و اگر اعضای کادر پزشکی با وجود مهارت و آموزش و احتیاط زیاد در معرض ابتلا به ویروس هستند، پس غاسلی که این تجارب را ندارد و مستقیما با میت در ارتباط است چگونه جان سالم به در خواهد برد؟

•قواعد فقهی و نصوص شرعی نشان می‌دهد که محافظت از جان انسان سالم بر اجرای یک عمل سنت یا واجب در حق میت مقدم است و برای انتقال ویروس به غاسل و از او به دیگران غلبه‌ی ظن کافی است. شورای فقهی هشدار می‌دهد که میت کرونایی اگر با این صفات دفن شود چیزی از اجر و پاداش او کاسته نمی‌شود و ذمه‌ی مسلمانان و بستگان او هم پاک است. نصوص شرعی برای او در نزد خدا مقام شهید قائل هستند. پیامبر اکرم می‌فرماید: "فَلَيْسَ مِنْ عَبْدٍ يَقَعُ الطَّاعُونُ فَيَمْكُثُ فِي بَلَدِهِ صَابِرًا يَعْلَمُ أَنَّهُ لَنْ يُصِيبَهُ إِلَّا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَهُ إِلَّا كَانَ لَهُ مِثْلُ أَجْرِ الشَّهِيدِ" کسی که به طاعون مبتلا شود و در شهر خود بماند و شکیبایی ورزد و بداند که چیزی جز سرنوشت الهی در کار او دخیل نیست پاداش شهید می‌‌برد. [بخاری]

دوم: نماز میت از نگاه جمهور فرض کفایه است و اگر تعدادی آن را انجام دهند تکلیف از سایر مکلفین ساقط می‌شود. کافی است کسانی که قانون به آنها اجازه می‌دهد بر میت نماز بگذارند اگر چه سه نفر هم باشند. برخی از علما بر این باورند که وجوب با نماز خواندن مکلفین مرد بر میت ساقط می‌شود. این نظر حنیفیه وشافعیه و مالکیه است. 

هر مسلمانی که بخواهد می‌تواند بر او نماز غائب بخواند اگر چه به صورت فرادا هم باشد. برخی از علمای شافعیه و حنابله در صورت مشقت برای حضور در نماز جنازه نماز غایب را جایز می‌دانند.

سوم: اصل در دفن آن است که مسلمانان در منطقه‌ای که می‌میرد دفن شود؛ صحابه در امکانی که مرده‌اند دفن شده‌اند. همچنین اصل آن است که مسلمان در قبرستان مخصوص مسلمانان دفن شود اگر امکانش نباشد در هر جایی که ممکن است دفن می‌شود اگر چه قبرستان غیر مسلمانان باشد. زیرا خداوند هیچ کس را بیش از توانش مکلف نمی‌کند. دفن کردن مسلمان در قبرستان غیر مسلمان هیچ زیانی به او نمی‌رساند. چیزی که در آخرت به او سود می‌رساند عمل است نه مکان دفن. خدای متعال می‌فرماید: "وَأَن لَّيْسَ لِلْإِنسَانِ إِلَّا مَا سَعَىٰ" [نجم: 39] و اینکه برای انسان هیچ چیز نیست مگر آنچه کوشیده است‌. سلمان فارسی می‌گوید: زمین هیچ کس را مقدس نمی‌کند. [موطای امام مالک]

فتوای شماره‌ی 20/30: سوزاندان جنازه‌های مسلمانان کرونایی

پرسش: آیا سوزاندن مردگانی که با این وبا از بین رفته‌اند جایز است؟ به ویژه اگر مقامات مسؤول بخواهند

پاسخ: دفن مردگان در قبرستان با شرف و حرمت انسان سازگار است و در کتاب خدا نیز به آن اشاره شده است: "أَلَمْ نَجْعَلِ الْأَرْضَ كِفَاتًا (25)  أَحْيَاءً وَأَمْوَاتًا" [مرسلات: 25، 26] آیا زمین را فراگیر نساختیم؟ چه برای زندگان، چه برای مردگان. ‌از زمان رسول اکرم تاکنون شیوه‌ی مسلمانان همین بوده است؛ پس باید به این شیوه‌ی نبوی برای مردگان خود پافشاری کنند.

مؤسسات اسلامی باید در راستای بیان مسائل دینی مربوط به دفن مردگان بکوشند و به مسؤولان ذی‌ربط گوشزد کنند که سوزاندن جنازه‌های مسلمان باعث کدورت خاطر آنان می‌شود. شکر خدا که در اروپا کشوری سراغ نداریم که سوزاندن جنازه‌ها را الزامی کند بلکه امری اختیاری است. 

فتوای شماره‌ی 21/30: ناتوانی از اجرای وصیت دفن خارج از اروپا

پرسش: مادرم به خاطر ابتلا به کرونا جان باخت و به ما وصیت کرده بود که او را در زادگاهش دفن کنیم. در حالی که پروازها متوقف شده است و امکان انتقال او به خارج از اروپا وجود ندارد. در صورتی که او را در جایی که وفات کرده است دفن کنیم گناهکار می‌شویم؟

پاسخ: اصل آن است که انسان در جایی که می‌میرد دفن شود و سنت آن است که در حد امکان جنازه‌ زودتر دفن شود. این حکم مربوط به شرایط عادی است اما در شرایط استثنایی که انتقال جنازه و اجرای وصیت ناممکن است چه باید کرد؟ شما وظیفه دارید جنازه‌ی مادر را هر چه زودتر در قبرستان مسلمانان دفن کنید. در احادیث صحیح برای کسی که به دور از زادگاه خود دفن می‌شود فضیلت خاصی ذکر شده است از جمله حدیثی که امام احمد، نسائی، ابن ماجه، ابن حبان از عبد الله بن عمرو روایت کرده‌اند: مردی از اهالی مدینه وفات کرد و رسول خدا بر او نماز گزارد و فرمود: "يَا لَيْتَهُ مَاتَ بِغَيْرِ مَوْلِدِهِ، قَالُوا: وَلِمَ ذَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: “إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا مَاتَ بِغَيْرِ مَوْلِدِهِ، قِيسَ لَهُ مِنْ مَوْلِدِهِ إِلَى مُنْقَطَعِ أَثَرِهِ فِي الْجَنَّة"  کاش در خارج از زادگاه خود مرده بود. پرسیدند چرا ای رسول خدا؟ فرمود: کسی که در خارج از زادگاه خود بمیرد برای او از زادگاه تا محل دفنش در بهشت اندازه‌گیری می‌شود. [با تصحیح احمد شاکر] امیدواریم خداوند برای او اجر شهید بنویسد و درجه‌اش را در نزد خود بالا ببرد. 

دوم: سفارشات

در شرایط دشواری که اروپا و جهان در آن به سر می‌برد، شورای فقهی عموم مسلمانان در غرب را به نکات زیر سفارش می‌کند:

1- با خدای خود تجدید میثاق کنند و با نماز و روزه و صدقه و غیره به او نزدیک شوند. در درگاه او دست به دعا بردارند تا این بلا را از کشورهایشان و از سراسر جهان دفع کند و بر توبه و استغفار خالصانه تداوم داشته باشند. 

2- از مسلمانان اروپا می‌خواهد به تصمیم مقامات حکومتی در ماندن در خانه و تعطیلی موقت شعائر عبادی در مساجد و پرهیز از هر گونه تجمع تا رفع بلا پایبند باشند. همچنین هشدار می‌دهد که از پخش شایعاتی که به زیان مصالح عمومی است خودداری کنند. 

3- از عموم مسلمانان می‌خواهد در انجام مسؤولیت خود و تقدیم کمک‌های مالی و پرداخت صدقه و زکات به مؤسسات اسلامی اعم از مساجد و مدارس و مراکز اسلامی کوتاهی نورزند تا این مؤسسات بتوانند به فعالیت‌های خود ادامه دهند و در راستای رفع نیاز کارکنان مخصوصا ائمه و مدرسان بکوشند. بدیهی است که آنان در زمینه‌ی ارشاد و آموزش و ارائه‌ی خدمات ارزنده به مسلمانان نقش بسزایی دارند.

 4- اعضای شورا ضمن تقدیر و تشکر از کادر پزشکی که شب‌ و روز بر بالین بیماران حاضرند از خدای متعال می‌خواهد آنان در پناه خود از هر گزندی حفظ نماید. 

5- شورا از عموم مسلمانان می‌خواهد در این شرایط سخت با دولت‌های متبوع خود همکاری صمیمانه داشته باشند و از خدمات چشم‌گیری که مسلمانان و مؤسسات اسلامی در برخی از این کشورها انجام داده‌اند تقدیر می‌کند؛ خدماتی چون کمک‌های مالی به بیمارستان‌ها، تشکیل کمپین‌های اهدای خون، اعلام آمادگی برای خدمت‌رسانی به افراد نیازمند و مسن، خدمت‌رسانی به گروه‌های امداد و مؤسسات حمایتی مدنی. این خدمات باید با هماهنگی با مراکز ذی‌صلاح در هر شهر و با رعایت مسائل ایمنی لازم باشد. 

6- شورا به مسلمانان سفارش می‌کند که در ذخیره‌ کردن مواد غذایی زیاده‌روی نکنند و رفع به نیازهای عادی خود بسنده کنند. همچنین تجار مسلمان را نسبت به پیامدهای احتکار و ایجاد بازار سیاه و سوء استفاده از وضعیت بغرنج مردم برحذر می‌دارد. 

7- شورا از ائمه و دعوتگران اروپایی می‌خواهد در راستای ارشاد مردم و حمایت روحی و فرهنگی از آنان با وسایل ارتباطی نوین و ارائه‌ی گفتمان فرهنگی، انسانی و جهانی به مسؤولیت خود عمل کنند. روح امید و خوش‌بینی را در میان مردم ترویج کنند و آسان‌گیری و مهربانی و بخشندگی در اوقات سختی و بلا را مورد تأکید قرار دهند و به تصمیمات هیأت فتوا و اجتهاد جمعی عمل کنند. 

8- از عموم مسلمانان می‌خواهد به محبت و همکاری با جامعه ادامه دهند و از خود ایثار و از خودگذشتگی نشان دهند و نمادی از اخلاق و ارزش‌های اسلامی در دوران سختی باشند. 

9- به خانواده‌های مسلمان در اروپا سفارش می‌کند اوقات خود را تنظیم کنند و از فرصت‌ فراغت برای اجرای برنامه‌های مفید علمی و روحی و استفاده کنند. همچنین به صله‌ی رحم و بخشش و مدارا و ارتباط فیمابین توجه کنند و در حد توان و بسته به شرایط از طریق وسایل ارتباط جمعی حال برادران و دوستان خود را جویا شوند و  برای خانواده و بستگان خود دعای خیر کنند. 

10- از مؤسسات اسلامی می‌خواهد همچنان در راستای پیگیری حقوق مسلمانان در برخورداری از قبرستان مخصوص و مراعات احکام دفن شرعی ادامه دهند و برای اموات دعای رحمت و بخشایش و برای بیماران شفای زودهنگام طلب کنند و برای رفع بلا از بشریت دست به دعا بردارند. 

پایان دوره

پس از بحث و بررسی‌های علمی شورای فقهی نشست‌ تکمیلی خود را به یاری خدا در 13 آوریل 2020 با استفاده از فناوری ارتباطی برای پاسخ به پرسش‌های رمضانی و عیدین و زکات فطر و پرسش‌هایی در زمینه‌ی کرونا برگزار خواهد کرد. 

در پایان ضمن تشکر از دبیرخانه‌ی شورا و همه‌ی کسانی که برای برگزاری موفقیت‌آمیز دوره نقش‌آفرینی کردند از خدای متعال می‌خواهد بلا و وبا را از همه‌ی بشریت دفع کنند و بیماران را شفا و اموات‌ را مورد رحمت قرار دهد.

بدون امتیاز